chương I, chương II sẽ đi vào khảo sát các phương tiện tình thái thuộc phạm vi từ vựng trong truyện ngắn của Bình nguyên Lộc, cụ thể, thông qua ba truyện: Rừng mắm, Ba con cáo và Pì pế Hán. Từ đó, chúng tôi sẽ phân tích một số lớp phương tiện tình thái thuộc phạm vi từ vựng có số lần xuất hiện cao. Kết quả khảo sát Như đã trình bày ở trên, phương tiện tình thái thuộc phạm vi từ vựng vô cùng phong phú và đa dạng. Từ vựng tiếng Việt đã nhiều, sự kết hợp giữa các từ vựng đó với nhau còn nhiều không kém, đồng thời do có sự xuất hiện của hiện tượng đồng âm, nhiều nghĩa trong tiếng Việt mà việc phân chia rạch ròi các loại từ vựng thuộc phương tiện tình thái từ vựng nào không phải là một điều dễ dàng cho các nhà nghiên cứu.
Một từ vựng này có thể thuộc phương tiện tình thái từ vựng này nhưng có khi lại thuộc phương tiện tình thái từ vựng khác. Chính vì vậy để có thể phân chia, sắp xếp chúng, rất cần phải quan tâm đến các yếu tố về vị trí, chức năng, nghĩa của từ vựng đó trong hoàn cảnh của phát ngôn. Có như vậy mới có thể giải quyết phần nào vấn đề này. Thông qua việc khảo sát ba truyện ngắn của Bình nguyên Lộc, chúng tôi thống kê các nhóm từ vựng biểu thị nghĩa tình thái và số lần xuất hiện của chúng như sau: Bảng 2.1: Các phương tiện tình thái thuộc phạm vi từ vựng và số lần xuất hiện của chúng trong một số truyện ngắn Bình nguyên Lộc Các phương tiện tình thái Số lần STT Dẫn chứng thuộc phạm vi từ vựng xuất hiện - Đất thánh không phải ở giữa rún đất nên không đọng nước.
- Khi đốn tràm cháy, tía thằng Cộc Các phó từ đứng đã trù xa, đốn ở trên cháng gau ấy trước trung tâm 407 độ một gang rưỡi, nên bây giờ học Các phó từ mới có nọc nạng rất tiện để gác làm thành (Tiền phó từ) lúa. 1 phần phụ - Từ lâu, nó chỉ có một chiếc quần của ngữ xà lỏn trên người, mùa nắng cháy đoạn vị từ như mùa mưa lạnh. - Chị đàn bà nắm tay nó, rị nó Các phó từ đứng ngồi xuống bên cạnh chị, vỗ lên sau trung tâm 274 đầu nó rồi dỗ ngọt. (Hậu phó từ) - Cộc nhìn ruộng mình một hơi rồi cười khan lên.
2 Các động từ tình thái 36 Nó có ló ra, con hồ ly mới ăn nem nướng được, còn nó mà trùm chăn 16 thì chồn cái ũng đành trùm mền mà nhịn đói. Tôn tiếc rằng đã không ngông Các vị từ chỉ thái độ mệnh đề được như thi sĩ người Đức Henri 3 trong cấu trúc chỉ thái độ mệnh 4 Heine, thi sĩ Pháp La Fontaine để từ chối mọi cuộc đưa đón mời mọc đề của những ông nhà giàu thì ké cái thơm lây của văn nghệ sĩ. Các vị từ ngôn hành trong kiểu 4 0 câu ngôn hành Trồng ổi cũng phải lâu mới có trái, trong khi đó, nó tiếp tục thèm Các vị từ đánh giá và tổ hợp có chè, thèm xưng xa, nhớ đám cúng 5 7 đình, nhớ hát bội và bị một hình tính đánh giá ảnh mới quyến rũ, hình ảnh của con Thôi, chắc là giống hệt chị nhổ bồn bồn, tức là có duyên lắm. 6 Các quán ngữ tình thái 1 Già rồi mà còn hò với hát, bắt với ghẹo.
