MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Biến đổi cơ cấu lao động và việc làm đang diễn ra không chỉ đối với mỗi quốc gia mà còn trên phạm vi toàn thế giới, nó gián tiếp tạo thành những dòng di cư và dịch chuyển lao động mạnh mẽ, gây ra những hệ quả xã hội to lớn đối với mọi khu vực và quốc gia, bất kể đó là những khu vực và quốc gia đã phát triển hay đang phát triển. Bởi vậy, có thể nói quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế thế giới đang diễn ra mạnh mẽ và toàn diện trên phạm vi toàn thế giới hiện nay cũng chính là quá trình toàn cầu hóa về thị trường lao động - việc làm. Do đó, đối với bất cứ một quốc gia nào, vấn đề hội nhập vào thị trường lao động thế giới bao giờ cũng là một trong những yếu tố quan trọng đối với việc phát triển kinh tế xã hội.
Khi đề cập đến vấn đề lao động - việc làm, trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của mình, mỗi quốc gia đều phải tính đến các bước phát triển thăng trầm của thị trường lao động thế giới cũng như khu vực, điều đó tạo ra động lực vừa duy trì ổn định, bền vững cho sự phát triển của nền kinh tế tri thức và xã hội tương lai. Do đó, nghiên cứu sự vận động nội tại của vấn đề việc làm là một yêu cầu cấp bách nhằm vạch ra chiến lược phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia trong quá trình toàn cầu hóa. Hiện nay trên địa bàn cả nước nói chung, xã Phú Cát nói riêng, vấn đề quản lý lao động, giải quyết việc làm, ổn định và nâng cao đời sống con người đang là vấn đề cấp bách. Bài toán thỏa mãn nhu cầu việc làm cho lực lượng lao động nếu không được giải quyết tốt sẽ dẫn đến những khó khăn về đời sống, xã hội khiến những cố gắng tăng trưởng sẽ không còn ý nghĩa.
Việt Nam là nước có xuất phát điểm kinh tế thấp khi bước vào quá trình phát triển. Nguồn lực cơ bản và quan trọng của chúng ta là đội ngũ lao động đông đảo, trẻ trung và năng động, bố trí lao động việc làm cho họ là điều kiện đảm bảo thu nhập và đời sống, cũng như tăng trưởng của nền kinh tế. Xã Phú Cát nằm trên chuỗi đô thị Sơn Tây - Hòa Lạc - Xuân Mai - Miếu Môn, có đường Láng Hòa Lạc, đường Hồ Chí Minh đi qua, nằm sát khu công nghệ cao, khu tái định cư Hòa Phú. Trên địa bàn xã có KCN lớn nhất của tỉnh là 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com KCN Bắc Phú Cát.
Đồng thời đây cũng là địa bàn phát triển phía tây của Thủ đô Hà Nội. Phú Cát nằm trên trục quốc lộ 21A, đại lộ Thăng Long gần các đô thị lớn rất có tiềm năng phát triển kinh tế - văn hóa xã hội tạo ra những vận hội mới trong tiến trình CNH, HĐH. Vấn đề lao động - việc làm ở nước ta trong đó có xã Phú Cát - huyện Quốc Oai, Thành phố Hà Nội đã và đang diễn ra mạnh mẽ. Điều đó góp phần tích cực vào việc hình thành nên một thị trường lao động vận động dưới nhiều hình thức hết sức phong phú tồn tại ở khu vực này.
Sự thay đổi cơ cấu lao động - việc làm, đến lượt nó tác động trở lại cấu trúc xã hội, hệ thống tổ chức, đời sống và các quan hệ xã hội một cách sâu rộng. Tuy nhiên, khảo sát tài liệu nghiên cứu của tôi cho thấy còn có ít những nghiên cứu lịch sử mang tính khái quát về vấn đề này. Chính vì thế, tôi chọn quá trình biến đổi cơ cấu lao động - việc làm ở xã Phú Cát, huyện Quốc Oai, Thành phố Hà Nội làm đề tài nghiên cứu của mình. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Đã từ lâu, vấn đề biến đổi cơ cấu lao động - việc làm ở nông thôn đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học và các nhà hoạch định chính sách.
Nhiều cuộc hội thảo được tổ chức cả trong và ngoài nước đề cập đến sự thay đổi cơ cấu lao động - việc làm với phát triển kinh tế. Lao động - việc làm là một phạm trù tổng hợp được rất nhiều khoa học quan tâm nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau: Tác giả Nguyễn Hữu Dũng trong cuốn “Chính sách giải quyết việc làm ở Việt Nam” (1997) đã đưa ra những giải pháp mang tính chiến lược để giải quyết việc làm cho người lao động. Ông không đề cập đến cơ cấu lao động - việc làm, mà chỉ nhấn mạnh đến chính sách xã hội trong giải quyết việc làm. Cuốn sách “Thị trường lao động - thực trạng và giải pháp” (1995) của Nguyễn Quang Hiển cũng như “Thị trường lao động Việt Nam - định hướng và phát triển” của Nguyễn Thị Lan Hương (2000) chủ yếu nêu các khái niệm thị trường lao 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com động Việt Nam và sự phát triển thị trường lao động trong quá trình CNH, HĐH đất nước.
