mở đầu, có diễn biến và kết thúc. Nó 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com diễn ra trong suốt thời khoảng thời gian để thân chủ cảm nhận được vấn đề của họ như chính họ vậy Tham vấn là một quá trình trợ giúp tâm lý, trong đó nhà tham vấn sử dụng kiến thức chuyên môn, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp để thiết lập mối quan hệ tương tác với thân chủ nhằm giúp họ nhận thức được vấn đề để thay đổi cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và tìm kiếm giải pháp cho vấn đề của chính mình. Trong phạm vi đề tài này tôi chọn khái niệm: “Tham vấn được hiểu là sự tương tác giữa nhà tham vấn và thân chủ, trong đó, nhà tham vấn sử dụng các kỹ năng chuyên môn trợ giúp thân chủ đối mặt, đánh giá đúng vấn đề, đồng thời khơi dậy tiềm năng để họ có thể tự giải quyết vấn đề đang gặp phải và có năng lực đối mặt, giải quyết những vấn đề tương tự nảy sinh trong tương lai” [16] làm cơ sở lý luận cho đề tài của mình. * Tham vấn hướng nghiệp Tham vấn hướng nghiệp đã từ lâu được sự quan tâm của các nhà tham vấn bởi lẽ TVHN đóng góp rất lớn cho xã hội thông qua việc trợ giúp những cá nhân tìm kiếm được một ngành nghề phù hợp cho bản thân trong hoàn cảnh và điều kiện cụ thể.
Đến ngày nay có rất nhiều lý thuyết về TVHN ra đời, các lý thuyết được dựa trên những triết lý khác nhau và đưa ra những hệ thống khái niệm khác nhau, do vậy đã đưa ra được nhiều cách nhìn nhận khái quát về vấn đề lựa chọn nghề, Dưới đây là những cách thức phân loại chính về lý thuyết TVHN được phổ biến nhất hiện nay Hiện tại có ba cách thức phân loại cơ bản nhất về TVHN. Phân loại dựa trên đặc điểm nhân cách, dựa trên giai đoạn phát triển của con người, dựa trên quá trình xử lý thông tin và ra quyết định. Phân loại dựa trên nhân cách bao gồm các lý thuyết của Parsons với tên Trait and Factor (Nhân cách và yếu tố), lý thuyết của Holland và lý thuyết của Ann Roes (Need Approach). Parsons đã cho rằng thông qua các trắc nghiệp tâm lý sẽ phát hiện ra 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những đặc điểm nhân cách khác nhau của mỗi người, Sau khi biết được các đặc điểm nhân cách của các cá nhân thì nhà tham vấn sẽ giúp cá nhân đó tìm hiểu về phân loại các ngành nghề trong thị trường lao động, và cuối cùng là kết hợp những đặc điểm nhân cách với những ngành nghề phù hợp.
Tuy nhiên lý thuyết này đến nay không còn được sử dụng rộng rãi bởi nhiều lý do khác nhau như các lý thuyết mới ra mang tính ứng dụng hơn, bên cạnh đó lý thuyết này cũng có nhiều hạn chế, Đối với người làm công tác TVHN phải trả lời với thân chủ là “Đối với những đặc điểm của tôi thì tôi nên làm những việc gì?” là rất khó. Bên cạnh đó yếu tố về năng lực, sở thích của mỗi cá nhân luôn biết động qua từng giai đoạn của cuộc đời, vì thế để xác định nghề nghiệp vào một thời điểm nhất định nào đó mà không tính đến sự thay đổi là rất hạn chế. Lý thuyết của Holland không phải là lý thuyết đầu tiên của TVHN nhưng lại là lý thuyết tồn tại lâu bền nhất và được sử dụng nhiều nhất hiện nay. Holland cho rằng đặc điểm nhân cách của mỗi cá nhân phải được xem xét trong sự thống nhất của môi trường nghề nghiệp.
Các nhà TVHN phải biết kết hợp đặc điểm nhân cách với đặc điểm môi trường nghề nghiệp. Holland cho rằng con người có xu hướng tìm kiếm những môi trường làm việc mà ở đó người ta có thể thể hiện được cái tôi của mình, thể hiện được những đặc điểm nhân cách của mình. Holland cũng nêu ra ý kiến, trong quá trình phát triển của tuổi thơ sẽ ảnh hưởng đến quá trình phát triển nhân cách sau này. Tuy nhiên lý thuyết Holland bị coi là quá đơn giản và mang tính phân biệt về giới tính.
Lý thuyết thứ 3, là lý thuyết của Ann Roes, lý thuyết này còn được gọi là lý thuyết nhu cầu (Need Approach). Bà nhấn mạnh sự tương tác qua lại giữa con người và môi trường trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, những kinh nghiệm của thời thơ ấu sẽ liên quan đến việc lựa chọn nghề sau này, bà cho rằng vô thức có vai trò rất lớn trong quá trình chọn lựa nghề nghiệp. Việc lựa chọn nghề nghiệp giúp cá nhân đó thỏa mãn được nhu cầu của bản thân. Những nhu cầu cơ bản của con người phải được thỏa mãn trước khi thoả mãn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những nhu cầu tiếp theo, và việc lựa chon nghề nghiệp việc làm là thỏa mãn nhu cầu cơ bản của bản thân Trong phạm vi đề tài này tôi chọn khái niệm: “Tham vấn hướng nghiệp là hoạt động giúp học sinh có thể nhận biết và thấu hiểu bản thân cũng như thế giới nghề nghiệp trong hoàn cảnh xã hội nhất định, từ đó đưa ra các lựa chọn nghề nghiệp, con đường phát triển bản thân và sự nghiệp phù hợp” [6] làm cơ sở lý luận cho đề tài của mình.
