Chương 1 8 luan an LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT VÀ PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT Ở VIỆT NAM 1. Lý luận về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất i) Khái niệm bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Khái niệm bồi thường được sử dụng phổ biến trong các quy định của pháp luật và trên nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau, như pháp luật dân sự, pháp luật lao động, pháp luật hình sự, bồi thường nhà nước, pháp luật đất đai … Trong lĩnh vực pháp luật đất đai thì bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được quan niệm: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất” theo Khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003. “Bồi thường thiệt hại do thu hồi đất: Quyền của chủ thể đang sử dụng đất bị thu hồi nhằm bù đắp thiệt hại về vật chất cho người sử dụng đất trong trường hợp bị thu hồi đất để chuyển sang sử dụng vào mục đích khác hoặc vì nhu cầu của Nhà nước và xã hội”1 v.
Theo Từ điển Luật học do Viện Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp xuất bản. Từ các khái niệm trên đây có thể hiểu nội hàm của bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất trên một số khái cạnh cơ bản sau đây: Một là, bồi thường là hậu quả trực tiếp của việc Nhà nước thu hồi đất. Có nghĩa là bồi thường chỉ được thực hiện sau khi có quyết định thu hồi đất của Nhà nước; Hai là, không phải người nào bị thu hồi đất cũng được Nhà nước bồi thường mà chỉ người sử dụng đất bị thu hồi vì lợi ích của Nhà nước, của xã hội mới được bồi thường; Ba là, bồi thường là việc Nhà nước bù đắp lại những thiệt hại cho người sử dụng đất do việc bị thu hồi đất gây ra … Như vậy, theo tác giả, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được hiểu như sau: Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất, 1 Viện Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb Từ điển Bách khoa & Nxb Tư pháp, Hà Nội, tr. 84 9 luan an bù đắp những thiệt hại về tài sản gắn liền với đất và thiệt hại khác cho người có đất bị thu hồi để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh các đặc điểm chung của bồi thường thì bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất còn có một số đặc điểm chủ yếu sau đây: Thứ nhất, cơ sở làm phát sinh việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển KT - XH vì lợi ích quốc gia, công cộng. Điều này có nghĩa là việc bồi thường cho người bị thu hồi đất chỉ được thực hiện khi đất bị thu hồi để sử dụng vào các mục đích chung của Nhà nước và xã hội mà không do lỗi của người sử dụng đất gây ra; Thứ hai, về đối tượng được bồi thường thiệt hại. Không phải bất cứ người sử dụng đất nào khi bị Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển KT - XH vì lợi ích quốc gia, công cộng cũng đều được bồi thường mà chỉ những người sử dụng đất đủ điều kiện để được bồi thường theo quy định của pháp luật. Thứ ba, về giá đất bồi thường.
Giá đất bồi thường phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước. Có nghĩa là người sử dụng đất không có quyền thỏa thuận với Nhà nước hoặc đưa ra đòi hỏi về giá đất bồi thường mà họ phải chấp nhận việc bồi thường theo giá đất cụ thể do Nhà nước quy định tại thời điểm thu hồi đất. Tuy nhiên, để đảm bảo sự đồng thuận của người dân thì khi xây dựng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng (GPMB) lấy ý kiến góp ý của người bị thu hồi đất về phương án bồi thường. Thứ tư, về phạm vi bồi thường.
Người sử dụng đất không chỉ được bồi thường về đất và bồi thường thiệt hại về tài sản trên đất mà còn được Nhà nước giải quyết các vấn đề mang tính xã hội như giải quyết chỗ ở mới, đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp, bố trí sắp xếp công ăn việc làm…. để ổn định cuộc sống và sản xuất. Thứ năm, trong nền kinh tế thị trường dưới tác động của các quy luật khách quan, việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất không thể giải quyết dựa trên các biện pháp chính trị - hành chính thuần túy mà phải sử dụng các biện pháp kinh tế. Hơn 10 luan an nữa, đất đai là vấn đề phức tạp, nhạy cảm có ý nghĩa trên các khía cạnh chính trị, kinh tế, xã hội.