Bộ còn trai gái gì đó sao! Anh Sáu bước tới vén màn lên thì 7 Các thán từ 8 ô này lạ, chủ nhân bà (chớ không phải chủ nhân ông) là một thiếu phụ tóc quăn. Các tiểu từ tình thái cuối câu và Thì lo cái việc xa xôi, đất lạ đó mà 8 các tổ hợp đặc ngữ (idiom) 38 tương đương Đi tay không đã không được rồi, 9 Các trợ từ 21 mà làm sao hắn ta mang cả gỗ, tre và lá ra đó để cất nhà? Các đại từ nghi vấn được dùng trong những câu phủ định – bác 10 bỏ: P làm gì?, P thế nào được?, 2 Đủ gì mà đủ - má nó nói – nhà mình phải ăn trăm rưỡi là số chót. các liên từ dùng trong câu hỏi, như Hay P?, Hay là P Các từ ngữ chêm xen biểu thị Còn khối ông nhà giàu khác chẳng 11 2 coi văn nghệ sĩ ra cái cóc rác gì tình thái hết thì sao! Thông qua bảng thống kê có thể thấy rõ được rằng, nhóm Các phó từ làm thành phần phụ của ngữ đoạn vị từ có số lần xuất hiện nhiều nhất trong toàn bộ ba truyện ngắn của Bình nguyên Lộc. Tiếp theo sau đó là nhóm Các tiểu từ tình thái đứng cuối câu và các tổ hợp đặc ngữ (idiom) tương đương có lần xuất hiện nhiều thứ hai.
Những nhóm còn lại có số lần xuất hiện khá ít, còn có nhóm không xuất hiện lần nào trong cả ba truyện 17 ngắn (nhóm Các vị từ ngôn hành trong kiểu câu ngôn hành). Với dung lượng có hạn của khóa luận, chúng tôi sẽ chỉ tập trung vào các phương tiện tình thái từ vựng mà được Bình nguyên Lộc thường xuyên sử dụng nhất trong các tác phẩm truyện ngắn của mình, bao gồm hai nhóm có số lần xuất hiện nhiều nhất như đã trình bày trên. Một số lớp phương tiện tình thái thuộc phạm vi từ vựng có số lần xuất hiện cao 2. Các phó từ làm thành phần phụ của ngữ đoạn vị từ Phó từ không còn là một khái niệm xa lạ đối với những nhà nghiên cứu ngôn ngữ.
Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Thung cho rằng: “Phó từ là hư từ thường dùng kèm với thực từ (động từ, tính từ). Chúng biểu thị ý nghĩa về quan hệ giữa quá trình và đặc trưng với thực tại, đồng thời cũng thể hiện ý nghĩa về cách thức nhận thức và phản ánh các quá trình và đặc trưng trong hiện thực” [1; tr. Chính vì phó từ chỉ đóng vai trò như là một thành tố phụ đi kèm với các vị từ trong câu cho nên cũng có nhiều nhà nghiên cứu gọi nó là phụ từ, từ phụ hay từ kèm. Bên cạnh đó, phó từ còn được gọi là trạng từ theo một số nhà nghiên cứu khác.
Nguyễn Thiện Giáp khẳng định rằng: Trạng từ (adverb) còn được gọi là phó từ, là từ loại diễn tả những hoàn cảnh của một hành động: Nó xảy ra ở đâu (here “ở đây”, elsewwhere “ở một nơi nào khác”, overhead “ở trên đầu”), khi nào ( tomorrow “ngày mai”, often “thường”, rarely “hiếm khi”, never “không bao giờ””, như thế nào (fast “nhanh”, well “tốt”, carefully “cẩn thận”,. Thế nhưng cho dù phó từ có những tên gọi khác nhau, nhưng phần lớn các nhà khoa học vẫn khá thống nhất về khái niệm và đặc trưng của nó. Dựa trên vị trí của phó từ đối với ngữ đoạn vị từ, phó từ được chia thành hai nhóm: tiền phó từ và hậu phó từ. Dựa theo vị trí và đặc trưng chức năng mà phó từ biểu hiện các ý nghĩa tình thái tương ứng.