Kỹ năng, kỹ năng tham vấn hướng nghiệp * Kỹ năng Trong Tâm lý học, cũng có nhiều khái niệm quan điểm khác nhau kỹ năng: Quan niệm thứ nhất, đó là chú trọng cách thức hành động, coi việc nắm được cách thức hành động là có kỹ năng. Covaliôp cho rằng “kỹ năng là phương thức thực hiện hoạt động đã được con người nắm vững” [1] Quan niệm thứ hai: Coi kỹ năng không đơn thuần chỉ là mặt kỹ thuật của hành động mà còn là một biểu hiện năng lực của con người; Kỹ năng theo quan niệm này vừa có tính ổn định, lại vừa có tính mềm mỏng, linh hoạt và tính mục đích. Pêtrôpxki xem “kỹ năng là năng lực sử dụng các tri thức, các dữ kiện hay khái niệm đã có để lựa chọn thực hiện những phương thức hành động tương ứng với mục đích đề ra” [1] Quan niệm của các nhà giáo dục Việt Nam: Kỹ năng được coi là khả năng của con người thực hiện có hiệu quả những hành động tương ứng với các mục đích và điều kiện khi hành động xảy ra, kỹ năng bao giờ cũng có tính khái quát và được sử dụng trong những tình huống khác nhau. Theo Từ điển tiếng Việt năm 2000 (Tác giả Hoàng Phê chủ biên) định nghĩa: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế.
Nói khác đi, kỹ năng là khả năng thực hiện một công việc hay một hoạt động nào đó một cách có chất lượng và hiệu quả theo yêu cầu cụ thể, nhằm đạt được mục đích nhất định trong những điều kiện nhất định” [17]. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những quan niệm trên thường bắt nguồn từ góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nhân của các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên hầu hết tất cả chúng ta đều thừa nhận rằng kỹ năng được hình thành khi con người áp dụng kiến thức vào thực tiễn khách quan. Kỹ năng được hình thành do quá trình lặp đi lặp lại một hoặc một nhóm hành động nhất định nào đó.
Kỹ năng luôn có chủ đích và định hướng rõ ràng. Trong phạm vi đề tài này tôi chọn khái niệm: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế. Nói khác đi, kỹ năng là khả năng thực hiện một công việc hay một hoạt động nào đó một cách có chất lượng và hiệu quả theo yêu cầu cụ thể, nhằm đạt được mục đích nhất định trong những điều kiện nhất định” [17] của tác giả Hoàng Phê làm cơ sở lý luận cho đề tài của mình. * Kỹ năng tham vấn hướng nghiệp Mục đích cuối cùng của TVHN là các em học sinh lựa chọn được ngành, nghề phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của bản thân, khả năng và năng khiếu của mình trong một nhóm ngành nghề nào đó và đồng thời đáp ứng được nhu cầu nhân lực của thị trường lao động.
Để trợ giúp các em học sinh đạt được mục tiêu đó, thì hoạt động tham vấn phải bắt đầu từ người được tham vấn. Người được tham vấn (học sinh) đến với nhà tham vấn vì họ đang gặp khó khăn để lựa chọn một ngành nghề phù hợp. Có thể các em chưa có hiểu biết gì về bản thân, về khả năng của mình, về nghề nghiệp hay về thị trường lao động; hoặc các em có biết một chút nhưng chưa đầy đủ; hoặc là các em đang gặp mâu thuẫn giữa năng lực và hứng thú, giữa cái bản thân mong muốn nhưng gia đình không cho phép, giữa nghề các em thích nhưng lại khó xin việc,… Từ đó, có nhiều quan điểm khác nhau về TVHN cho học sinh từ các nhà chuyên gia về tâm lý học trong và ngoài nước. Năm 1942, cuốn sách “Tư vấn và tâm lý trị liệu” của Carl R.
Rogers được ra đời, với phương châm “tư vấn thân chủ trọng tâm” là cơ sở để xem 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xét lại toàn bộ những giả định đã được thiết lập trước đây trong tư vấn hướng nghiệp. Những người theo C. Roger cho rằng: - Các khái niệm như tình cảm, động lực hành động cần được xem xét trong quá trình tư vấn. - Thân chủ tự chấp nhận bản thân và tự hiểu bản thân là những mục tiêu cơ bản.
- Điều quan tâm nữa là mối tương tác giữa thân chủ - nhà tham vấn và chia sẻ của thân chủ trong quá trình tham vấn. Thực chất, mối quan hệ tham vấn là sự tôn trọng lẫn nhau, trực tiếp hướng tới việc thân chủ đạt được sự tự hiểu biết bản thân và từng bước điều khiển được chính mình. Trung tâm của mối quan hệ tham vấn thay đổi về phía thân chủ và kỹ thuật tham vấn, với sự giảm đi việc dùng bài kiểm tra, ghi chép hồ sơ của nhà tham vấn. Tham vấn nghề nghiệp theo một quá trình cần tập trung vào việc tạo cho các cá nhân khả năng tận dụng thế mạnh của họ để tự đưa ra quyết định và để có ảnh hưởng tới những lựa chọn trong tương lai hơn là chỉ thích nghi với những áp lực của khách quan.