Đặc điểm sinh học và biện pháp phòng chống sâu hại trên cây na ở miền Bắc Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học sinh thái và biện pháp phòng chống một số sâu hại chính trên cây na tại miền bắc, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Văn Dân
• Người hướng dẫn: GS. Phạm Văn Lầm
• Trường học: Viện Khoa Học Nông Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo Vệ Thực Vật
• Đề tài: Biện Pháp Phòng Chống Sâu Hại Cây Na Tại Miền Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Tình hình sản xuất quả na
• 1.2.1. Tình hình sản xuất quả na trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình sản xuất quả na ở Việt Nam
• 1.2.2.1. Tình hình sản xuất na
• 1.2.2.2. Kỹ thuật trồng, chăm sóc cây na tại vùng nghiên cứu
• 1.3. Nghiên cứu ở nước ngoài về sâu hại trên cây na
• 1.3.1. Thành phần loài sâu hại
• 1.3.1.1. Thành phần chung về loài sâu hại cây na
• 1.3.1.2. Thành phần loài sâu hại chính trên cây na
• 1.3.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu hại chính trên cây na
• 1.3.2.1. Ong đục hạt na Bephratelloides spp.
• 1.3.2.2. Sâu đục quả na Cerconota anonella
• 1.3.2.3. Rệp sáp giả Maconellicoccus hirsutus
• 1.3.2.4. Rệp sáp giả cam Planococcus citri hại trên cây na
• 1.3.2.5. Ruồi đục quả hại trên cây na
• 1.3.2.6. Nghiên cứu về sâu hại khác trên cây na
• 1.3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng chống sâu hại cây na
• 1.3.3.1. Biện pháp thủ công và canh tác
• 1.3.3.2. Biện pháp sinh học và sử dụng thuốc trừ sâu thảo mộc
• 1.3.3.3. Biện pháp hóa học
• 1.3.3.4. Phòng chống tổng hợp sâu hại trên cây na
• 1.4. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.4.1. Thành phần loài sâu hại trên cây na
• 1.4.1.1. Thành phần chung về loài sâu hại trên cây na
• 1.4.1.2. Những sâu hại chính trên cây na
• 1.4.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu hại chính trên cây na
• 1.4.2.1. Rệp sáp giả Dysmicoccus spp.
• 1.4.2.2. Rệp sáp mềm Ceroplastes rusci
• 1.4.2.3. Bọ xít lưng gồ Pseudodoniella sp.
• 1.4.2.4. Ruồi đục quả phương đông Bactrocera dorsalis
• 1.4.2.5. Nghiên cứu về sâu hại khác trên cây na
• 1.4.3. Nghiên cứu biện pháp phòng chống sâu hại trên cây na
• 1.4.3.1. Biện pháp thủ công và canh tác
• 1.4.3.2. Biện pháp sinh học và sử dụng thuốc trừ sâu thảo mộc
• 1.4.3.3. Biện pháp hóa học
• 1.4.3.4. Phòng chống sâu hại trên cây na theo hướng tổng hợp
• 1.5. Những vấn đề quan tâm
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm, đặc điểm tự nhiên của địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1.2. Đặc điểm tự nhiên của địa điểm nghiên cứu thực địa
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu
• 2.2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2.2. Dụng cụ thí nghiệm
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp điều tra thành phần loài sâu hại và xác định sâu hại chính trên cây na
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của sâu hại chính trên cây na ở phòng thí nghiệm
• 2.4.2.1. Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của rệp sáp giả cam Planococcus citri
• 2.4.2.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh học của ruồi đục quả phương đông Bactrocera dorsalis
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu diễn biến mật độ và yếu tố ảnh hưởng đến số lượng của sâu hại chính trên cây na tại vùng nghiên cứu
• 2.4.3.1. Nghiên cứu diễn biến mật độ rệp sáp giả cam Planococcus citri
• 2.4.3.2. Nghiên cứu diễn biến số lượng trưởng thành ruồi đục quả phương đông
• 2.4.3.3. Nghiên cứu yếu tố ảnh hưởng đến số lượng của sâu hại chính trên cây na tại vùng nghiên cứu
• 2.4.4. Phương pháp nghiên cứu một số biện pháp phòng chống một cách hiệu quả các sâu hại chính trên cây na ở vùng nghiên cứu
• 2.4.4.1. Phương pháp nghiên cứu biện pháp thủ công
• 2.4.4.2. Nghiên cứu biện pháp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây na
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần loài và những sâu hại chính trên cây na ở một số tỉnh trồng na tại phía Bắc Việt Nam
• 3.1.1. Thành phần loài sâu hại trên cây na
• 3.1.2. Sâu hại chính trên cây na ở vùng nghiên cứu
• 3.1.3. Đặc điểm chính về hình thái của ba loài rệp sáp được ghi nhận lần đầu ở Việt Nam
• 3.1.3.1. Rệp sáp mềm dài nâu Coccus longulus (Douglas)
• 3.1.3.2. Rệp sáp giả Paraputo errabundus Williams
• 3.1.3.3. Rệp sáp giả Pseudococcus odermatti Miller & Williams
• 3.2. Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của hai loài sâu hại chính (rệp sáp giả cam Planococcus citri và ruồi đục quả phương đông Bactrocera dorsalis) trên cây na
• 3.2.1. Rệp sáp giả cam Planococcus citri
• 3.2.1.1. Đặc điểm hình thái của rệp sáp giả cam
• 3.2.1.2. Đặc điểm sinh học của rệp sáp giả cam
• 3.2.1.3. Đặc điểm sinh thái của rệp sáp giả cam P. citri
• 3.2.2. Đặc điểm sinh học của ruồi đục quả phương đông Bactrocera dorsalis
• 3.2.2.1. Thời gian phát triển các pha và vòng đời
• 3.2.2.2. Thời gian sống của trưởng thành
• 3.2.2.3. Tỷ lệ sống sót ở các pha/giai đoạn phát triển trước trưởng thành
• 3.3. Diễn biến mật độ, yếu tố ảnh hưởng đến số lượng hai loài sâu hại chính (rệp sáp giả cam P. citri và ruồi đục quả phương đông B. dorsalis) trên cây na ở vùng nghiên cứu
• 3.3.1. Diễn biến mật độ, yếu tố ảnh hưởng đến số lượng rệp sáp giả cam
• 3.3.1.1. Tại Chi Lăng (Lạng Sơn)
• 3.3.1.2. Tại Kim Bảng (Hà Nam)
• 3.3.2. Diễn biến số lượng trưởng thành ruồi đục quả phương đông ở vườn na
• 3.3.2.1. Tại Chi Lăng (Lạng Sơn)
• 3.3.2.2. Tại Kim Bảng (Hà Nam)
• 3.4. Một số biện pháp phòng chống một cách hiệu quả sâu hại chính trên cây na ở vùng nghiên cứu
• 3.4.1. Biện pháp thủ công, bẫy
• 3.4.1.1. Bao quả bằng túi chuyên dùng
• 3.4.1.2. Sử dụng bẫy đối với ruồi đục quả phương đông
• 3.4.2. Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây na
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• Kết luận
• Đề nghị
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC 2: SỐ LIỆU KHÍ TƯỢNG NĂM 2015 VÀ 2016 TẠI HÀ NAM VÀ LẠNG SƠN
• PHỤ LỤC 3: SỐ LIỆU XỬ LÝ THỐNG KÊ

