PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Những năm đầu thế kỷ XXI, sự chuyển đổi tôn giáo (CĐTG) đã lan tỏa khắp nơi, trở thành hiện tƣợng mang tính toàn cầu và đặt ra nhiều vấn đề văn hóa – xã hội đối với nhiều quốc gia, dân tộc. Các trƣờng hợp chuyển đổi sang Islam giáo ở Châu Âu, Bắc Mỹ, những trƣờng hợp chuyển đổi sang Công giáo, Tin Lành ở châu Phi, châu Mỹ La Tinh v. Chuyển đổi tôn giáo cũng đang diễn ra ở các quốc gia châu Á và chúng đang có sự lôi cuốn nhất định đối với một bộ phận thanh niên nam, nữ từ bỏ tôn giáo truyền thống của mình để chuyển đổi sang Tin Lành và các hình thức tôn giáo mới.
Trong đời sống tôn giáo ở Tây Nam Bộ (TNB) hiện nay, hiện tƣợng chuyển đổi tôn giáo cũng đang diễn ra trong các tộc ngƣời Hoa, ngƣời Khmer, ngƣời Việt. Nếu nhƣ một số ngƣời Khmer cải đạo từ Phật giáo Theravada truyền thống sang Công giáo, Tin Lành, thì một bộ phận ngƣời Hoa đang chuyển đổi sang Nhất Quán Đạo, Pháp Luân Công, còn nhóm ngƣời Việt lại chuyển đổi từ các hình thức tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ sang các tôn giáo khác, đặc biệt là Thiên Khai Huỳnh Đạo – một tôn giáo mới. Mặc dù chuyển đổi tôn giáo là hiện tƣợng mới nổi, chƣa phổ biến, song những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo lại là điểm nhấn trong đời sống tôn giáo đƣơng đại ở TNB, vì thế những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo trở thành một trong những vấn đề lý luận cấp thiết đối với khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời cũng là cấp bách đối với thực tiễn quản lý nhà nƣớc và công tác tôn giáo của các cơ quan chuyên trách. Trên phƣơng diện lý luận, những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo đã đƣợc nhiều học giả nƣớc ngoài nghiên cứu, tìm hiểu và họ đã có những đóng góp lớn về quan điểm, nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu.
Về quan điểm, họ đều xem chuyển đổi tôn giáo là một hiện tƣợng văn hóa – xã hội mang tính toàn cầu và diễn ra nhƣ một quá trình liên tục trong đời sống văn hoá tôn giáo ở mỗi quốc gia dân tộc. Nhà văn hóa học Clifford, James khẳng định: 2 “Chuyển đổi tôn giáo không chỉ đơn thuần là sự thay đổi niềm tin và những đặc trƣng tôn giáo, mà nó còn là một hiện tƣợng văn hóa, đó là một quá trình tìm kiếm và thay đổi bản sắc, giá trị, hành vi văn hóa và lý tƣởng sống của cá nhân, nhóm, cộng đồng” (Clifford James,1997, tr. Nhƣ vậy, nghiên cứu những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở TNB về lý luận sẽ là một chủ đề cấp bách, bởi việc vận dụng các quan điểm, lý thuyết từ các học giả nƣớc ngoài là rất hạn chế và có thể ít phù hợp với truyền thống văn hóa, tôn giáo ở TNB. Trong bối cảnh không gian, thời gian, truyền thống văn hóa, tộc ngƣời đặc thù ở TNB thì quá trình diễn biến, tính chất, động lực, đặc điểm văn hóa của các trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo ở TNB có thể là đặc thù, khác biệt, nhất là những thay đổi về văn hóa và hệ quả văn hóa của mỗi trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo ở TNB và chúng ta chỉ có thể xác định nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết, phƣơng pháp nghiên cứu từ chính thực tế của những trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo cụ thể ở vùng văn hóa TNB.
Trên phƣơng diện thực tiễn, chuyển đổi tôn giáo đang đặt ra nhiều vấn đề văn hóa – xã hội ở một số quốc gia, nhƣ thái độ ứng xử của cộng đồng xã hội, quan điểm, chính sách của nhà nƣớc đối với chuyển đổi tôn giáo v. Chẳng hạn, một số quốc gia ở Châu Âu, Bắc Mỹ nhƣ Anh, Đức, Mỹ và Canada (W. Cole Durham & Brett G.57) xem đó là một hiện tƣợng thay đổi bình thƣờng, tất yếu trong đời sống dân sự, họ thừa nhận tính hợp pháp và quyền con ngƣời trong chuyển đổi tôn giáo. Tuy nhiên một số các quốc gia khác nhƣ Ấn Độ, Myanma, Butan, Srilanca, Indonesia lại muốn ngăn cản và đòi thể chế hóa thành luật việc cấm chuyển đổi tôn giáo trên tòan lãnh thổ (Robert J.
Barro & Jason Hwang & Rachel M. Có thể thấy, mối quan hệ thực tế giữa những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo với cộng đồng xã hội và nhà nƣớc là rất phức tạp, việc chấp thuận hoặc phản đối sự chuyển đổi tôn giáo tùy thuộc vào bối cảnh xã hội, lịch sử, truyền thống văn hóa, tôn giáo và định hƣớng phát triển văn hóa – xã hội của mỗi quốc gia. Đánh giá biến đổi văn hoá trong chuyển đổi tôn giáo ở TNB, chúng ta không thể theo 3 quan điểm của quốc gia này hoặc quốc gia kia, mà cũng phải xuất phát từ thực tế của vùng văn hóa TNB. Những năm qua, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phấn đấu trở thành vùng kinh tế, văn hóa – xã hội phát triển bền vững, vùng Tây Nam Bộ đã có những biến đổi trên nhiều lĩnh vực kinh tế, văn hóa – xã hội.
