Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG HƯỚNG NGHIỆP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ thành lực lượng lao động kỹ thuật nòng cốt trong tương lai của đất nước, là quá trình liên tục với nhiều thành tố của kiến thức, kỹ năng và thái độ từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, nhằm hướng tới hình thành và phát triển nhân cách toàn diện và hài hòa của người lao động. Xét theo chiều dài lịch sử, khoảng thời gian vài trăm năm trở lại đây, các nhà khoa học xã hội kinh điển đã đặt nền móng cho nền giáo dục với sự kết hợp chặt chẽ của các dòng khoa học nhân văn, dòng khoa học tự nhiên và dòng giáo dục hướng nghiệp hay thực chất là dòng giáo dục công nghệ.Frankiewiez; Brend Rothe; U.Marscheneider đã đưa ra các phương thức "Phối hợp, cộng tác chặt chẽ giữa trung tâm giáo dục kỹ thuật tổng hợp và các trường phổ thông trong việc lập kế hoạch thực tập cho học sinh Trung học phổ thông" [22, tr.
Năm 1909, Frank Parsons là người đầu tiên trình bày khái niệm hướng nghiệp trong cuốn sách "Lựa chọn một nghề nghiệp" (Choosing a vocation, 1909). Những khái niệm này đã trở thành lý luận cơ sở cho những lý thuyết có liên quan đến đặc điểm tính cách của con người (trait) và yếu tố nghề (factor) - (trait and factor theory: lý thuyết đặc điểm người - nghề). Nhìn chung, cuốn sách là công trình nền tảng trình bày cơ sở tâm lý học của hướng nghiệp và chọn nghề, cũng như các tiêu chí về sự phù hợp nghề của mỗi cá nhân để từ đó lựa chọn nghề cho phù hợp [40, tr. Trong khoảng thời gian từ 1918 đến năm 1939, tác giả N.
Krupskaia đã có nhiều nghiên cứu khẳng định hiệu quả của lao động phần lớn phụ thuộc vào sự phù hợp của con người đối với nghề nghiệp[37, tr.Duismann đã có những công trình nghiên cứu về phương thức tổ chức cho học sinh phổ thông thực tập ở các nhà máy, xí nghiệp, các cơ sở kinh doanh, dịch vụ. họ đã khẳng định rằng: “Hoạt động dạy học, lao động - kĩ thuật - kinh tế không chỉ mang tính quan trọng đối với các môn khoa học khác, mà còn là bộ phận cấu thành cơ bản của giáo dục Trung học 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phổ thông… bởi vì nó đã tạo điều kiện cho học sinh phát triển thành những con người trưởng thành trong cuộc sống lao động - xã hội”[22, tr. Năm 1977, Morgan và Hart đã nhấn mạnh vai trò của giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường đã khẳng định giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường cần khuyến khích học sinh suy nghĩ về bản thân mình và thế giới nghề nghiệp; yêu cầu học sinh cần có kiến thức và kỹ năng trong quá trình chọn nghề trước khi đưa ra quyết định nghề nghiệp thông minh [22, tr.Herring (1998): Giáo viên cần phải phối hợp định hướng nghề cho học sinh thông qua những bài giảng hàng ngày trên lớp; tổ chức hoạt động tập thể hoặc các sự kiện đặc biệt như đi dã ngoại, lựa chọn sách, phim, clip và các phương tiện đại chúng khác. Với học sinh trung học có nhiều chương trình và sự kiện đặc biệt về nghề sẽ giúp học sinh hiểu được mối tương quan giữa những trải nghiệm của bản thân với những mong muốn về tương lai.
Các tác giả này đã khái quát mục tiêu hướng nghiệp cho từng cấp học và những cách thức để tiến hành những mục tiêu đó [22]. Như vậy hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường đã xuất hiện từ rất lâu trên thế giới và được các nhà khoa học nghiên cứu đánh giá trên nhiều mặt khác nhau, nhưng đều có chung khẳng định về vai trò của giáo dục hướng nghiệp đối với sự lựa chọn và thành công nghề nghiệp của thanh niên, học sinh; chỉ ra được mối quan hệ giữa các đặc điểm tâm lí cá nhân với sự lựa chọn nghề nghiệp và định hướng các hình thức tổ chức giáo dục hướng nghiệp cho học sinh được thực hiện bằng con đường trải nghiệm thực tế thông qua các hoạt động lao động sản xuất, tham quan, học tập ở các nhà máy, xí nghiệp sẽ giúp học sinh nâng cao hiểu biết và có kỹ năng nghề nghiệp. Những nghiên cứu ở trong nước Tại Việt Nam, vấn đề giáo dục hướng nghiệp cho học sinh phổ thông cũng đã được nhiều nhà quản lý và nhà khoa học quan tâm từ rất lâu: Người có công đóng góp rất lớn trong sự nghiệp giáo dục hướng nghiệp của Việt Nam đó là Phạm Tất Dong. Ông đã nghiên cứu rất tỉ mỉ về: Hứng thú nghề nghiệp, những vấn đề cơ bản về nội dung và phương pháp hướng nghiệp cho học sinh… Điều này được thể hiện trong hàng loạt các bài báo, bài viết của ông như: Tác phẩm: Hướng nghiệp theo tinh thần nghị quyết Đại hội IX - Kỉ yếu hội thảo khoa học, trường Đại học sư phạm Hà Nội[13]; Bên cạnh đó, từ năm 1985 - 1987 xuất hiện nhiều nghiên cứu về việc tiến hành công tác hướng nghiệp ở trường phổ thông bằng các hình thức khác nhau như dạy nghề, tổ chức lao động sản xuất và tư vấn nghề cho học sinh.