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học và sinh thái của sâu hại cây na

Nghiên cứu về sâu hại cây na tại miền Bắc Việt Nam cho thấy sự đa dạng về loài và đặc điểm sinh học của chúng. Các loài sâu hại chính như rệp sáp giả cam (Planococcus citri) và ruồi đục quả phương đông (Bactrocera dorsalis) đã được xác định là những tác nhân gây hại nghiêm trọng nhất. Đặc điểm sinh học của rệp sáp giả cam cho thấy chúng có khả năng sinh sản cao, với thời gian phát triển nhanh chóng, từ trứng đến trưởng thành chỉ trong vài tuần. Điều này cho phép chúng phát triển mạnh mẽ trong điều kiện khí hậu ẩm ướt của miền Bắc. Ngoài ra, ruồi đục quả cũng có chu kỳ sinh sản ngắn, làm tăng mật độ quần thể của chúng trong mùa vụ. Tình hình sâu bệnh cây na đang trở thành vấn đề cấp bách, đòi hỏi các biện pháp phòng chống hiệu quả.

1.1. Tình hình sâu hại cây na

Tình hình sâu hại trên cây na tại miền Bắc Việt Nam đang diễn biến phức tạp. Các loài sâu hại như bọ xít lưng gồ (Pseudodoniella sp.) đã gây thiệt hại lớn cho năng suất và chất lượng quả na. Theo thống kê, số lần phun thuốc hóa học để kiểm soát sâu hại có thể lên đến 16-20 lần/năm, dẫn đến việc lạm dụng thuốc trừ sâu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người nông dân mà còn gây hại cho môi trường. Việc nghiên cứu và áp dụng các biện pháp phòng chống sâu bệnh cây na là cần thiết để bảo vệ sản xuất nông nghiệp bền vững.

II. Biện pháp phòng chống sâu hại cây na

Để bảo vệ cây na khỏi sâu hại, nhiều biện pháp đã được đề xuất và áp dụng. Các biện pháp này bao gồm biện pháp thủ công, sinh học và hóa học. Biện pháp thủ công như bao quả bằng túi chuyên dụng giúp ngăn chặn sự xâm nhập của ruồi đục quả. Bên cạnh đó, việc sử dụng bẫy để thu hút và tiêu diệt ruồi đục quả cũng đã cho thấy hiệu quả tích cực. Biện pháp sinh học, như việc sử dụng thiên địch để kiểm soát sâu hại, đang được khuyến khích nhằm giảm thiểu việc sử dụng thuốc hóa học. Cuối cùng, biện pháp hóa học vẫn cần thiết trong một số trường hợp khẩn cấp, nhưng cần được sử dụng một cách hợp lý và có kiểm soát.

2.1. Biện pháp thủ công

Biện pháp thủ công là một trong những phương pháp hiệu quả trong việc phòng chống sâu hại cây na. Việc bao quả bằng túi chuyên dụng không chỉ bảo vệ quả khỏi sâu bệnh mà còn giúp nâng cao chất lượng sản phẩm. Nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng túi bao quả có thể giảm thiểu đáng kể tỷ lệ hư hại do ruồi đục quả. Ngoài ra, việc vệ sinh đồng ruộng, thu gom và tiêu hủy các phần cây bị nhiễm bệnh cũng là một biện pháp quan trọng để ngăn chặn sự lây lan của sâu hại. Những biện pháp này không chỉ hiệu quả mà còn thân thiện với môi trường, góp phần bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

III. Đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng chống

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống sâu hại cây na cho thấy sự cần thiết phải kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Việc áp dụng biện pháp tổng hợp, bao gồm cả biện pháp thủ công, sinh học và hóa học, đã cho thấy hiệu quả cao trong việc kiểm soát sâu bệnh. Nghiên cứu cho thấy, việc sử dụng bẫy và bao quả kết hợp với phun thuốc bảo vệ thực vật có thể giảm thiểu đáng kể mật độ sâu hại. Tuy nhiên, cần có sự giám sát chặt chẽ để đảm bảo rằng việc sử dụng thuốc hóa học không gây hại cho môi trường và sức khỏe con người.

3.1. Kết quả thực nghiệm

Kết quả thực nghiệm cho thấy, việc áp dụng biện pháp bao quả và sử dụng bẫy đã giảm thiểu đáng kể số lượng sâu hại trên cây na. Cụ thể, tỷ lệ hư hại do ruồi đục quả giảm xuống dưới 10% khi áp dụng đồng bộ các biện pháp. Điều này chứng tỏ rằng, việc kết hợp các biện pháp phòng chống là rất cần thiết để đạt được hiệu quả cao nhất trong việc bảo vệ cây na. Các nông dân cần được đào tạo và hướng dẫn để áp dụng đúng các biện pháp này nhằm bảo vệ cây trồng một cách hiệu quả và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Cây na (Annona squamosa L., thuộc chi Annona, họ Annonaceae) là cây ăn quả nhiệt đới có giá trị kinh tế và dinh dưỡng cao, được mở rộng phát triển thành các vùng chuyên canh hàng hóa trọng điểm tại miền Bắc Việt Nam như Chi Lăng (Lạng Sơn), Đông Triều (Quảng Ninh) và Kim Bảng (Hà Nam). Tuy nhiên, thực tiễn thâm canh quy mô lớn đối mặt với sự bùng phát nghiêm trọng của các loài dịch hại chân khớp, buộc nông dân lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học với tần suất lên tới "16 - 20 lần/năm" (Hoàng Thị Dung và cộng sự, 2009), đe dọa trực tiếp đến an toàn nông sản và cân bằng sinh thái vườn cây.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng trước năm 2019: các công trình trong nước chủ yếu khảo sát tổng quát trên cây ăn quả hoặc chỉ tập trung vào nhóm rệp sáp hại cây mãng cầu xiêm (Annona muricata) tại Nam Bộ (Nguyễn Thị Chắt, 2008; Nguyễn Thị Thu Cúc, 2000; Vũ Thị Nga, 2006). Hoàn toàn thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống về thành phần loài sâu hại, đặc điểm sinh vật học, sinh thái học quần thể và thông số bảng sống (life table) của các đối tượng chủ yếu trên cây na trong điều kiện sinh thái đồi núi đá vôi miền Bắc.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thành phần khu hệ sâu hại trên cây na tại miền Bắc Việt Nam gồm những loài nào và loài nào giữ vai trò gây hại kinh tế chính?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Đặc điểm hình thái, chỉ tiêu phát dục và bảng sống của rệp sáp giả cam (Planococcus citri) và ruồi đục quả phương đông (Bactrocera dorsalis) biến đổi như thế nào dưới tác động của nhiệt độ và nguồn thức ăn?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quy luật biến động mật độ quần thể của hai loài sâu hại chính chịu sự chi phối của các yếu tố sinh thái và giai đoạn sinh trưởng cây na ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Giải pháp kỹ thuật nào (bao quả, bẫy bả sinh học, thuốc điều hòa sinh trưởng) mang lại hiệu quả phòng trừ cao, thân thiện môi trường?
• Giả thuyết 1 (H1): Điều kiện địa hình núi đá và tập quán canh tác tạo nên cấu trúc quần thể sâu hại đặc thù với ưu thế số lượng vượt trội của Planococcus citri và Bactrocera dorsalis.
• Giả thuyết 2 (H2): Rệp sáp giả cam thể hiện tiềm năng sinh học tối ưu khi sống trên lá và quả na ở dải nhiệt độ 25 - 30°C với hệ số gia tăng tự nhiên ($r$) cao hơn hẳn các loại thức ăn khác.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Thuyết Động thái Quần thể Côn trùng (Insect Population Dynamics Theory - Berryman, 1981), Lý thuyết Bảng sống Dân số học (Demographic Life Table Theory - Birch, 1948; Southwood, 1978), Thuyết Tích ôn và Ngưỡng nhiệt Phát dục (Campbell et al., 1974) và Nguyên lý Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM Paradigm - Stern et al., 1959).

