MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bưởi (Citrus grandis) là một trong những loài cây ăn quả có múi được trồng khá phổ biến ở nước ta cũng như các nước khu vực châu Á như: Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Philippin,. Cây bưởi đã mang lại giá trị kinh tế cao cho người nông dân. Thực tế cho thấy, cây bưởi sau trồng 4 đến 5 năm có thể thu lãi 40-100 triệu đồng/ha/năm, năng suất có thể đạt 250 quả/cây ở vườn có mật độ 400-500 cây/ha [24].
Trong những năm vừa qua, giá trị xuất khẩu quả bưởi của Việt Nam không ngừng tăng lên từ 17.000 US$ năm 2006 lên trên 1,2 triệu US$ năm 2012 [42]. Hiện nay, cây ăn quả được xem là đối tượng quan trọng tham gia tích cực vào việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tăng cao hiệu quả kinh tế và cải thiện môi trường sinh thái, nhất là ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc. Quả bưởi còn có giá trị dinh dưỡng và giá trị dược liệu rất lớn đối với con người. Trong 100g phần ăn được có: 89 g nước, 0,5 g protein, 0,4 g chất béo, 9,3 g tinh bột, 49 IU vitamin A, 0,07 mg vitamin B1, 0,02 mg vitamin B2, 0,4 mg niacin và 44 mg vitamin C [23].
Trong lá, hoa, vỏ quả bưởi đều chứa tinh dầu. Vỏ quả bưởi còn có pectin, naringin (một loại glucozid), men tiêu hoá peroxydaza và amylaza, đường ramoza, cùng nhiều loại men tiêu hóa amylaza, peroxydaza. Chính vì vậy mà cây bưởi còn là thứ dược liệu quan trọng trong đời sống của con người [29]. Cây bưởi có phổ thích nghi tương đối rộng, có thể trồng được ở nhiều nơi và thực tế đã tạo nên những vùng quả đặc sản cho từng vùng sinh thái khác nhau như bưởi Phúc Trạch, bưởi Năm Roi, bưởi Phú Diễn, bưởi Đoan Hùng, cam Hàm Yên, quýt Bắc Sơn…, Hiện nay cây ăn quả có múi trở thành một trong những cây ăn quả chủ lực ở Việt Nam và được trồng từ Bắc vào Nam với bộ giống gồm khoảng 70 giống khác nhau.
Thái Nguyên là một tỉnh thuộc vùng miền núi phía Bắc, được coi là tỉnh có tiềm năng phát triển nhiều loại cây ăn quả, trong đó cây ăn quả có múi, đặc biệt là cây bưởi Diễn đang được người dân và chính quyền địa phương quan tâm phát triển. Tỉnh Thái Nguyên đã xây dựng đề án phát triển cây ăn quả đến năm 2020 với một số loại cây ăn quả chủ lực như: bưởi, vải, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 2 hồng…Tuy nhiên, nếu so sánh năng suất và chất lượng các giống cây ăn quả có múi nói chung và cây bưởi nói riêng thấy rằng: năng suất và chất lượng bưởi của Việt Nam còn khá thấp so với các vùng trồng bưởi trên thế giới. Đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có Thái Nguyên, với điều kiện thiên nhiên ưu đãi cho nhiều vùng, nhưng năng suất, chất lượng còn rất thấp, chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường. Bưởi Diễn được coi là một giống bưởi quý được trồng nhiều ở Phú Diễn và Phú Minh - Từ Liêm, Hà Nội.
Đây có thể là một biến dị của bưởi Đoan Hùng. Quả tròn, vỏ quả nhẵn, khi chín vỏ quả mầu vàng cam, trọng lượng trung bình từ 0,8 - 1kg, tỷ lệ phần ăn được từ 60 - 65%, số hạt trung bình khoảng 50hạt/quả, múi và vách múi dễ tách rời nhau. Thịt quả mầu vàng xanh, ăn giòn, ngọt [24]. Tuy nhiên, những nghiên cứu về cây bưởi Diễn mới dừng lại ở việc miêu tả đặc điểm hình thái bên ngoài của cây, quả bưởi Diễn.
Muốn có các biện pháp kỹ thuật tác động để nâng cao được năng suất và chất lượng quả bưởi Diễn đối với vùng trung du và miền núi, trong đó có Thái Nguyên, thì cần có những nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm nông sinh học của cây bưởi Diễn để từ đó tạo tiền đề cho các nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật tác động để nâng cao năng suất và chất lượng quả dựa trên những nghiên cứu về đặc điểm này. Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, việc triển khai đề tài “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và một số biện pháp kỹ thuật đối với giống bưởi Diễn (Citrus grandis) tại tỉnh Thái Nguyên” vừa có cơ sở khoa học vừa có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Mục đích của đề tài Trên cơ sở đánh giá hiện trạng sản xuất, nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học và biện pháp kỹ thuật từ đó đề xuất được một số quy trình kỹ thuật canh tác thích hợp nhằm tăng năng suất và phẩm chất bưởi Diễn trồng tại Thái Nguyên. Yêu cầu của đề tài 3.
Đánh giá được hiện trạng sản xuất cây ăn quả, đặc biệt là cây bưởi Diễn trồng tại Thái Nguyên và xác định được yếu tố hạn chế trong việc trồng bưởi ở tỉnh Thái Nguyên 3. Nghiên cứu được đặc điểm nông sinh học của giống bưởi Diễn trồng tại tỉnh Thái Nguyên: - Đặc điểm hình thái, sinh trưởng của giống bưởi Diễn trồng tại Thái Nguyên. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 3 - Nghiên cứu khả năng cho năng suất, chất lượng quả của giống bưởi Diễn trồng tại Thái Nguyên. - Nghiên cứu sinh trưởng của các đợt lộc và mối liên hệ giữa chúng với năng suất, chất lượng quả.