Vì vậy, cần giải quyết hài hòa mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước, nhà đầu tư, người bị thu hồi đất và người được hưởng lợi từ việc thu hồi đất thông qua việc sử dụng tổng hợp các biện pháp như vận động, giáo dục, thuyết phục, biện pháp kinh tế … ii) Khái niệm hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất Tinh thần đoàn kết "tương thân, tương ái" trong thực tiễn đời sống, cộng đồng thường thể hiện thông qua sự hỗ trợ về mọi mặt để giúp những người trong xã hội có thể vượt qua những khó khăn như thiên tai, lũ lụt, hỏa hoạn,… hay những rủi ro mà họ gặp phải để sớm ổn định cuộc sống. Thể hiện sự nhân văn “tương thân, tương ái” với đồng loại trong truyền thống văn hóa tốt đẹp của người Việt Nam. Hoạt động này được gọi là hỗ trợ. “Hỗ trợ: Giúp thêm, góp thêm vào”2 theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng.
Như vậy, hỗ trợ là sự trợ giúp, giúp đỡ của cộng đồng nhằm san sẻ để giảm bớt một phần khó khăn, rủi ro mà một thành viên hoặc một nhóm người gặp phải trong cuộc sống, dưới góc độ ngôn ngữ. Hoạt động này bao gồm 2 hình thức: hỗ trợ về tinh thần (quan tâm, động viên) và hỗ trợ về vật chất (gồm các hiện vật hoặc tiền). Thuật ngữ hỗ trợ được sử dụng trong đời sống xã hội và còn được sử dụng trong lĩnh vực pháp luật nói chung. Sở dĩ pháp luật đất đai đề cập đến việc hỗ trợ là vì đất đai vừa là tư liệu sản xuất (TLSX) đặc biệt trong sản xuất nông, lâm nghiệp; vừa là tư liệu tiêu dùng đối với con người.
Do vậy, khi Nhà nước thu hồi đất thì người sử dụng đất bị mất TLSX hoặc tư liệu tiêu dùng; họ lâm vào hoàn cảnh khó khăn như mất công ăn, việc làm hoặc mất nơi ở v. Để giúp họ vượt qua khó khăn ổn định sản xuất và đời sống thì bên cạnh việc bồi thường, Nhà nước phải thực hiện việc hỗ trợ. Với ý nghĩa đó, Luật Đất đai năm 2013 quan niệm: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” (khoản 14 Điều 3). iii) Khái niệm tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 2 Từ điển tiếng Việt thông dụng (2001), Sdd, tr.332 11 luan an Hiến pháp năm 2013 quy định một trong những quyền cơ bản của công dân là quyền có chỗ ở.
Nhà nước phải có trách nhiệm thực hiện việc tái định cư cho người sử dụng đất khi thu hồi đất của họ. Vậy nghĩa của tái định cư là gì?. Tái định cư được hiểu theo Từ điển Tiếng Việt là: Đến một nơi nhất định để sinh sống lại một lần nữa. Dù đã được pháp luật đất đai đề cập về thuật ngữ tái định cư nhưng lại chưa giải thích cụ thể nội hàm của thuật ngữ này.
Luật Đất đai năm 2013 quy định: “1. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất; 2. Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền; 3. Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư; 4.
Chính phủ quy định chi tiết điều này” (Điều 85). Căn cứ nội dung quy định của pháp luật đất đai hiện hành, có thể hiểu về tái định cư như sau: Tái định cư là việc người có đất bị Nhà nước thu hồi đất ở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chuẩn bị nơi ở mới đáp ứng đầy đủ các điều kiện do pháp luật quy định để giúp họ nhanh chóng ổn định cuộc sống. Ý nghĩa của bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất i) Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trước hết là nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia, công cộng Thu hồi đất là biện pháp nhằm chấm dứt quan hệ pháp luật của Nhà nước về sử dụng đất giữa các bên là tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được giao đất, cho thuê đất và một bên là Nhà nước đại diện cho chủ sở hữu về đất đai. Nhờ vào việc thu hồi đất mà Nhà nước có được một quỹ đất cần thiết để đáp ứng nhu cầu xây dựng, phát triển cơ sở hạ tầng KT - XH đồng bộ; v.
Làm tăng thêm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư nhằm kêu gọi sự đầu tư của các nhà đầu tư trong và ngoài nước để xây dựng phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa -hiện đại hóa (CNH-HĐH) của đất nước. Bên cạnh đó thì ở một mức độ nhất định việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất cũng gián tiếp góp phần vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển tăng tỷ trọng sản xuất công nghiệp, dịch vụ và giảm tỷ trọng sản xuất nông nghiệp.