Đóng góp đột phá của công trình được định lượng qua việc xác định 27 loài sâu hại thuộc 8 bộ côn trùng và 1 bộ ve bét, bổ sung 12 loài mới cho danh lục sâu hại cây na tại Việt Nam, đồng thời ghi nhận lần đầu tiên 3 loài rệp sáp cho khu hệ côn trùng Việt Nam (Coccus longulus, Paraputo errabundus, Pseudococcus odermatti). Nghiên cứu được triển khai thực địa và phòng thí nghiệm liên tục trong giai đoạn 2014 - 2017 tại các vùng trồng na trọng điểm (Lạng Sơn, Hà Nam, Quảng Ninh, Bắc Giang), cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện quy trình IPM bền vững cho cây na.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu quốc tế về sâu hại trên cây thuộc chi Annona phân nhánh thành các trường phái địa lý rõ rệt. Tại Tân Thế giới (châu Mỹ), các công trình của Pena và Bennett (1995), Bustillo và Pena (1992), Hernandez-Fuentes và cộng sự (2010) xác định hai đối tượng gây hại nguy hiểm nhất là ong đục hạt (Bephratelloides cubensis) và sâu đục quả (Cerconota anonella). Ngược lại, tại Ấn Độ và Đông Nam Á, các nghiên cứu của Butani (1976), Waterhouse (1993), Maruthadurai và Karuppaiah (2014), Sunil (2016) khẳng định nhóm rệp sáp giả (Planococcus citri, Maconellicoccus hirsutus, Ferrisia virgata) và ruồi đục quả (Bactrocera dorsalis, Bactrocera zonata) mới là các tác nhân tàn phá kinh tế hàng đầu.

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

• Tranh luận 1 (Yếu tố chi phối biến động quần thể rệp sáp): Dixit và cộng sự (2014) khi nghiên cứu tại Maharashtra (Ấn Độ) cho rằng các thông số khí tượng có mối tương quan không chặt chẽ với sự bùng phát quần thể rệp sáp giả, mà mật độ thiên địch tự nhiên mới là nhân tố quyết định làm suy giảm mật độ từ tuần khí tượng thứ 45. Ngược lại, George và cộng sự (2015) tại Queensland (Úc) và Sunil và cộng sự (2017) tại Bangalore lại chứng minh nhiệt độ và ẩm độ mùa hè trực tiếp rút ngắn vòng đời xuống còn 4 - 6 tuần và kích hoạt sự bùng nổ 6 thế hệ/năm của Planococcus citri.
• Tranh luận 2 (Chiến lược kiểm soát hóa học vs Quản lý sinh thái): Trường phái hóa học truyền thống ủng hộ việc phun định kỳ các thuốc lân hữu cơ hoặc cúc tổng hợp nồng độ cao (Butani, 1976). Trong khi đó, các chương trình IPM hiện đại của NIPHM (2014) và George và cộng sự (2015) cảnh báo việc phun tràn lan làm triệt hạ côn trùng thụ phấn thiết yếu (họ Nitidulidae) và khiến hạt phấn hoa na bị bất thụ, từ đó thúc đẩy chuyển dịch sang sử dụng thuốc ức chế sinh trưởng chitin (Buprofezin), dầu khoáng và bọc quả vật lý.

Tại Việt Nam, các đợt điều tra cơ bản trước đây (Viện Bảo vệ thực vật, 1999b; Phạm Văn Lầm, 2013) mới chỉ dừng lại ở danh lục định tính 9 đến 47 loài chân khớp. Các tác giả Nguyễn Thị Chắt (2008) và Vũ Thị Nga (2006) chỉ tập trung giải quyết sinh học loài Dysmicoccus brevipes và Ceroplastes rusci trên mãng cầu xiêm phía Nam. Công trình này định vị chính xác khoảng trống tri thức bằng cách thiết lập nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên ở miền Bắc Việt Nam, giải mã toàn diện chu kỳ sinh học và phản ứng sinh thái của Planococcus citri và Bactrocera dorsalis trên chính cây ký chủ Annona squamosa.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với nghiên cứu của Naik và cộng sự (2017) tại Bengaluru (Ấn Độ) trên loài Maconellicoccus hirsutus (sức đẻ 407,8 trứng/cái, vòng đời cái 53,5 ngày), nghiên cứu này chứng minh Planococcus citri tại Việt Nam có tốc độ sinh sản và độ thích ứng nhiệt tương đương nhưng phân hóa pha phát triển đực/cái rõ nét hơn.
• So với nghiên cứu của George và cộng sự (2015) tại Úc về bẫy dẫn dụ ruồi đục quả, công trình tại Việt Nam đã chuẩn hóa thành công quy cách bẫy thủ công dạng chai trong suốt nạp 2% Methyl Eugenol, tối ưu hóa hiệu quả bắt giữ trưởng thành đực Bactrocera dorsalis trong địa hình thung lũng đá vôi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình mở rộng Thuyết Dân số học Sinh thái (Birch, 1948; Southwood, 1978) qua việc thiết lập các bảng sống định lượng hoàn chỉnh cho Planococcus citri ở các ngưỡng nhiệt độ 25°C và 30°C kết hợp độ ẩm 80%. Nghiên cứu xác lập các chỉ số sinh thái dân số cốt lõi: tỷ lệ sống sót ($l_x$), sức sinh sản riêng theo tuổi ($m_x$), hệ số nhân của một thế hệ ($R_0$), thời gian một thế hệ ($T$ và $T_c$), tỷ lệ gia tăng tự nhiên ($r$) và giới hạn gia tăng tự nhiên ($\lambda$).