Song, sự phát triển nhanh chóng ở Tây Nam Bộ đã dẫn đến những thay đổi lớn trong đời sống văn hóa – xã hội, mà sự biến đổi của đời sống văn hoá tôn giáo và chuyển đổi tôn giáo là một trong số những thay đổi đó. Do vậy, những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở TNB là một hiện tƣợng văn hóa – xã hội đang tồn tại thực tế và có xu hƣớng lan tỏa trong các cộng đồng tôn giáo – tộc ngƣời, chúng đang đặt ra nhiều vấn đề có tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn trong sự phát triển bền vững vùng Tây Nam Bộ. Những biến đổi văn hoá trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ không chỉ là những vấn đề học thuật, lý thuyết và lịch sử tôn giáo mà còn là vấn đề thực tiễn cấp bách của xã hội hiện tại trƣớc những yêu cầu của sự phát triển bền vững. Vì thế, các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực Khoa học Xã hội và Nhân văn đang tập trung nghiên cứu một cách nghiêm túc nhằm giải đáp thỏa đáng những vấn đề thách thức trên.
Đặc biệt là đánh giá, dự báo đƣợc những tác động của những biến đổi văn hoá trong quá trình CĐTG đối với chiến lƣợc phát triển bền vững kinh tế, văn hóa, xã hội vùng Tây Nam Bộ trong những năm tới. Từ những vấn đề cấp thiết về lý luận và thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn đề tài « Biến đổi văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ, Việt Nam » làm luận án tiến sỹ văn hóa học nhằm làm rõ các chiều kích văn hóa và những biến đổi văn hóa của một số trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo trong các tộc ngƣời Việt, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ hiện nay. Kết quả nghiên cứu có hai đóng góp mới: 2. Lựa chọn các quan điểm, nguyên tắc tiếp cận, lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể, phù hợp và hiệu quả đối với việc nghiên cứu, đánh giá sự biến đổi văn hóa trong các trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo ở các tộc ngƣời Việt, Khmer, Hoa ở Tây Nam Bộ.
Làm rõ những biến đổi vể văn hóa của nhóm ngƣời chuyển đổi tôn giáo từ ba cộng đồng tộc ngƣời (Việt, Khmer, Hoa) ở Tây Nam Bộ. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Về lý luận, nghiên cứu những biến đổi vể văn hóa trong chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ là sự lựa chọn, đề xuất những vấn đề lý luận, phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể về những biến đổi văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ, góp phần vào việc vận dụng phù hợp, hiệu quả những vấn đề lý thuyết từ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc. Về thực tiễn, nghiên cứu những biến đổi văn hóa trong chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ không chỉ phản ánh đúng một thực tế đang diễn ra trong đời sống văn hoá, tôn giáo ở Tây Nam Bộ, mà còn làm rõ những biến đổi văn hóa, đặc điểm, tính đa dạng, phức tạp của chuyển đổi tôn giáo và bƣớc đầu dự báo mức độ, xu hƣớng và những vấn đề đặt ra về mặt pháp lý đối với những biến đổi văn hóa trong chuyển đổi tôn giáo của cộng đồng các tộc ngƣời Việt, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ. Kết quả của luận án có thể là tài liệu tham khảo, mang nhiều thông tin hữu ích đối với ngƣời quan tâm và ngƣời làm công tác văn hóa, tôn giáo.
Mục đích, nhiệm vụ của luận án Luận án có 2 mục đích - Làm rõ những vấn đề lý luận, tính chất, đặc điểm, các khía cạnh văn hóa trong chuyển đổi tôn giáo của nhóm ngƣời Khmer, ngƣời Hoa, ngƣời Việt ở Tây Nam Bộ hiện nay. - Làm rõ những thay đổi về văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo của bộ phận ngƣời Khmer, ngƣời Hoa và ngƣời Việt hiện nay, nhìn từ sự phát triển bền vững vùng Tây Nam Bộ. Luận án có ba nhiệm vụ cơ bản - Phân tích, trình bày những vấn đề lý luận chung vể những biến đổi văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo, đồng thời xác định, lựa chọn cách tiếp cận, lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu phù hợp với những biến đổi văn hóa trong thực tế chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ. - Phân tích, tƣờng giải thực trạng đời sống văn hóa, tín ngƣỡng, tôn giáo truyền thống của các tộc ngƣời ở Tây Nam Bộ, cơ sở cho việc so sánh với những biến đổi văn 5 hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo của các cộng đồng tộc ngƣời ở Tây Nam Bộ, đồng thời khái quát tính chất, đặc điểm và dự báo xu hƣớng biến đổi văn hoá từ các trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ.
Những vấn đề văn hoá – xã hội đặt ra từ những biến đổi văn hóa trong các trƣờng hợp chuyển đổi tôn giáo ở TNB. - Phân tích, trình bày những biến đổi văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo ở Tây Nam Bộ. Chủ yếu là những biến đổi trong các thành tố văn hóa của nhóm ngƣời Khmer, ngƣời Hoa, ngƣời Việt chuyển đổi sang đạo Tin Lành, Nhất Quán Đạo và giáo phái Thiên Khai Huỳnh Đạo. Đối tƣợng, phạm vi và địa bàn nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài này là những biến đổi về văn hóa trong quá trình chuyển đổi tôn giáo của ba cộng đồng ngƣời Khmer, ngƣời Hoa, ngƣời Việt.