CHƯƠNG 1 SÁCH KHOA HỌC - KỸ THUẬT VÀ HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN SÁCH KHOA HỌC - KỸ THUẬT Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm sách khoa học - kỹ thuật Trước khi nêu khái niệm sách khoa học - kỹ thuật cần làm rõ các khái niệm cơ bản. Khoa học: là hệ thống tri thức tích lũy trong quá trình lịch sử và được thực tiễn chứng minh, phản ánh những quy luật khách quan’ của thế giới bên ngoài cũng như hoạt động tính thần của con người có khả năng cải tạo thế giới hiện thực. Công nghệ: là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm theo hoặc không kèm theo công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm.
Hoạt động khoa học và công nghệ: là hoạt động nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và triển khai thực nghiệm, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, dịch vụ khoa học và công nghệ, phát huy sáng kiến và hoạt động sáng tạo khác nhằm phát triển khoa học và công nghệ. Nghiên cứu khoa học: là hoạt động khám phá, phát hiện, tìm hiểu bản. chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiến. Nghiên cứu cơ bản: là hoạt động nghiên cứu nhằm khám phá bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy.
Nghiên cứu ứng dụng: là hoạt động nghiên cứu vận dụng kết quả nghiên cứu khoa học nhằm tạo ra công nghệ mới, đổi mới công nghệ phục vụ lợi ích - của con người và xã hội. ! Từ điển Tiếng Việt 2004, Viện Ngôn ngữ học, NXB Đà Nẵng, tr 503. -2- quả nghiên cứu cơ bản, 7. Phát triển công nghệ: là hoạt động sử dụng kết thực nghiệm v:và sản xuất thử nghiên cứu ứng dụng, thông qua việc trtriển khai nghệ mới.
nghiệm để hoàn thiện công nghệ hiện có, tạo ra công kết quả nghiên cứu khoa 8. Triển khai thực nghiệm: là hoạt động ứng dụng nghệ mới ở dạng mẫu. học và phátt triển công nghệ để tạo ra sản phẩm công kết quả triển khai thực 9. Sản xuất thử nghiệm: là hoạt động ứng dụng mới, sản phẩm mới trước nghiệm để sản xuất thử nhằm hoàn thiện công nghệ khi đưa vào sản xuất và đời sống.
phục vụ, hỗ trợ kỹ thuật 10. Dịch vụ khoa học và công nghệ: là hoạt động nghệ; hoạt động liên quan cho việc nghiên cứu khoa học và phát triển công n, quy chuẩn kỹ thuật, đo đến sở hữu trí tuệ, chuyên giao công nghệ, tiêu chuẩ bức xạ, hạt nhân và năng, lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, an toàn tạo, bồi dưỡng, phổ biến, lượng nguyên tử; dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào lĩnh vực kinh tế- xã hội. ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ trong các đề khoa học và công 11. Nhiệm vụ khoa học và công nghệ: là những vấn tiễn phát triển kinh tế - xã nghệ cần được giải quyết để đáp ứng yêu cầu thực học và công nghệ.
hội, báo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển khoa gồm các hệ thống kiến Khoa học - kỹ thuật là một ngành khoa học bao thiên nhiên (chủ yếu tác thức được vận dụng trực tiếp để tác động, chính phục giản, sách khoa học - kỹ động vào thế giới vật chất). Có thể nói một cách đơn ấm phổ biến rộng rãi thuậi là sách chứa nội dưng khoa bẹc - kỹ thuật frac in _ cho mọi bạn đọc. các loại sách khác cần Để phân biệt mảng sách khoa học - kỹ thuật với công dụng, đối tượng phân loại theo: nội dung của sách, mục đích xuất bản, người đọc. thông tin lớn.