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được xác lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Sự gia tăng nhiệt độ môi trường từ 25°C lên 30°C kích thích rút ngắn có ý nghĩa thống kê thời gian phát dục của các pha trứng, rệp non và tiền trưởng thành ở cả hai giới tính của Planococcus citri, đồng thời làm gia tăng tốc độ nhân đàn tự nhiên ($r$).
• Mệnh đề 2 (P2): Tính chuyên hóa thức ăn của Planococcus citri đối với mô thực vật Annona squamosa cao hơn đáng kể so với thức ăn nhân tạo/thay thế (củ cà rốt), biểu hiện qua tỷ lệ sống sót giai đoạn tiền trưởng thành và sức đẻ trứng của con cái đạt cực đại.
• Mệnh đề 3 (P3): Cơ chế điều hòa số lượng quần thể của Bactrocera dorsalis trên vườn na chịu tác động bởi sự đồng pha sinh thái giữa chu kỳ chín của quả na và nhịp điệu phát sinh thế hệ của sâu hại.

Sự chuyển dịch giác quan (Paradigm shift) của nghiên cứu nằm ở việc bác bỏ quan niệm coi rệp sáp hại na là đối tượng phân bố đồng nhất đơn giản; thực nghiệm chứng minh có sự hiện diện đồng thời của phức hợp đa loài, trong đó Planococcus citri giữ ưu thế tuyệt đối nhờ tiềm năng sinh học thích ứng hoàn hảo với các rãnh mắt quả na.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa:

1. Hình thái học phân loại côn trùng: Kết hợp kỹ thuật làm mẫu lam tiêu bản hiển vi theo quy chuẩn quốc tế và giám định đối chiếu với các chuyên gia phân loại hàng đầu tại Trung tâm Giám định Sinh vật hại, Cục Nông nghiệp và Thực phẩm bang California (Hoa Kỳ).
2. Dân số học thực nghiệm (Experimental Demography): Xây dựng ma trận sống sót và sinh sản cá thể trong điều kiện buồng sinh thái được kiểm soát nghiêm ngặt.
3. Dịch tễ học nông nghiệp thực địa: Theo dõi chuỗi thời gian mật độ dịch hại gắn với chu kỳ khí tượng và giai đoạn sinh trưởng của cây trồng (giai đoạn kiến thiết cơ bản - GĐKTCB và giai đoạn kinh doanh - GĐKD).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là địa hình cacxtơ núi đá vôi (Chi Lăng) và đồng bằng bán sơn địa (Kim Bảng).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo thế giới quan thực chứng (Positivism paradigm), sử dụng thiết kế định lượng thực nghiệm kết hợp giám sát dịch tễ học thực địa. Thiết kế nghiên cứu phân tầng 4 cấp độ:

• Cấp độ 1 (Vi mô - Phòng thí nghiệm): Phân tích hình thái, giải phẫu, đo đạc kích thước các pha phát triển bằng kính hiển vi soi nổi gắn camera kỹ thuật số; nuôi cá thể đơn lẻ trong hộp nhựa thông khí để xác định thời gian phát dục và bảng sống ở 25°C và 30°C (ẩm độ 80%).
• Cấp độ 2 (Thử nghiệm diện hẹp): Bố trí khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) trên vườn cây để đánh giá hiệu lực thuốc bảo vệ thực vật và các dạng túi bao quả.
• Cấp độ 3 (Thử nghiệm diện rộng): Triển khai mô hình kiểm soát tổng hợp trên quy mô trang trại tại Kim Bảng (Hà Nam).
• Cấp độ 4 (Vĩ mô - Vùng sinh thái): Điều tra định kỳ hệ sinh thái vườn na tại Lạng Sơn, Hà Nam, Quảng Ninh và Bắc Giang.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình điều tra tuân thủ nghiêm ngặt Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia QCVN 01-38:2010/BNNPTNT và phương pháp điều tra cơ bản của Viện Bảo vệ thực vật (1997).

Giao thức thu thập và xử lý mẫu:

• Thời gian và tần suất: Thực hiện định kỳ 10 ngày một lần vào các ngày cố định (ngày 10, 20 và 30 hàng tháng), liên tục từ tháng 1 đến tháng 12 trong hai năm 2015 và 2016.
• Chiến lược lấy mẫu: Tại mỗi vùng sinh thái (Chi Lăng và Kim Bảng), chọn 3 khu vực tập trung; tại mỗi khu vực điều tra 4 - 5 vườn đại diện theo độ tuổi cây (1 - 3 năm tuổi cho GĐKTCB; 4 - 8 năm tuổi và trên 8 năm tuổi cho GĐKD) và địa hình. Quan sát tỉ mỉ toàn bộ tán lá, thân, cành, nụ, hoa và quả trên 1 - 3 cây/điểm quan sát.
• Kỹ thuật làm tiêu bản rệp sáp: Xử lý mẫu qua dung dịch KOH 10% để làm trong nội tạng, tẩy màu, khử nước qua dãy cồn tăng dần (cồn 70%, 80%, 96%, cồn tuyệt đối), ngâm trong dầu đinh hương và gắn tiêu bản vĩnh viễn bằng keo Canada balsam.
• Giao thức bẫy ruồi đục quả: Sử dụng bẫy bả Methyl Eugenol (ME) và Cue-lure (CuE), đánh giá cấu trúc bẫy chai đục lỗ đáy và bẫy chai đục lỗ đỉnh với các gam màu khác nhau để xác định độ nhạy bắt giữ.
• Kiểm định độ tin cậy (Triangulation): Mẫu vật được đối chiếu song song giữa bộ mẫu chuẩn quốc gia tại Viện Bảo vệ thực vật và thẩm định định danh độc lập bởi TS. Natalia von Ellenrieder (California Department of Food and Agriculture - CDFA, Hoa Kỳ).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng sinh học được tổng hợp và phân tích bằng các phần mềm thống kê chuyên ngành sinh học nông nghiệp (SAS và SPSS):

• Đánh giá sai khác trung bình bằng phân tích phương sai một nhân tố (One-way ANOVA) và kiểm nghiệm Duncan ở mức ý nghĩa $p < 0,05$.
• Hiệu lực trừ sâu sinh học và hóa học được tính toán hiệu chỉnh theo công thức Abbott: $$E = \frac{C_a - T_a}{C_a} \times 100$$ (trong đó $C_a$ là mật độ sâu ở công thức đối chứng sau xử lý, $T_a$ là mật độ sâu ở công thức thí nghiệm sau xử lý).
• Các chỉ tiêu bảng sống được tính toán tự động qua hệ phương trình vi phân tích phân số học: $$R_0 = \sum l_x m_x$$ $$\sum e^{-r \cdot x} l_x m_x = 1$$ $$T = \frac{\ln R_0}{r}$$ $$\lambda = e^r$$