Các phó từ đứng trước trung tâm (Tiền phó từ) Các phó từ đứng trước trung tâm hay còn gọi là tiền phó từ là những từ đứng trước ngữ đoạn vị từ đóng vai trò là trung tâm của câu, mang nghĩa sự tình của phát ngôn. Trong ba truyện ngắn của Bình nguyên Lộc, tiền phó từ được tác giả sử dụng nhiều nhất, các từ được sử dụng cũng đa dạng nhất và biểu thị được phong phú nghĩa tình thái nhất. Có thể thấy rõ điều đó quan bảng sau: Bảng 2.2: Các phó từ đứng trước trung tâm và số lần xuất hiện của chúng trong phạm vi khảo sát là ba truyện ngắn Bình nguyên Lộc. Biểu thị Số lần Tổng số Các STT nghĩa tình xuất lần xuất Dẫn chứng phó từ thái hiện hiện Cũng 65 Tía nó nói mười năm nữa tràm chết Lặp lại, cũng vẫn còn đưa cẳng lên như vậy 1 86 tương tự Lại 10 Anh lại thở ra, ngồi bó gối bên cạnh 18 một người mà anh sẽ chịu đồng cảnh vài ngày nữa đây.
Tất cả tân khách trong phòng đều lắc Đều 11 đầu từ chối. Những chiều nghi ngút sương từ đất lầy bốc lên, và những đêm mưa rào gió hú, những người ấy thường kể Thường 5 chuyện cho Cộc nghe những chuyện đời xưa đẹp như một mái lá, hoặc những chuyện ma, rởn ốc như ăn phải 2 Tần số 6 trái bần chua. Họ hay kể chuyện xóm làng, chuyện đám cưới, đám ma, đám hát, đám Hay 1 cung đình, tóm lại là tất cả sinh hoạt làng mạc mà từ lâu Cộc không thấy và ngậm ngùi tưởng đến như nhớ những kỉ niệm xa xôi. Đã 63 Bà ta đã quá mùa hò rồi! Họ đoán biết người chơi đàn đang đi Đang 13 trong hành lang dài, ở giữa những gian phòng của tửu lâu Sẽ 19 Con cháu của con sẽ là xoài, mít, dừa, cau Vừa 6 Con cháu của con sẽ là xoài, mít, Quan hệ sự dừa, cau 3 tình với 134 Một người bạn văn, ao ước một cây Vẫn thời gian 13 viết máy EV đã ba năm rồi mà vẫn (còn) chưa mua được Nó có ló ra, con hồ ly mới ăn nem Mới 16 nướng được, còn nó mà trùm chăn thì chồn cái ũng đành trùm mền mà nhịn đói.
Sắp 4 Con, con sắp được hưởng rồi, sao lại muốn bỏ mà đi. 4 Khuyến Đừng 2 2 Ăn cơm khuya rồi xuống đồng cho lệnh sớm, đừng đi đâu hết. Trong những ngày buồn tẻ phẳng lì Càng 3 giữa cảnh bùn lầy nước đọng ấy, thằng Cộc càng nao nức muốn về 5 Mức độ 11 làng. Rất 8 Trong giây phút, chàng nhớ lại nhiều việc rất là không vui.
Họ cất vây tứ phía ngôi đất thánh và 6 Phủ định Không 130 145 vòng vây cứ càng ngày càng xiết chặt 19 lại, người chết không còn lối nào để thoát ra được nữa cả. Chưa 9 Thấy thằng cháu nội ngơ ngác chưa hiểu, ông cụ vịn vai nó mà tiếp. Hỏi nhau không ai đáp được, mà Chẳng 4 cũng chẳng mong phỏng vấn thằng cha dị hợm kia, họ đành thôi, Không phải kể chuyện cho khách nghe, hồ ly khỏi phải thi vị hóa tuổi Khỏi 1 thiếu thời của mình, không cần lòe ai, con cáo già cũng khỏi phái anh hùng hóa bước giang hồ của hắn. Đâu 1 Nếu mình dám vài trong đó mà ở thì đâu có phạm tội như vầy.
7 Hạn định Chỉ 23 23 Thi sĩ xông pha mưa gió chỉ nên thơ ở đâu, nhưng ở đây thì thật là tủi thân. Các phó từ đứng trước trung tâm biểu thị sự phủ định Đây là loại tiền phó từ có số lần xuất hiện nhiều nhất trong phạm vi khảo sát là ba truyện ngắn Rừng mắm, Ba con cáo và Pì pế Hán của Bình nguyên Lộc.