Tuy Sách khoa học - kỹ thuật chứa đựng lượng tri ¡ thức, cũng chứa đựng nhiên các sách giáo khoa về khoa học tự nhiên và kỹ thuật chúng ta lượng tri thức lớn về khoa học và kỹ thuật. Vậy để phân biệt được -3- cần phải dựa vào các tiêu chí trên. Mục đích xuất bản sách khoa học - kỹ thuật là nhằm phục vụ cho nhu cầu nghiên cứu, vận dụng tri thức khoa học - kỹ thuật vào đời sống. Do đó, nội dung của sách khoa học - kỹ thuật chỉ truyền tải tri thức khoa học - kỹ thuật mà thôi.
Sách khoa học - kỹ thuật hướng tới mọi bạn đọc với công dụng là phục vụ cho việc học tập với tính chất là sách tham khảo thêm, hoặc học tập nâng cao tri thức theo sở thích. Trong khi đó sách giáo khoa về khoa học - kỹ thuật chủ yếu hướng vào đối tượng là giáo viên, học sinh, sinh viên. Ngoài tri thức khoa học, sách giáo khoa về khoa học - kỹ thuật còn có thê chứa đựng cả các thông tin có tính chất sư phạm: hướng dẫn, kiểm tra, câu hỏi, ôn luyện. Đồng thời sách giáo khoa.
dùng dé giảng day va học tập nên chỉ chuyển tải những tri thức đã được trải nghiệm, được thừa nhận, được tuyển lựa và hệ thống hóa trong các chương trình quy định trước. Nó không có đề tài mở rộng và nội dung, cách thức xuất bản phong phú như sách khoa học - kỹ thuật. Các loại sách từ điển tra cứu hay chỉ dẫn hoặc là loại sách tri thức tổng hợp, không hoàn toàn là thông tin tri thức, hoặc là sách chuyên ngành khoa học - kỹ thuật thì cũng được xem là một loại sách khoa học - kỹ thuật. Ví dụ như: cẩm nang về cơ khí chế tạo máy, khai khoáng, địa chất.
Đặc điểm sách khoa học - kỹ thuật 1. Đặc điển về nội dung Trong quá trình chung sống với thiên nhiên con người vừa phải dựa vào tự nhiên, vừa phải cải tạo tự nhiên để tồn tại và tạo dựng nên các nền văn mình. Đó là quá trình thống nhất biện chứng giữa láo động tư duy và lao động cơ bắp, giữa nhận thức thé giới và cải tạo thế giới, Trong quá trình thực tiễn đó, sự hiểu biết về tự nhiên càng sâu rộng bao nhiêu thì con người lại càng chính phục thiên nhiên được bấy nhiêu và ngược lại sự tác động vào tự nhiên lại giúp con người nhận thức toàn diện hơn về nó. _4- Khi chưa có chữ viết, những tri thức về tự nhiên được truyền đạt giữa cộng _ đồng người bằng động tác trực tiếp hoặc bằng.
Hàng ngan nam trước kinh chữ viết đã ra đời giúp. con người ghi chép lại những nhận thức va ki nghiệm đó dưới dạng văn tự. Các văn bản đó ngảy càng đầy đủ và hoàn thiện - tạo nên các sách chép tay. Khi kỹ nghệ in sách ra đời thì các sách chép tay được lựa chọn biên tập để in thành sách.
Những tri thức được hình thành từ các khái nệm khoa học tạo nên nội dung chủ yếu của các tác phẩm khoa học - kỹ thuật. Sách khoa học - kỹ thuật, vì vậy chưa đựng các tri thức khoa học, các thông tin khoa học - kỹ thuật đa dạng. | | Ching ta dang sống trong thời đại cách mạng khoa học - kỹ thuật và công nghệ rất sôi động. Đó là thời đại của công nghệ tin học, thông tin viễn thông, công nghệ vật liệu cao cấp, trí tuệ nhân tạo.