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập cấu trúc thành phần loài và phát hiện mới: Đã phát hiện 27 loài sâu hại trên cây na tại miền Bắc Việt Nam, thuộc 18 họ và 9 bộ chân khớp (8 bộ côn trùng, 1 bộ ve bét). Bổ sung 12 loài mới cho danh lục sâu hại cây na tại Việt Nam. Đặc biệt, luận án ghi nhận lần đầu tiên cho khu hệ côn trùng Việt Nam 3 loài rệp sáp:
   • Rệp sáp mềm dài nâu Coccus longulus (Douglas)
   • Rệp sáp giả Paraputo errabundus Williams
   • Rệp sáp giả Pseudococcus odermatti Miller & Williams
2. Định danh hai loài sâu hại chủ yếu: Xác định Planococcus citri (Risso) và Bactrocera dorsalis (Hendel) là hai đối tượng gây hại nguy hiểm nhất, xuất hiện với tần suất bắt gặp cao nhất và gây suy giảm chất lượng thương phẩm quả na nặng nề nhất.
3. Quy luật sinh học và phân hóa giới tính của Planococcus citri:
   • Con cái trải qua 3 tuổi rệp non, không qua giai đoạn nhộng, hình thái bầu dục, phủ lớp sáp trắng mịn và có 18 đôi sợi sáp quanh mép cơ thể. Con đực trải qua 2 tuổi rệp non, bước vào pha tiền nhộng và nhộng có kén sáp bao bọc trước khi vũ hóa thành trưởng thành có cánh.
   • Nhiệt độ rút ngắn thời gian phát dục mạnh mẽ: ở 25°C, vòng đời con cái là $37,84 \pm 0,68$ ngày, trong khi ở 30°C chỉ còn $28,12 \pm 0,54$ ngày ($p < 0,01$).
   • Sức đẻ trứng của con cái nuôi bằng lá na đạt trung bình từ 210,4 đến 385,6 trứng/cái tùy theo nhiệt độ, cao hơn rõ rệt so với nuôi trên củ cà rốt ($145,2 \pm 12,3$ trứng/cái).
4. Đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả Bactrocera dorsalis trên thịt quả na:
   • Thời gian ủ trứng ngắn: $1,52 \pm 0,11$ ngày; ấu trùng (dòi) có 3 tuổi kéo dài $8,45 \pm 0,32$ ngày đục khoét sâu trong thịt quả gây thối rữa; thời gian nhộng trong đất kéo dài $10,85 \pm 0,46$ ngày.
   • Trưởng thành cái có tuổi thọ cao ($68,4 \pm 3,5$ ngày) và sức đẻ trứng đạt $354,8 \pm 22,6$ trứng/cái.
5. Quy luật động thái quần thể ngoài đồng ruộng:
   • Mật độ Planococcus citri bắt đầu gia tăng từ tháng 4 - 5 khi cây ra lộc non và hoa, đạt đỉnh cao vào tháng 7 - 8 trùng với giai đoạn quả lớn đệm mắt, giảm dần vào mùa đông.
   • Số lượng trưởng thành Bactrocera dorsalis vào bẫy bả tăng vọt từ cuối tháng 6, đạt đỉnh cao tuyệt đối vào tháng 8 (thời điểm na chín rộ đợt 1 tại Chi Lăng và Kim Bảng) và kéo dài đến tháng 10 đối với na trái vụ tại Ba Sao (Hà Nam).
6. Đột phá trong kiểm soát dịch hại sinh thái:
   • Biện pháp bao quả bằng túi chuyên dùng giúp loại trừ 100% sự xâm nhiễm của ruồi đục quả B. dorsalis, giảm tỷ lệ quả thối hỏng từ 28,5% xuống dưới 1,2%.
   • Bẫy chai trong suốt có lỗ đáy nạp 2% Methyl Eugenol cho hiệu quả bắt ruồi đực vượt trội ($9,7$ ruồi/bẫy/ngày) so với bẫy lỗ đỉnh ($0 - 1,2$ ruồi/bẫy/ngày) hoặc các màu sắc khác ($0,22 - 1,4$ ruồi/bẫy/ngày).
   • Thuốc ức chế tổng hợp chitin Buprofezin (Difluent 10WP, 25WP) đạt hiệu lực trừ rệp sáp non tuổi nhỏ từ 82,4% đến 89,6% sau 7 - 14 ngày xử lý, duy trì hiệu quả kéo dài mà không gây hại cho thiên địch bọ rùa và côn trùng thụ phấn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bộ dữ liệu bảng sống chuẩn mực đầu tiên tại Đông Nam Á cho Planococcus citri trên cây na, làm giàu cơ sở dữ liệu dân số học côn trùng học nhiệt đới.
• Về mặt phương pháp: Chuẩn hóa quy trình định danh rệp sáp thông qua mẫu lam vi phẫu kết hợp quy chuẩn bẫy sinh thái học cho ruồi đục quả trên cây ăn quả thân gỗ tán thấp.
• Về mặt thực tiễn sản xuất: Giúp người trồng na giảm số lần phun thuốc hóa học từ 16 - 20 lần/năm xuống còn 3 - 4 lần can thiệp có mục tiêu, tiết kiệm 45 - 60% chi phí bảo vệ thực vật và nâng cao tỷ lệ quả loại 1.
• Về mặt chính sách nông nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để Cục Trồng trọt và Cục Bảo vệ thực vật ban hành gói kỹ thuật canh tác na an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu tồn tại một số giới hạn học thuật cần được thừa nhận khách quan:

• Phạm vi không gian: Khảo sát tập trung chủ yếu tại vùng sinh thái miền Bắc (Lạng Sơn, Hà Nam), chưa so sánh đối chứng toàn diện với các vùng trồng na phía Nam (Tây Ninh, Đồng Nai) nơi có mùa khô kéo dài và hệ sinh thái khác biệt.
• Giới hạn sinh học phân tử: Việc định danh 3 loài rệp sáp mới dựa trên hình thái học tiêu bản hiển vi, chưa tích hợp kỹ thuật giải mã trình tự gen DNA Barcoding (gen COI hoặc 28S rRNA) để xác thực phả hệ phân tử.
• Tương tác đa tầng (Multi-trophic interactions): Chưa lượng hóa chi tiết vai trò khống chế dịch hại của các loài thiên địch ký sinh (ong ký sinh họ Encyrtidae) và bắt mồi (Spalgis epius, bọ rùa) trong mô hình bảng sống mở rộng ngoài đồng ruộng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):

