mở đầu bằng một nhận định, dẫn một câu chuyện hoặc một đoạn thơ văn, những dẫn chứng gần giống hoặc trái với ý tưởng (Chủ đề của đoạn) tạo thành điểm tựa, làm cơ sở để phân tích sâu sắc ý tưởng đề ra. Dạy viết sáng tạo: 1. Thế nào là viết sáng tạo? Để trả lời câu hỏi này, đã từng có rất nhiều nhà nghiên cứu đưa ra quan điểm, ý kiến của mình. Đa số đều cho rằng : VST là bất kì dạng viết nào được viết bằng sự sáng tạo của trí tuệ : viết truyện, tiểu thuyết, làm thơ, viết văn, sáng tác văn học phi hư cấu… Mục đích là là để thể hiện cảm xúc, suy nghĩa, quan điểm…[7].
Hay cụ thể hơn là quan điểm của tác giả Trần Thị Hiền Lương “bất kì điều gì chúng ta viết ra không phải là sao chép từ người khác đều được coi là viết sáng tạo” [8]. Như vậy, có thể khẳng định : VST tức là người viết phải tạo ra được một sản phẩm khác với những sản phẩm mà người ta đã tạo ra trước đó; nghĩa là phải viết được ra cái mới mẻ, cái khác biệt. Theo quan điểm giáo dục, dạy học VST nằm trong phạm vi môn Tiếng Việt, trọng tâm là dạy viết “văn” trong phân môn TLV. Phân môn này có nhiệm vụ là giúp học sinh tạo ra được các ngôn bản mới và viết theo các phong cách chức năng ngôn ngữ.
Theo Lê Phương Nga “ Văn trong TLV cần hiểu là những lời chúng ta nói hoặc viết ra khi giao tiếp. Như vậy văn ở đây chính là ngôn bản. Dạy TLV chính là dạy tạo lập, sản sinh ngôn bản. [12] Do vậy, ta có thể hiểu rằng : Dạy VST là dạy cho người học cách tạo lập, sản sinh ngôn bản một cách mới mẻ, khác biệt.Vì sao cần dạy viết sáng tạo? Thông thường, có nhiều lí do thúc đẩy nhu cầu viết như : viết để thể hiện bản thân, thỏa mãn cái tôi; để trải nghiệm những cuộc đời khác; để tác 14 động được đến người khác; …Những lí do đó được thực hiện theo cách duy nhất đó là sáng tạo và mơ mộng.
Để làm được một bài TLV, HS phải huy động vốn kiến thức từ nhiều mặt như: các hiểu biết về cuộc sống, tri thức về văn học, khoa học, xã hội. Học sinh lại còn phải biết kết hợp hài hòa nhiều kĩ năng như: dùng từ đặt câu, dựng đoạn, tạo văn bản, kĩ năng phân tích đề, tím ý, lập dàn ý. Do đó phân môn TLV mang tính tích cực toàn diện, tổng hợp, sáng tạo của HS. Sự sáng tạo ở mỗi bài viết được thể hiện trên 2 phương diện chính : nội dung và hình thức.
Xét về nội dung, sự sáng tạo của người viết được thể hiện ở các yếu tố khác nhau tùy theo mỗi loại, mối kiểu văn bản. Còn về hình thức, sự sáng tạo của người viết lại được nhìn nhận qua cách sử dụng ngôn ngữ, diễn đạt, qua cách chọn thể loại văn bản… Trong viết sáng tạo, HS có điều kiện để phát triển trình độ nhận thức và khả năng giao tiếp thông qua việc tự do lựa chọn chủ đề và lựa chọn phương thức viết. Bởi vì khi được dạy viết sáng tạo, các em có cơ hội được khám phá, nảy sinh ý tưởng và thể hiện ý tưởng của mình trong bài viết. Điều đó sẽ giúp các em không bị bó buộc, hạn chế, không bị rập khuôn máy móc, áp đặt khi viết văn mà sẽ sản sinh ra những bài viết theo cách cảm, cách nghĩ của cá nhân mình.
