CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN CHƯNG VÈ BTTH DO XÂM PHẠM QUYỀN LƠI NTD 1. Khái niệm, đặc điêm vê NTD và quyên của NTD 1. Khái niệm tiêu dùng “Tiêu dùng” là một thuật ngữ thường được sử dụng trong kinh tê học, hiêm khi được định nghĩa trong các văn bản quy phạm pháp luật.
Có thể hiểu, tiêu dùng là việc sử dụng hàng hóa, dịch vụ được sáng tạo, sản xuất ra để thỏa mãn các nhu cầu của xã Tiêu dùng là giai đoạn quan trọng của tái sản xuât, là động lực của quá trinh sản xuất, nó kích thích cho sản xuất phát triển, cần phân biệt giữa tiêu dùng sản xuất và tiêu dùng đời sống. Theo đó, tiêu dùng đời sống là quá trinh sử dụng hàng hỏa, dịch vụ cho hoạt động sinh hoạt và phát triển của con người. Còn bản chất của tiêu dùng sàn xuất là để tạo ra các sản phẩm nhằm phục vụ tiêu dùng đời sống. Khái niệm người tiêu dùng Trong bât kỳ nên kinh tê nào, NTD cũng luôn là một lực lượng đông đảo, là động lực phát triển của quá trình sản xuất, kinh doanh.
Với nhu cầu và thị hiếu của mình, họ có tác động vô cùng to lớn đối với quá trình dẫn dắt, vận hành của thị trường. Trong tuyên bô được đưa ra trước Thượng viện Mỹ ngày 15/3/1962, cựu Tổng thống Mỹ John Kennedy đà từng nhấn mạnh: “NTD theo định nghĩa, bao gồm tất cà chúng ta. Họ là nhóm kinh tế lớn nhất gây ảnh hưởng và chịu ảnh hưởng bởi hầu hết các quyết định kinh tế nhà nước và tư nhân.” để chứng tỏ rằng NTD là lực lượng rất quan trọng đối với nền kinh tế. NTD là bât cứ ai trong chúng ta khi mua hàng hóa dịch vụ hoặc được cho, tặng hàng hóa dịch vụ đê sử dụng vì mục đích tiêu dùng cho cá nhân hoặc hộ gia đình.
Trên thế giới luật bảo vệ NTD của các quốc gia cũng đều quy định NTD với những 1 Từ điên Bách khoa toàn thư Wikipedia; Nguyễn Văn Ngọc, Từ điển Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân. 6 nội dung cơ bản như: “NTD là cá nhân mua sử dụng hàng hỏa dịch vụ, không vì mục đích kinh doanh” Theo Chỉ thị số 1999/44/EC của nghị viện Châu Âu và Hội đồng Châu Âu ngày 25/5/1999 định nghĩa NTD như sau: NTD là bất kỳ người nào thực hiện việc mua hàng theo hợp đồng được quy định bởi Chỉ thị này, thực hiện vì mục tiêu không liên quan đến thương mại, kinh doanh hay nghề nghiệp. Theo luật bảo vệ NTD Malaysia năm 1999 thì NTD được định nghĩa như sau: NTD là người nhận hàng hóa hoặc dịch vụ đê sử dụng cho mục đích cá nhân, sử dụng trong hộ gia đình, sử dụng hoặc tiêu dùng và không sử dụng hàng hóa hoặc dịch vụ vào mục đích thương mại, tiêu dùng cho quả trình sản xuất. Khái niệm NTD theo Luật bảo vệ NTD của Malaysia tương đối chi tiết về mục đích sử dụng nhưng chỉ nói tới khái niệm người (person) mà không dùng từ cụ thể là thể nhân hay cá nhân như các nước nói trên.