1. Ứng dụng công nghệ DNA Barcoding để xây dựng ngân hàng mã vạch di truyền cho toàn bộ phức hợp rệp sáp và ruồi đục quả trên cây ăn quả nhiệt đới.
2. Mô hình hóa tác động của biến đổi khí hậu (nhiệt độ tăng và biến động mưa cực đoan) đến số lứa lý thuyết trong năm ($Y$) của Planococcus citri.
3. Nghiên cứu công nghệ nhân nuôi hàng loạt và phóng thả thiên địch bọ rùa ăn rệp hoặc ong ký sinh nội sinh nhằm thay thế hoàn toàn thuốc bảo vệ thực vật.
4. Phát triển hệ thống bẫy thông minh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI/IoT Smart Traps) tự động đếm và nhận diện ruồi đục quả theo thời gian thực tại các hợp tác xã chuyên canh.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các viện nghiên cứu, trường đại học nông lâm nghiệp trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Bảo vệ thực vật và Côn trùng học nông nghiệp; dự kiến tạo ra các trích dẫn quốc tế quan trọng trong lĩnh vực dịch tễ học rệp sáp (Pseudococcidae).
• Chuyển đổi ngành hàng: Thúc đẩy tái cấu trúc chuỗi giá trị cây na tại Chi Lăng (Lạng Sơn) và Kim Bảng (Hà Nam), chuyển dịch từ canh tác phụ thuộc hóa học sang vùng sản xuất na an toàn sinh thái đạt chỉ dẫn địa lý và tiêu chuẩn xuất khẩu.
• Tác động chính sách: Cung cấp dữ liệu kiểm dịch thực vật phục vụ đàm phán mở cửa thị trường xuất khẩu quả na tươi của Việt Nam sang các thị trường khó tính (Mỹ, Nhật Bản, EU, Trung Quốc) liên quan đến rào cản kiểm dịch ruồi đục quả (Bactrocera dorsalis).
• Lợi ích xã hội và môi trường: Cắt giảm hàng chục tấn hóa chất độc hại thải ra môi trường đất và nước vùng núi đá vôi hàng năm, bảo vệ sức khỏe cho hàng chục nghìn hộ nông dân trực tiếp sản xuất và người tiêu dùng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận phương pháp thiết lập bảng sống dân số học ($l_x, m_x$), kỹ thuật làm tiêu bản phân loại rệp sáp chuyên sâu và mô hình nghiên cứu sinh thái học côn trùng chuẩn mực.
• Giảng viên và nhà khoa học nông nghiệp: Sở hữu nguồn dẫn liệu cập nhật về phân loại học côn trùng (3 loài bổ sung cho khu hệ Việt Nam) và dữ liệu sinh thái học thực nghiệm để phục vụ giảng dạy.
• Hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp: Ứng dụng trực tiếp quy trình bao quả chuyên dụng và bẫy bả Methyl Eugenol chuẩn hóa, nâng cao chất lượng cảm quan và giá bán quả na thương phẩm lên 20 - 30%.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Cục BVTV, Chi cục BVTV các tỉnh): Có căn cứ khoa học vững chắc để chỉ đạo lịch thời vụ phòng trừ dịch hại chính xác, loại bỏ các dòng thuốc độc hại cao khỏi danh mục sử dụng trên cây ăn quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xác lập hoàn chỉnh các thông số bảng sống dân số học thực nghiệm ($l_x, m_x, R_0, r, \lambda, T, T_c$) của loài Planococcus citri trên chính cây ký chủ Annona squamosa dưới các mức nhiệt độ kiểm soát (25°C và 30°C). Công trình mở rộng trực tiếp Lý thuyết Bảng sống Dân số học của Birch (1948) và Thuyết Ngưỡng nhiệt Phát dục của Campbell và cộng sự (1974), chứng minh khả năng thích ứng nhiệt và tiềm năng nhân đàn cực đại của loài này trong rãnh quả na nhiệt đới.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây là gì? So với nghiên cứu của Hoàng Thị Dung và cộng sự (2009) chỉ điều tra mô tả định tính bọ xít lưng gồ, hay nghiên cứu của Kulkarni và Patil (2013) tại Ấn Độ đánh giá thuốc bảo vệ thực vật chỉ dựa trên mật độ giảm tương đối mà không tính toán phần trăm hiệu lực chuẩn hóa, luận án đã:

• Kết hợp giám định hình thái vi phẫu chuẩn quốc tế với kiểm định độc lập từ chuyên gia Hoa Kỳ (CDFA).
• Ứng dụng công thức Abbott hiệu chỉnh kết hợp phân tích ANOVA/Duncan trong đánh giá hiệu lực thuốc chọn lọc.
• Thiết kế hệ thống bẫy bả Methyl Eugenol chuẩn hóa về hình thái chai (lỗ đáy) và nồng độ dẫn dụ (2%), khắc phục hoàn toàn hiện tượng suy giảm độ nhạy của các mẫu bẫy thương mại truyền thống.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng định lượng đi kèm? Phát hiện bất ngờ nhất là sự tương phản rõ rệt về cấu trúc quần thể sâu hại giữa vùng na núi đá Chi Lăng (33 loài chân khớp) và vùng na đồng bằng Đông Triều (23 loài), cùng với việc phát hiện 3 loài rệp sáp chưa từng được ghi nhận tại Việt Nam (Coccus longulus, Paraputo errabundus, Pseudococcus odermatti). Bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc nông dân Chi Lăng phun thuốc 16 - 20 lần/năm không làm triệt tiêu rệp sáp mà trái lại làm bùng phát mật độ do hủy diệt toàn bộ thiên địch tự nhiên.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân lặp (Replication Protocol) rõ ràng không? Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ quy trình thực nghiệm: từ phương pháp làm mẫu lam rệp sáp (dung dịch KOH 10%, cồn khử nước, dầu đinh hương, keo Canada), kích thước hộp nuôi cá thể ($15 \times 10 \times 5$ cm), thông số buồng nuôi sinh thái (25°C và 30°C, 80% ẩm độ), đến quy trình bẫy bả thực địa (pha chế Methyl Eugenol 2%, chu kỳ điều tra 10 ngày/lần vào các ngày 10, 20, 30 hàng tháng). Mọi nhà nghiên cứu độc lập đều có thể tái lập chính xác các thí nghiệm này.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu 10 năm tới tập trung vào 3 hướng trọng tâm: (i) Giải mã trình tự bộ gen ti thể và xây dựng cơ sở dữ liệu DNA Barcode cho toàn bộ phức hợp rệp sáp vùng Đông Nam Á; (ii) Phát triển chế phẩm sinh học từ nấm ký sinh côn trùng (Verticillium lecanii, Beauveria bassiana) và nhân nuôi thả bọ rùa Cryptolaemus montrouzieri quy mô công nghiệp; (iii) Ứng dụng hệ thống giám sát số hóa tự động cảnh báo sớm bùng phát ruồi đục quả dựa trên mạng lưới cảm biến IoT và thuật toán học máy.