Đã diễn ra quá trình thống nhất vừa phân chia sâu sắc các ngành khoa học thành lĩnh vực chuyên biệt, vừa kết hợp, đan xen giữa các ngành khoa học với nhau. Bởi vậy để ghi lại kết quả nghiên cứu các ngành khoa học, sách khoa học - kỹ thuật thường chuyển tải lượng thông tin, tri thức khoa học- kỹ thuật mới và có ích cho nhu cầu của cuộc sống, học tập, nghiên cứu, ứng dụng khoa học - kỹ thuật. Như vậy có thê nói: sách khoa học - kỹ thuật có nội dung trị thức khoa học mà con người đã sáng tạo ra trong suốt quá trình chỉnh phục thiên nhiên, La ảo đó bao gồm cả những kiến thúc cũ và mới Cie rT rer cơ Trị thức khoa học trong sách giáo khoa có tính cơ bản, tính khống. Trong những cuốn sách văn học nội dung khoa học - kỹ thuật cũng được đề cập tới rất chỉ tiết.
Tuy nhiên đó không phải là bản thảo sách khoa học - kỹ. " | Trong thời đại bùng nỗ thông tin như hiện nay không thể công bố mọi kết quả nghiên cứu dưới dạng sách mà các nhà xuất bản chỉ chọn lựa những để tài phù hợp với định hướng phát triển khoa học - kỹ thuật và kinh tế, có -5- mục đích, công dụng rõ rệt và có người đọc tối thiểu cần tới sách. Các thông tin còn lại có thể được chuyển tải qua các trung tâm thông tin, báo, tạp chí chuyên ngành. Nội dung của sách khoa học - kỹ thuật có thể là thông tin mới từ các cơ SỞ nghiên cứu, cũng có thể là “thông tin cấp hai” tuyển chon tu các tap chi, bao chuyén ngành.
Các trì thức, thông tin khoa học - kỹ thuật đó phải dam bảo tính chính xác, chân thực, mới mẻ, có ích, có hệ thong.2 Đặc điểm về hình thức Các đặc điểm nội dung quy định hình thức thể hiện của sách khoa học - kỹ thuật —. | _ ¬ yg - Nội dung sách khoa học - kỹ thuật được biểu đạt theo phong cách ngôn ngữ khoa học + Tĩnh khách quan, lạnh lùng Chân lý khoa học luôn phụ thuộc vào các quy luật khách quan, không phụ thuộc vào ý thức chủ quan của con người. Do vậy, ngôn ngữ trong sách khoa học - kỹ thuật trước hết phải đảm báo tính khách quan. Nó còn thể hiện ở chỗ các vai giao tiếp luôn bình đẳng với nhau, không phụ thuộc vào địa vị xã hội, chức tước hoặc quan hệ trên dưới, thứ bậc.
+ Tinh trừu tượng và khái quát hóa cao Nói tới khoa học là nói tới các quy luật, các phạm trù, khái niệm. Nó khác hẳn với trừu tượng và khái quát trong nghệ thuật. Ở khoa học đó là quá trình của tư duy logic biện chứng. + Tính ngắn gọn, khúc chiết và logic chặt chẽ Cách hành văn trong sách khoa học - kỹ thuật thiên về sự ngắn gọn, cô đúc, không ưa sự kể lễ rườm rà.
Nói tới các văn bản khoa học là nói tới độ tập trung thông tin cao của các kiểu kết cấu ngôn ngữ, tới sự nhất quán về nội dung tư tưởng trong cách trình bày. -6- Tính logic của bản thảo sách khoa học- kỹ thuật đòi hỏi phải thực hiện _ luật cắm mâu thuẫn nghiêm ngặt. Nghĩa lần phần trước không được mâu thuẫn với phần sau, những khái quát, suy |ý khoa học : không được Ị phủ. định lại _ những tài liệu làm cơ sở cho nó.
+ Tính một nghĩa và phi hình tượng | Một văn bản khoa học chỉ có giá trị thật sự khi đưa lại các thông tin chính xác.