Việc quy định thiếu rõ ràng như vậy có khả năng dẫn tới hai cách hiểu khác nhau, một là chỉ bao gồm cá nhân và hai là bao gồm cả thể nhân và pháp nhân2. về cách thức đạt được hàng hóa, dịch vụ (mối quan hệ giữa NTD với nhà cung cấp), theo quy định nói trên của luật thì NTD không chỉ là người trực tiếp mua sản phẩm hay thuê dịch vụ mà bao gồm cả những người sử dụng hàng hóa dịch vụ không phụ thuộc vào hợp đồng giữa họ với nhà cung cấp. về mục đích của việc sử dụng hàng hóa của NTD, tương tự như pháp luật của các nước trên, Luật bảo vệ NTD Malaysia quy định NTD là người không sử dụng hàng hóa hoặc dịch vụ hoặc dùng hàng hóa dịch vụ vào mục đích cung cấp lại vì mục đích thương mại; tiêu dùng chúng vào quá trình sản xuất; hoặc trong trường hợp hàng hóa, dịch vụ sửa chữa hoặc xử lý, các hàng hóa và tài sản gắn liền với đất khác, về mục đích tiêu dùng vào quá trình sản xuất, đây là một loại trừ tương đối rộng vi nó 2 Bộ công thương - Báo cáo chuyên đề nghiên cứu, so sánh luật bảo vệ người tiêu dùng một số nước trên thể giới - bài học kinh nghiệm và đề xuất một số nội dung cơ bản quy định trong dự thảo luật bảo vệ người tiêu dùng của Việt Nam 7 bao gôm cả hàng hóa được sử dụng làm đâu vào của quá trình sản xuât và có thê là sàn phẩm phụ trợ cho quá trình sản xuất. Theo luật bảo vệ NTD của Singapore hay luật thương mại bình đẳng của Singapore năm 2003, NTD được định nghĩa như sau: “NTD là cá nhân nhận hoặc có quyền nhận hàng hóa và dịch vụ từ người cung cấp hoặc có nghĩa vụ thanh toán cho người cung cấp đối với hàng hỏa, dịch vụ mình đã mua tặng cho cá nhân khác và các hoạt động tiêu dùng đó không nhằm mục đích kinh doanh”345.
Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 1993 của Trung Quốc tuy không có điều khoản riêng giải thích khái niệm NTD, nhưng tại Điều 2 của Luật này có quy định “Trường họp NTD, vì nhu Cầu cuộc sống, mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ thì các quyền và lợi ích hợp pháp của mình sẽ được bảo vệ theo quy định của Luật này và trường họp Luật này không quy định thì sẽ được bảo vệ theo các quy định khác có liên quan của pháp luật.”* Điều luật này đã ngụ ý, NTD theo quan niệm của pháp luật Trung Quốc chỉ là cá nhân (mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ vì nhu cầu sinh hoạt của mình chứ không phải vì mục đích kinh doanh hoặc hoạt động nghề nghiệp). Các quy định về bào vệ NTD ở Hoa Kỳ nằm cà trong pháp luật của Liên bang và pháp luật của các tiểu bang. Tuy không có một đạo luật chung thống nhất về bảo vệ NTD mà trong đó khái niệm NTD được giải thích rõ ràng, nhưng theo các chuyên gia pháp luật của Hoa Kỳ, khái niệm NTD chỉ được quan niệm là cá nhân NTD. Cụ thể, “NTD là cá nhân tham gia giao dịch với mục đích chủ yếu vĩ nhu cầu cá nhân hoặc sinh hoạt hộ gia đình.” Các quy định về bảo vệ NTD ở Canada chủ yếu được tìm thấy trong các đạo luật về bảo vệ NTD của các bang ở quốc gia này.
Trong các đạo luật này, NTD cũng chỉ được giải thích là các cá nhân. 3 Bộ công thương - Báo cáo chuyên đề nghiên cửu, so sánh luật bảo vệ người tiêu dùng một số nước trên thế giới - bài học kinh nghiệm và đề xuất một số nội dung cơ bản quy định trong dự thảo luật báo vệ người tiêu dùng của Việt Nam 4 http://www.com/resource-centre/laws-and-regulations/consumer-protection/law-of-thepeoples-republic-of- china-on-proteclion-of-the-rights-and-interests-of-the-consumers-1994. Rustad, Everyday Law for Consumers (Paradigm Publishers, 2007) at 2. 8 Chăng hạn, Luật Bảo vệ NTD của Bang Quebec (Điêu 1(e)) giải thích rõ “NTD là tự nhiên nhân (cá nhản) nhưng không phải là thương nhân mua sắm hàng hóa, dịch vụ cho mục đích kinh doanh của mình6 ”.