Kết luận

1. Bổ sung toàn diện danh lục khu hệ sâu hại: Xác định 27 loài sâu hại thuộc 18 họ, 9 bộ chân khớp trên cây na tại miền Bắc Việt Nam; bổ sung 12 loài cho danh lục sâu hại cây na của cả nước.
2. Ghi nhận 3 loài côn trùng mới cho Việt Nam: Phát hiện và mô tả hình thái học hiển vi lần đầu tiên cho 3 loài rệp sáp: Coccus longulus (Douglas), Paraputo errabundus Williams và Pseudococcus odermatti Miller & Williams.
3. Lượng hóa sinh học và bảng sống của Planococcus citri: Thiết lập hệ thống dữ liệu sinh vật học, ngưỡng phát dục và bảng sống demography hoàn chỉnh ở 25°C và 30°C; chứng minh ưu thế phát triển và sức đẻ trứng vượt trội của rệp sáp trên mô ký chủ cây na.
4. Giải mã chu kỳ phát sinh của Bactrocera dorsalis: Xác định đầy đủ các pha phát triển của ruồi đục quả phương đông trên quả na và quy luật bùng phát số lượng trùng khớp với thời điểm na chín rộ (tháng 7 - 9).
5. Xây dựng gói giải pháp IPM sinh thái hiệu quả cao: Khẳng định hiệu quả tuyệt đối của biện pháp bao quả chuyên dụng loại trừ ruồi vàng hại quả; chuẩn hóa bẫy chai trong suốt lỗ đáy nạp Methyl Eugenol 2%; xác định hoạt chất Buprofezin (Difluent 10WP, 25WP) là giải pháp hóa học chọn lọc tối ưu thay thế các loại thuốc độc hại truyền thống.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về di truyền học phân tử, điều khiển học sinh thái và phát triển chuỗi giá trị cây ăn quả nhiệt đới an toàn, bền vững theo chuẩn mực quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở khoa học của đề tài Cây na (Annona squamosa) có nguồn gốc từ vùng Ca-ri-bê và Nam Mỹ, được trồng ở nhiều quốc gia và vùng địa lý khác nhau, với hệ thống canh tác không giống nhau. Ở các vùng địa lý khác nhau số lượng loài gây hại và những loài gây hại chính trên cây na không giống nhau, phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của từng vùng trồng na. Có những loài sâu hại được coi là quan trọng ở quốc gia hay vùng địa lý này chưa chắc đã là quan trọng ở quốc gia hay vùng địa lý khác.

Sự phát sinh, phát triển, gây hại của những loài sâu hại chính trên cây na ở quốc gia/vùng địa lý này không giống với quốc gia/vùng địa lý khác,. Các kết quả nghiên cứu về sâu hại chính trên cây na và những biện pháp phòng chống chúng hiệu quả ở quốc gia/vùng địa lý này chưa chắc đã phù hợp và có thể áp dụng cho quốc gia/vùng địa lý khác. Mặt khác, sâu hại cây na và biện pháp phòng chống chúng ở Việt Nam có những đặc trưng riêng, không giống với các quốc gia khác. Những hiểu biết về thành phần loài sâu hại, đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của sâu hại chính trên cây na ở điều kiện cụ thể làm cơ sở khoa học chắc chắn để xây dựng biện pháp phòng chống hiệu quả sâu hại cây na phục vụ sản xuất quả na an toàn.

Những điểm nêu trên là cơ sở khoa học để đề xuất thực hiện đề tài luận án. Tình hình sản xuất quả na 1. Tình hình sản xuất quả na trên thế giới Chi na Annona (Annonaceae) có khoảng 119 loài, trong đó 109 loài có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Nam Mỹ và 10 loài có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Phi (Geurts, 1981) [58]. Trong 119 loài chỉ có 5 loài được thuần hóa và trồng với mục đích thương mại: phổ biến nhất và quan trọng là 3 loài, gồm cây cherimoya (Annona cherimola), cây mãng cầu xiêm (A.

Muricata) cây na (A. squamosa; còn cây nê (A. reticulata) và cây A. seneganensis ít phổ biến hơn.

Hiện nay, cây na được trồng ở khắp các vùng nhiệt đới của cả Bắc và Nam bán cầu, thậm chí ở cả vùng á nhiệt đới như Florida của Hoa Kỳ. Ngoài ra, ở một số 5 luan an nước còn trồng giống na lai có tên là atemoya (do Webster đã lai giữa cây na và cây cherimoya năm 1907). Tuy nhiên, giống na lai này lại là giống lai tự nhiên được ghi nhận ở Úc từ năm 1850 và ở Palestin từ năm 1930 (NRC, 1989) [87]. Cây cherimoya được trồng ở California trên diện tích khoảng 100 - 120 ha với sản lượng 453 tấn (Crane and Campbell, 1990; Grossberger, 1999) [53], [62].

Cây mãng cầu xiêm được trồng ở nhiều nước như Angola, Braxin, Colombia, Costa Rica, Cuba, Hoa Kỳ, Jamaica, Mexico, Panama, Peru, Venezuela, Ấn Độ và Đông Nam Á (Pinto and Silva, 1996) [90]. Mexico là nước sản xuất mãng cầu xiêm quan trọng ở châu Mỹ. Tại quốc gia này có khoảng 5.915 ha mãng cầu xiêm với sản lượng lớn nhất thế giới (34. Nayarit là tỉnh trồng mãng cầu xiêm nhiều nhất ở Mexico với 380 ha.

Năng suất mãng cầu xiêm ở nước này có xu thế giảm: năm 1990 đạt 6,8 tấn/ha, năm 1996 còn 5,9 tấn/ha (Hernandez and Angel, 1997) [110].496 ha trồng cây na với sản lượng 10. Cây na được trồng thương mại ở quần đảo West Indies, Cộng hòa Dominica, Florida (Hoa Kỳ), Trung Đông, Malaysia, Thái Lan (Crane and Campbell, 1990) [53]. Tình hình sản xuất quả na ở Việt Nam 1. Tình hình sản xuất na Ở Việt Nam, cây na được trồng rộng rãi ở cả hai miền Nam Bắc, chỉ trừ những nơi với mùa đông có sương muối là không trồng được cây na.

Cây na chủ yếu được trồng rải rác trong các vườn gia đình với mục đích tự cung, tự cấp, cải thiện dinh dưỡng; chỉ một số ít được trồng với mục đích để bán tại chợ địa phương. Hiện nay đã hình thành một vài vùng trồng na tập trung lớn có giá trị hàng hóa như Chi Lăng (Lạng Sơn), Đông Triều (Quảng Ninh), Ba Sao (Hà Nam) và Bà Đen (Tây Ninh). Cây na ở Chi Lăng (Lạng Sơn) được người dân tỉnh Hà Tây (cũ) đem lên trồng vào những năm 1980, từ những năm 1990 cho đến nay sản xuất na được phát triển mạnh ở địa phương này. Cây na được coi là cây ăn quả đặc sản của huyện Chi Lăng (Lạng Sơn).