Đó là quan điểm dạy học TLV theo hướng phát triển năng lực trong đổi mới phương pháp hiện nay cũng như của Chương trình Giáo dục phổ thông mới.Những cách dạy viết sáng tạo Từ lâu, đã có rất nhiều tác giả, nhiều nhà nghiên cứu đưa ra những quan điểm, những ý kiến về vấn đề VST. Trên cơ sở nghiên cứu những tài liệu này, tôi tổng hợp được một số cách dạy VST như sau: * Dạy viết sáng tạo theo cách thể hiện trí tưởng tượng và cảm xúc. Betthan Jones cho rằng việc luyện viết luôn được xem là một công cụ đắc lực giúp người ta khai thác cảm xúc và thế giới nội tâm. Cùng với tự giác, hứng thú làm nên tính tích cực trong nhận thức, giúp HS học tập đạt kết quả tốt, có khả năng khơi dậy mạch nguồn của sự sáng tạo.
Bài văn sáng tạo chỉ 15 có thể hình thành khi HS viết nó với cảm hứng, sự tích cực, và thích thú. Chính vì thế, các giải pháp khơi gợi hứng thú học tập cho trẻ sẽ mang lại hiệu quả tích cực thúc đẩy trí tưởng tượng và đó cũng chính là một trong những giải pháp dạy VST [23] Nhưng trong thực tế, đa số HS ngại viết viết, coi tiết TLV như một tiết học nhàm chán nên việc tạo hứng thú cho HS trong viết văn là một trong những việc làm hết sức cần thiết của người GV. Khi dạy VST cho HS, việc tạo cảm hứng, tạo ấn tượng, quan niệm ban đầu về một vấn đề là rất quan trọng. Cho nên người giáo viên cần tạo bầu không khí tự nhiên cởi mở, dẫn dắt vấn đề một cách gần gũi, gây được hứng thú cho HS.
Dù cho rất nhiều ý kiến cho rằng VST là do phần lớn ở năng khiếu thì cũng có đa số tác giả khẳng định rằng “viết sáng tạo là một kĩ năng có thể học được”. Tác giả Deỉdre Fangan đã khẳng định: một trong những cách rèn luyện cho học sinh nâng cao kĩ năng VST là thông qua việc luyện viết nhật kí, hồi kí. Bởi vì thông qua việc đó, HS có cơ hội đào sâu thế giới nội tâm, phát huy trí tưởng tượng mà không bị bó buộc vào khuôn mẫu của những bài viết mẫu sẵn có.[28] * Dạy viết sáng tạo theo 4 bước cụ thể: Trên thế giới có nhiều nhà giáo dục học nghiên cứu về vai trò, lợi ích của cách tiếp cận viết quá trình khi bàn về vấn đề viết sáng tạo. Graham Stanley đã nêu lên vai trò, lợi ích của từng thành tố trong quá trình đó như: Tại sao GV lại quan tâm đến cách tiếp cận quá trình viết văn? Vai trò của GV và HS; Các giai đoạn trong cách tiếp cận quá trình viết….Tác giả này chia quá trình viết thành 3 giai đoạn : hình thành ý tưởng, hiện thực hóa ý tưởng (viết ra); đánh giá, chỉnh sửa bài viết.[26] Viết về về các loại hình VST, Paul Dawson cho rằng viết sáng tạo đương đại là kết quả tương tác của 4 bước cụ thể : ý tưởng sáng tạo; viết ra ý tưởng; gọt giũa; đọc lại bài viết.
[29] 16 Trên website của hệ thống học tập trực tuyến nổi tiếng trên thế giới Time Learning, có nội dung khẳng định dạy viết là một quá trình liên tục gồm 4 bước: viết dự thảo ( nháp), viết, chỉnh sửa, hoàn thiện. [25]: - Dự thảo (Prewriting): Đối với bất kể bài viết nào, giai đoạn viết dự thảo đều là quan trọng nhất. Đây chính là bước HS thu thập thông tin và bắt đầu tạo ra sự kết nối các thông tin đó. Quá trình này có thể bao gồm đọc, ghi chép, động não và phân loại thông tin.