Tiêu biểu là các tác giả 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguyễn Trọng Bảo, Đoàn Chi, Cù Nguyên Hanh, Tô Bá Trọng, Nguyễn Thế Quảng, Hà Thế Ngữ, Trần Đức Xước. Từ 1996 - 2005 tác giả Hà Thế Truyền, Nguyễn Viết Sự đã đề cập đến các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kỹ thuật và hướng nghiệp ở trường phổ thông. Năm 2002, tác giả Phạm Tất Dong và Nguyễn Như Ất trong cuốn "Sự lựa chọn tương lai" cũng đã đưa ra những nhận định về xu hướng chọn nghề của học sinh sinh viên hiện nay, đồng thời chỉ ra nhu cầu của thị trường lao động trong thời gian tới [12]. Năm 2003 - 2004 các tác giả Phạm Tất Dong, Vũ Văn Tảo, Lưu Đình Mạc, Phạm Huy Thụ, Nguyễn Văn Lê, Hà Thế Truyền có những nghiên cứu khái quát các kinh nghiệm hướng nghiệp của một số nước trên thế giới, đánh giá về công tác hướng nghiệp cho học sinh ở trường phổ thông và đưa ra giải pháp về công tác giáo dục hướng nghiệp ở Việt Nam giai đoạn 2005-2010.
Theo các tác giả Nguyễn Văn Hộ, Nguyễn Thị Thanh Huyền hoạt động giáo dục hướng nghiệp là bộ phận không thể tách rời trong giáo dục phổ thông, điều này được các tác giả thể hiện rõ trong cuốn "Hoạt động giáo dục hướng nghiệp và giảng dạy kỹ thuật trong trường Trung học phổ thông". Tài liệu này đã cung cấp một hệ thống lí luận cơ bản về giáo dục hướng nghiệp, cách thức tổ chức hoạt động hướng nghiệp và giảng dạy kỹ thuật trong trường phổ thông [24]. Ngoài ra có rất nhiều luận văn, luận án của các tác giả như Nguyễn Thị Nhung (2009) "Biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông miền núi Tây Bắc" [32]; Bùi Việt Phú (2009) "Tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh Trung học phổ thông theo tinh thần xã hội hóa" [33]; Huỳnh Thị Tam Thanh (2009) "Tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh bổ túc Trung học phổ thông tại các trung tâm giáo dục thường xuyên theo định hướng phát triển nhân lực" [36]; Phạm Văn Khanh (2012) "Giáo dục hướng nghiệp trong dạy học các môn khoa học tự nhiên ở trường Trung học phổ thông khu vực Nam Trung Bộ" [27]; Bùi Văn Hưng (2013) "Quản lí hoạt động giáo dục hướng nghiệp trong các trường dạy nghề đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động"[25]; Trương Thị Hoa (2014) "Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh Trung học phổ thông khu vực Hà Nội qua tham vấn nghề" [22] đã tập trung tổng hợp, nghiên cứu cơ sở lí luận dưới nhiều góc nhìn trong giáo dục hướng nghiệp, đánh giá thực trạng và đưa ra các giải pháp để nâng cao chất lượng giáo dục hướng nghiệp theo các hướng khác nhau. Như vậy, ở Việt Nam vấn đề hoạt động hướng nghiệp và quản lý hoạt động hướng nghiệp cũng được tập trung nghiên cứu và khai thác sâu ở nhiều góc độ về lí 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luận và thực tiễn, làm cơ sở cho việc thực hiện hoạt động hướng nghiệp trong nhà trường.
Trong bối cảnh đổi mới mạnh mẽ nền giáo dục Việt Nam, chương trình giáo dục phổ thông tổng thể mới được ban hành cuối năm 2018 thì hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục bắt buộc ở bậc phổ thông. Hoạt động này có những yêu cầu mới nhằm hình thành năng lực định hướng nghề nghiệp ở học sinh. Vì thế, quản lí hoạt động hướng nghiệp ở các trường Trung học cơ sở theo chương trình giáo dục phổ thông mới là vấn đề cấp thiết, cần sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà quản lí giáo dục. Một số khái niệm cơ bản 1.
Quản lí giáo dục Quản lý giáo dục là một khoa học quản lý chuyên ngành, người nghiên cứu trên nền tảng của khoa học quản lý nói chung, cũng giống như khái niệm quản lý, khái niệm quản lý giáo dục cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Ở đây chúng tôi chỉ đề cập tới khái niệm giáo dục trong phạm vi quản lý một hệ thống giáo dục nói chung mà hạt nhân của hệ thống đó là các cơ sở trường học. Về khái niệm quản lý giáo dục các nhà nghiên cứu đã quan niệm như sau: Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý giáo dục thực chất là tác động đến nhà trường, làm cho nó tổ chức tối ưu được quá trình dạy học, giáo dục thể chất theo đường lối nguyên lý giáo dục của Đảng, quán triệt được những tính chất trường Trung học phổ thông xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bằng cách đó tiến tới mục tiêu dự kiến tiến lên trạng thái chất lượng mới về chất” [34, tr. Theo tác giả Phạm Minh Hạc: "Quản lý nhà trường, quản lý giáo dục nói chung là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục và thế hệ trẻ và đối với từng học sinh" [17, tr.