Diện tích trồng cây na của huyện tăng dần: từ 789,54 ha 6 luan an năm 2000 lên 936,9 ha năm 2005, đạt 1. Theo Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê, diện tích trồng cây na của cả nước tăng đều qua các năm từ 2013 đến 2017, mỗi năm tăng từ 200 ha đến 900 ha. Trong đó, diện tích cho thu hoạch dao động từ 18,1 nghìn ha đến 19,2 nghìn ha. Mỗi năm, cây na được trồng mới thêm từ một nghìn đến 1,6 nghìn ha.

Năng suất quả na tăng qua các năm: năm 2013 năng suất quả na trung bình đạt 87,1 tạ/ha; năm 2017 năng suất đạt 99,1 tạ/ha (năng suất cao nhất từ năm 2013 đến 2017). Sản lượng na năm 2013 đạt 157,7 nghìn tấn và năm 2017 đạt 190,1 nghìn tấn (bảng 1. Tình hình sản xuất na ở Việt Nam trong thời gian 2013 - 2017 Diện tích Diện tích Diện tích cho Năng Sản lượng Năm trồng trồng mới thu hoạch suất (1. Kỹ thuật trồng, chăm sóc cây na tại vùng nghiên cứu Người trồng cây na tại Lạng Sơn và Hà Nam được hướng dẫn trồng cây na theo một quy trình chung.

Quy trình đó cụ thể như sau: Giống na. Trồng phổ biến ở cả Lạng Sơn và Hà Nam là na dai và việc nhân giống na chủ yếu bằng hạt. Thời vụ trồng. Cây na thường được trồng 2 vụ trong năm: vụ xuân trồng vào tháng 2 - 4 và vụ thu trồng vào tháng 8 - 10.

Khoảng cách các cây na được trồng thường phổ biến 3 x 3 m (có người trồng thưa với khoảng cách 4 x 4 m). Cây na ở giai GĐKTCB (1 - 3 năm tuổi) hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 10 - 15 kg phân hữu cơ; 0,5 - 0,7 kg đạm urê; 0,4 kg 7 luan an supe lân; 0,2 - 0,3 kg kaliclorua. Bón làm 3 đợt: tháng 9 - 11 (100% lượng phân hữu cơ cả năm, 100% lượng lân supe cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 2 - 3 bón đón lộc (50% lượng đạm urê cả năm, 40% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 6 - 7 bón nuôi cành (50% lượng đạm urê cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm). Cây na ở giai GĐKD (4 năm tuổi trở lên) hàng năm được bón lượng phân không giống nhau tùy theo địa phương và tuổi của cây na.

Cụ thể:  Tại Lạng Sơn. Cây na ở giai đoạn 4 - 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 15 - 20 kg phân hữu cơ; 1,0 - 1,5 kg đạm urê; 2,0 - 3,0 kg supe lân; 0,5 - 0,7 kg kaliclorua. Cây na ở giai đoạn trên 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 25 - 30 kg phân hữu cơ; 1,5 - 2,0 kg đạm urê; 3,0 - 3,5 kg supe lân; 0,7 - 1,0 kg kaliclorua. Lượng phân này được bón làm 3 đợt: vào tháng 2 - tháng 3 bón đón lộc và hoa (50% lượng đạm urê cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 6 - tháng 7 bón nuôi quả và cành quả (40% lượng đạm urê cả năm, 40% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 9 - tháng 11 bón để hồi phục cây (100% lượng phân hữu cơ cả năm, 10% lượng đạm urê cả năm, 100% lượng supe lân cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm).

 Tại Hà Nam. Cây na ở giai đoạn 4 - 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 20 - 25 kg phân hữu cơ; 1,2 - 1,7 kg đạm urê; 2,5 - 3,5 kg supe lân; 0,7 - 1,0 kg kaliclorua. Cây na ở giai đoạn trên 8 năm tuổi hàng năm được bón phân với lượng cho 1 cây là: 30 - 40 kg phân hữu cơ; 1,7 - 2,2 kg đạm urê; 3,5 - 4,5 kg supe lân; 1,0 - 1,2 kg kaliclorua. Lượng phân này được bón làm 4 đợt: vào tháng 2 - tháng 3 bón đón lộc và hoa (30% lượng đạm urê cả năm, 25% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 6 - tháng 7 bón nuôi quả đợt 1 và cành (40% lượng đạm urê cả năm, 30% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 8 - tháng 9 bón nuôi quả đợt 2 và cành (20% lượng đạm urê cả năm, 25% lượng kaliclorua cả năm), vào tháng 10 - tháng 11 bón để hồi phục cây (100% lượng phân hữu cơ cả năm, 10% lượng đạm urê cả năm, 100% lượng supe lân cả năm, 20% lượng kaliclorua cả năm).

8 luan an Cắt tỉa cành, tạo tán. Cây na ở GĐKTCB chủ yếu được cắt tỉa cành, tạo tán từ tháng 3 đến tháng 10 hàng năm. Cây na ở GĐKD được tuốt lá và cắt tỉa cành, tạo tán từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau. Thụ phấn bổ sung.

Ở giai đoạn 5 - 6 năm tuổi, mỗi cây na có 800 - 1. Người trồng na chỉ thụ phấn và giữ lại khoảng 200 - 300 quả/cây. Tại Lạng Sơn và Hà Nam người trồng na ở cả 2 vùng trồng na (Chi Lăng, Ba Sao) thường thụ phấn bổ sung cho hoa đợt 1 trong tháng 5 đầu tháng 6 để thu hoạch quả vào cuối tháng 8 đến tháng 10. Riêng tại Ba Sao (Hà Nam) nông dân đã thụ phấn bổ sung vào tháng 6 đầu tháng 7 để thu quả đợt 2 vào tháng 10 đến giữa tháng 11.

Phòng trừ sâu bệnh hại. Để phòng trừ sâu bệnh ở cả 2 vùng trồng na (Chi Lăng, Ba Sao) đã sử dụng nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật. Khi phun thuốc thuốc trừ sâu bệnh, người trồng na đã hỗn hợp loại thuốc BVTV và phân bón qua lá với nhau trong một lần phun. Các loại thuốc được nông dân dùng gồm Marshal 200SC, Difluent 10WP, 25WP, Mosflanong 300SC, Reasgant 1.8EC, Actara 25WG,.

Nghiên cứu ở nước ngoài về sâu hại trên cây na 1. Thành phần loài sâu hại 1. Thành phần chung về loài sâu hại cây na Những nghiên cứu về sâu hại cây na ở nước ngoài tập trung nhiều ở các nước thuộc vùng Nam Mỹ. Đến năm 1995, đã tổng hợp được một danh sách gồm 296 loài chân khớp ghi nhận trên các loài thuộc chi na Annona ở nhiều nước thuộc vùng nhiệt đới châu Mỹ.

Trong đó, trên cây na Annona squamosa bắt gặp 80 loài thuộc 8 bộ côn trùng và 1 bộ ve bét.