- Nghiên cứu nguồn gốc phát sinh các đợt lộc, mối liên hệ giữa sinh trưởng cành mẹ, cành quả, tuổi cành mẹ đến năng suất, chất lượng quả. - Nghiên cứu cơ chế thụ phấn, thụ tinh của cây bưởi Diễn đến năng suất và chất lượng quả bưởi. - Nghiên cứu mối tương quan giữa tỷ lệ C/N đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng quả bưởi Diễn trồng tại Thái Nguyên. Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật nhằm tăng năng suất và chất lượng bưởi Diễn tại tỉnh Thái Nguyên - Nghiên cứu ảnh hưởng của biện pháp cắt tỉa đến sinh trưởng và phát triển của giống bưởi Diễn - Nghiên cứu ảnh hưởng của biện pháp khoanh vỏ và cuốc đất quanh gốc đến sinh trưởng và phát triển của giống bưởi Diễn - Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm khoanh vỏ đến sinh trưởng và phát triển của giống bưởi Diễn - Nghiên cứu ảnh hưởng của phun GA3 đến sinh trưởng và phát triển của giống bưởi Diễn 4.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ tạo tiền đề cho các nghiên cứu tiếp theo về các biện pháp kỹ thuật để nâng cao năng suất, chất lượng quả bưởi Diễn. - Kết luận của đề tài là cơ sở khoa học để xây dựng quy trình và định hướng phát triển bưởi Diễn tại Thái Nguyên nói riêng và một số tỉnh trung du miền núi nói chung. Các điểm mới của đề tài - Nghiên cứu nguồn gốc phát sinh các loại cành từ đó giải thích được hiện tượng ra quả cách năm của cây ăn quả nói chung và cây bưởi nói riêng. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 4 - Nghiên cứu tương quan tỷ lệ C/N đến năng suất bưởi từ đó có các biện pháp kỹ thuật để làm tăng tỷ lệ đậu hoa, quả và tăng năng suất bưởi.
- Nghiên cứu cơ chế thụ phấn, thụ tinh của cây bưởi Diễn từ đó giải thích được hiện tượng tạo quả không hạt của cây có múi nói chung và cây bưởi Diễn nói riêng. - Lựa chọn được một số biện pháp kỹ thuật phù hợp để nâng cao năng suất và chất lượng bưởi Diễn tại Thái Nguyên. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và các luận cứ nghiên cứu Các tỉnh Trung du và miền núi phía Bắc bao gồm Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lai Châu, Sơn La, Yên Bái, Lạng Sơn.
là vùng có tiềm năng phát triển cam quít lớn, đặc biệt có ưu thế về điều kiện khí hậu, khả năng mở rộng diện tích và có tập đoàn giống phong phú, đa dạng. Khí hậu ở vùng này ngoài thích hợp với sinh trưởng phát triển bình thường của cam quít, còn có ưu thế nổi bật so với một số vùng khác trong nước là có mùa đông lạnh, biên độ nhiệt độ ngày đêm và giữa các tháng chênh lệch lớn làm cho quả cam quít đẹp, chất lượng tốt, thể hiện đặc trưng của giống. Vì vậy, quả cam quít ở phía Bắc bao giờ cũng đẹp hơn ở phía Nam, quả ít hạt hơn, thịt mềm, mọng nước và ít xơ bã. Tuy nhiên, việc phát triển cây có múi ở vùng này còn một số hạn chế: - Diện tích nhỏ lẻ, phân tán khó khăn trong việc phát triển sản xuất với quy mô lớn, áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật; - Địa hình dốc, hiện tượng xói mòn, rửa trôi diễn ra mạnh làm cho đất canh tác nhanh thoái hóa, dẫn đến tuổi thọ của cây có múi ngắn, cây nhanh bị thoái hóa; - Cơ sở hạ tầng chưa phát triển, khó khăn cho việc đầu tư lớn, hạn chế trong việc tiếp cận thị trường, đầu tư phát triển quy mô lớn; - Trình độ dân trí thấp, trình độ canh tác chưa cao, khó khăn trong việc áp dụng các quy trình kỹ thuật tiên tiến để nâng cao năng suất, chất lượng cây có múi; - Tình hình sâu bệnh phát triển mạnh, đặc biệt là các bệnh Greening, Trestera… - Sản phẩm quả có chất lượng chưa cao, mẫu mã chưa đẹp nên chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường trong nước và thế giới; Cây có múi được xếp vào loài cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng, ra hoa kết quả chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, như các yếu tố nội tại (di truyền), các yếu tố về sinh thái (nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng, đất đai) và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 6 các yếu tố về kỹ thuật canh tác.
Trong đó, các yếu tố về sinh thái ít có sự thay đổi, có thay đổi cũng mang tính quy luật và thường diễn ra trong thời gian dài. Chính vì vậy, những đặc tính ưu việt của giống biểu hiện ở quá trình sinh trưởng, phát triển, cho năng suất cao, phẩm chất tốt chịu ảnh hưởng rất lớn của các biện pháp kỹ thuật canh tác. Tổng hợp những kết quả đã nghiên cứu trên cây có múi của các tác giả trong và ngoài nước, tác giả Đỗ Đình Ca (1995) [4] đã nhận định “không thể có một kỹ thuật nào, một giống nào chung cho tất cả các vùng trên thế giới cũng như trong nước trong việc sản xuất cây có múi”. Vì vậy, mỗi vùng sinh thái đặc trưng cần phải nghiên cứu xây dựng các biện pháp kỹ thuật canh tác phù hợp với yêu cầu nội tại của từng giống.