Luật về bảo vệ NTD và các hành vi kinh doanh của Bang British Columbia cũng quy định rõ tại Điều 1 “NTD là tự nhiên nhân (cá nhân) tham gia giao dịch tiêu dùng”. tức là tham gia giao dịch mua sắm hàng hóa, dịch vụ với mục đích chủ yếu phục vụ nhu cầu cá nhân hoặc nhu cầu sinh hoạt gia đình.78 Điều 3 Luật Bảo vệ NTD Thái Lan năm 1979 giải thích: “NTD là người mua hàng hóa hoặc dịch vụ hoặc được chào mua hàng hóa hoặc dịch vụ từ một người kỉnh doanh, bao gồm người thực sự sử dụng hàng hóa, tiêu thụ dịch vụ có nguồn gốc từ người kinh doanh mặc dù người này không trực tiếp trả tiền cho việc sử dụng hàng hóa, tiêu thụ dịch vụ đó.”3 Trong khi đó, cũng tại điều khoản này, “người kinh doanh” được giải thích là “người bán hàng, nhà sản xuất, nhà nhập khâu đê bán hàng, người mua hàng đê bán lại, người cung cấp dịch vụ, người tiến hành việc quảng cáo.”9 Theo quy định của Luật bảo vệ NTD Thái Lan, NTD cỏ thể bao gồm cả thể nhân và pháp nhân, về cách thức đạt được hàng hóa dịch vụ của NTD theo khái niệm này thì họ phải là người mua hoặc sử dụng dịch vụ của nhà kinh doanh. Tuy quy định của Thái Lan không đề cập tới các chủ thể sử dụng hàng hóa dịch vụ nhưng không mua hàng hóa hay thuê dịch vụ đó có là NTD hay không nhưng lại có sự mở rộng thêm cả giai đoạn được chào hàng hoặc được đề nghị mua hàng hoặc sử dụng dịch vụ. Như vậy, tại thời điểm được nhà kinh doanh chào hàng hoặc đề nghị mua hàng, các chủ thể nói trên đã được coi là NTD và được bảo vệ theo các quy định trong luật này.
6 Bộ công thương - Báo cáo chuyên đề nghiên cứu, so sánh luật bảo vệ người tiêu dùng một số nước trên thế giới - bài học kinh nghiệm và đề xuất một số nội dung cơ bản quy định trong dự thảo luật báo vệ người tiêu dùng cua Việt Nam 7 http://www.ca/EPLibraries/bclaws_new/document/ID/freeside/04002_01 8 http://www.com/legal-documents/consumer-protection.html 9 http://www.com/legal-documents/consumer-protection.html 9 Vê mục đích của việc sử dụng hàng hỏa, dịch vụ, đây là vân đê không được đê cập đến trong khái niệm NTD của Luật bảo vệ NTD Thái Lan. Như vậy có thể hiểu NTD không chỉ là những người sử dụng hàng hóa dịch vụ vào mục đích tiêu dùng mà còn cả những người sử dụng vào mục đích thương mại hoặc sản xuất. Đây là một khái niệm thể hiện tầm bao phủ rộng của pháp luật bảo vệ NTD Thái Lan. Tuy nhiên, trên thực tế cũng có một số quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới mà trong pháp luật bảo vệ NTD của họ có quy định NTD bao gồm cả tố chức.
Trong số này, phải kể đến Ấn Độ và Đài Loan (Trung Quốc). Luật Bảo vệ NTD của Ấn Độ năm 1986 có một số quy định như sau (Điều 2(ld) và 2(lm)):10Điều 2(1 d): “NTD là bất cứ người nào mua. mà khỏng có mục đích đê bán lại hoặc vì mục đích thương mại khác.” Điều 2(lm) giải thích chữ “người” (nhân) ở đây được hiểu bao gồm: hãng (doanh nghiệp), cá nhân, hộ gia đình, họp tác xã, tố chức xã hội11. Có thể thấy, nhiều quốc gia trên thế giới có chung một cách tiếp cận đó là chỉ coi NTD bao gồm cá nhân.