Năm 1997, tạp chí Khoa học xã hội số 32 của Viện Khoa học xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh (nay là Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ), có đăng bài của tác giả Trần Thị Đan Tâm: “Vấn đề chuyển dịch nghề nghiệp của phụ nữ ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hóa”. Bài viết có đề cập đến khía cạnh dịch chuyển nghề nghiệp của phụ nữ ngoại thành và chỉ ra những nguyên nhân của sự chuyển dịch này. Trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ năm 2002 do PGS. Nguyễn Quốc Tế chủ biên: “Phân bố và sử dụng nguồn lao động theo vùng và vấn đề giải quyết việc làm trong nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường Việt Nam”, các tác giả đề xuất việc phân bố lao động, sử dụng lao động theo vùng lãnh thổ và những biện pháp kinh tế nhằm giải quyết việc làm ở nước ta hiện nay.
Luận văn Thạc sĩ năm 2000 của Lê Ngọc Lân: “Thực trạng cơ cấu lao động - nghề nghiệp của hộ lao động gia đình nông thôn hiện nay và vai trò của phụ nữ (qua nghiên cứu hai xã Cẩm Vũ - Mỹ Luông) có đề cập đến thực trạng cơ cấu lao động nghề nghiệp nhưng không nói về sự biến đổi của nó. Hơn nữa, đề tài này chỉ nghiên cứu mẫu ở hai xã nông thôn đồng bằng Bắc Bộ. Cuốn sách “Thị trường lao động và định hướng nghề nghiệp cho thanh niên” (2005) do Tiến sĩ Nguyễn Hữu Dũng chủ biên cùng nhóm tác giả bàn về mối quan hệ giữa thị trường lao động và định hướng nghề nghiệp cho thanh niên và dự báo cung cầu lao động đến năm 2010. Cuốn sách “Công nghiệp hóa, đô thị hóa và biến đổi sinh kế ở ven đô Hà Nội” (2014) do PGS.TS Nguyễn Văn Sửu chủ biên đã tập trung mô tả, phân tích và lý giải về ĐTH và những tác động của nó đến biến đổi sinh kế của các hộ gia đình nông dân ở khu vực ven đô Hà Nội trong hơn một thập kỷ qua.
Trong nghiên cứu này, tác giả không chỉ tìm hiểu về quá trình, cách thức và các động năng từ bên trong và từ bên ngoài mà còn phân tích bối cảnh và hệ quả của sự chuyển đổi, lý giải về việc tiếp cận, sử dụng và phân phối các nguồn vốn họ có thành sinh kế và 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ứng phó với những chuyển đổi diễn ra với họ và xung quanh họ. Với cách tiếp cận toàn diện, nghiên cứu này không chỉ mang lại những tri thức mới mà còn đưa ra những gợi ý cho can thiệp chính sách trong lĩnh vực phát triển và giảm nghèo, đồng thời góp phần gợi mở những ý tưởng và cách phân tích mới liên quan đến biến đổi xã hội trong quá trình HĐH ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu và bài viết trên đây đã góp phần vào việc hoạch định các chính sách kinh tế, xã hội nhằm phát triển nông thôn nước ta trong quá trình CNH, HĐH, phát triển nông thôn làng xã. Tuy nhiên các công trình hướng đến việc nhận thức và giải quyết vấn đề cơ cấu lao động - việc làm ở các làng xã nông thôn ngoại thành Hà Nội, đặc biệt là vấn đề về cơ cấu lao động - việc làm ở xã Phú Cát còn vắng, ít.
Bởi vậy, đề tài “Biến đổi cơ cấu lao động- việc làm xã Phú Cát, huyện Quốc Oai, Thành phố Hà Nội (2000-2015)” chính là nhằm góp phần giải quyết những vấn đề trên. * Một số khái niệm Lao động Theo Từ điển tiếng việt thông dụng: “Lao động là hoạt động có mục đích của con người nhằm tạo ra sản phẩm vật chất và tinh thần”. Mác: “Lao động trước hết là một quá trình diễn ra giữa con người và tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ và tự nhiên” [40, 230]. Lao động là một khái niệm rộng dùng để chỉ hoạt động có mục đích của con người nhằm sáng tạo ra sản phẩm (vật chất, tinh thần, văn hóa) để duy trì sự tồn tại của mình và của xã hội.
Việc làm Việc làm bao gồm ba khía cạnh: Là hoạt động nhằm tạo ra những sản phẩm vật chất và tinh thần. Là hoạt động có mục đích và có thu nhập (bằng tiền hoặc hiện vật). Không bị pháp luật cấm. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ta thấy lao động và việc làm là khái niệm có liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Việc làm có giới hạn về số lượng nguồn lao động, có giới hạn về số lượng và nhân khẩu nhưng sức lao động thì không. Việc làm thể hiện mối quan hệ giữa con người với những chỗ làm cụ thể, là những giới hạn cần thiết trong đó lao động diễn ra. Việc làm là điều kiện cần thiết để thỏa mãn nhu cầu xã hội về lao động, là nội dung chính của hoạt động con người, trong đó có biểu hiện cả vấn đề tổ chức văn hóa, ứng xử, về giác ngộ kinh tế. Việc làm thể hiện mối tương quan giữa lao động và tư liệu sản xuất, giữa yếu tố con người và yếu tố vật chất trong quá trình sản xuất.
Như vậy việc làm là một phạm trù tổng hợp liên kết các quá trình kinh tế, xã hội và nhân khẩu, nó thuộc loại những vấn đề chủ yếu nhất của toàn bộ đời sống xã hội.