Viết dự thảo là bước sáng tạo nhất và đa số HS phát triển một cách ưa thích để tổ chức suy nghĩ của mình. Ở đây, việc sắp xếp ý tưởng, tổ chức đồ họa (bản đồ tư duy), phác thảo hoặc giấy ghi chú… là các kỹ thuật phổ biến nhất. Tác giả Essex, trình bày về 5 công việc khi dạy viết sáng tạo [24]: - Làm rõ sự cần thiết của viết sáng tạo. - Bài viết là gì? ( nội dung, hình thức).
- Phản hồi bài viết. - Đánh giá bài viết. - Công bố bài viết. Theo Randy Koch, có 3 công việc quan trọng trong dạy viết sáng tạo: một là cung cấp cho người học những nguyên tắc cơ bản; hai là hướng dẫn người học quy trình viết; ba là thúc đẩy sự sáng tạo.
Ông cho rằng cách dạy viết tốt nhất là dạy từng bước một. Ông đưa ra một bản thảo gốc và từng bước một gợi ý yêu cầu người học sửa lại bản thảo của mình để bài viết đạt hiệu quả cao nhất. Ông khẳng định việc dạy viết là sự kết hợp của nghệ thuật và khoa học, những gì trong lớp học phụ thuộc vào mức độ nào đó về tính cách, bản năng và kinh nghiệm viết văn của GV.[26] Có thể thấy rằng, có nhiều tác giả cho rằng dạy viết nói chung, VST nói riêng là dạy một quy trình gồm các bước cụ thể. Mỗi tác giả đề xuất một quy trình với các bước hướng dẫn khác nhau trong việc dạy viết, nhưng nhìn chung họ đều đồng nhất quan điểm cho rằng: Việc dạy viết cần quan tâm đến việc dạy một quy trình chứ không phải là quan tâm đến kết quả (bài viết) của HS.
17 * Dạy viết sáng tạo theo cách dạy kỹ năng thực hành Tác giả Mark Nichol cho rằng HS đều được dạy những điều cơ bản về chính tả, phong cách, cú pháp, ngữ pháp và cách sử dụng nhưng họ không biết phải làm thế nào để phát triển kĩ năng và tích hợp tất cả những điều này vào một bài viết. Cũng như bất kì kỹ năng nào khác, để viết tốt cần có thực hành. Ông tin rằng, phần nhiều kĩ năng viết có được là do bẩm sinh nhưng bạn sẽ nhận được nó nếu bạn chịu khó luyện tập. [28] David Cutler trong bài viết nói về cách dạy viết hiệu quả nêu: để dạy viết, đầu tiên giáo viên phải là người viết tốt, “chúng ta không thể dạy những gì chúng ta không biết”.
Vì thế chúng ta liên tục phải luyện tập, có thể bắt đầu bằng viết nhật kí, viết bài hoặc viết truyện ngắn… tất cả những cách có thể để giữ cho kĩ năng của bạn sắc nét. Thứ đến, hiểu rõ và giúp người học hiểu rõ giá trị của sự chia sẻ, mỗi bài viết đều được chia sẻ để nhận được phản hồi (chấp nhận cả những chỉ trích) để hoàn thiện sản phẩm của mình. Tiếp theo là bạn phải viết trước người học, khi bạn muốn người học của bạn viết gì, hãy đặt mình vào vị trí của họ và viết trước. Có như vậy, người GV mới nhận thấy những khó khăn của HS và giúp họ vượt qua, tránh những sai lầm có thể mắc phải.
tạo ra các nhóm thảo luận về các vấn đề cụ thể, chỉ định những người tốt nhất phụ trách từng vấn đề như “sửa câu”, tạo “liên kết đoạn”.