Nghiên cứu sinh trưởng Keo lá tràm qua khảo nghiệm tại Ba Vì và Quảng Bình

Luận văn phân tích biến dị sinh trưởng và chất lượng các dòng vô tính keo lá tràm khảo nghiệm tại Ba Vì (Hà Nội) và Đồng Hới (Quảng Bình).

• Tác giả: Hồ Hải Ninh
• Người hướng dẫn: TS. Hà Huy Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm biến dị về sinh trưởng và một số chỉ tiêu chất lượng của Keo lá tràm (Acacia auriculiformis) tại các khu khảo nghiệm dòng vô tính ở Ba Vì - Hà Nội và Đồng Hới - Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Khái quát công tác cải thiện giống cây rừng
• 1.2. Những thành tựu của công tác cải thiện giống cây rừng
• 1.3. Vai trò của khảo nghiệm hậu thế và khảo nghiệm dòng vô tính trong cải thiện giống cây rừng
• 1.4. Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học và công dụng của Keo lá tràm

Tóm tắt

I. Tổng quan biến dị sinh trưởng và chất lượng Keo lá tràm

Cây Keo lá tràm, với tên khoa học là Acacia auriculiformis, đóng một vai trò chiến lược trong ngành lâm nghiệp Việt Nam. Loài cây này không chỉ đáp ứng nhu cầu gỗ nguyên liệu cho sản xuất giấy, ván nhân tạo mà còn cung cấp gỗ xẻ chất lượng cho ngành chế biến đồ mộc và thủ công mỹ nghệ. Với khả năng thích ứng rộng trên nhiều điều kiện lập địa khắc nghiệt, Keo lá tràm trở thành lựa chọn hàng đầu cho các chương trình trồng rừng sản xuất và phục hồi hệ sinh thái. Tuy nhiên, để tối ưu hóa năng suất rừng trồng và nâng cao giá trị kinh tế, việc cải thiện di truyền thông qua chọn giống cây lâm nghiệp là yêu cầu cấp thiết. Nền tảng của công tác này chính là nghiên cứu và khai thác nguồn biến dị di truyền sẵn có trong các quần thể. Biến dị về tính trạng sinh trưởng (chiều cao, đường kính) và các chỉ tiêu chất lượng (độ thẳng thân, mật độ gỗ) là nguồn vật liệu vô giá cho các nhà chọn giống. Một chương trình cải thiện giống bài bản, bắt đầu từ khảo nghiệm xuất xứ để chọn ra những nguồn giống vượt trội, sau đó chọn lọc các cây đầu dòng xuất sắc và đánh giá qua các khảo nghiệm dòng vô tính, sẽ giúp tạo ra những giống Keo lá tràm vừa sinh trưởng nhanh, vừa có chất lượng gỗ Keo cao, đáp ứng mục tiêu trồng rừng thâm canh và phát triển bền vững.

1.1. Giới thiệu về giống Keo lá tràm Acacia auriculiformis

Giống Keo lá tràm là một trong những loài cây lâm nghiệp quan trọng nhất tại Việt Nam. Cây có nguồn gốc từ Úc, Papua New Guinea và Indonesia, được nhập nội và phát triển rộng rãi nhờ khả năng sinh trưởng nhanh và thích ứng tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa. Đặc biệt, Keo lá tràm có khả năng cải tạo đất hiệu quả nhờ hệ rễ cộng sinh với vi khuẩn cố định đạm. Gỗ Keo lá tràm có tỷ trọng tương đối cao, vân gỗ đẹp, màu nâu đỏ bắt mắt, được ưa chuộng làm nguyên liệu giấy, gỗ xây dựng, và đặc biệt là đồ gỗ nội thất. Nhu cầu ngày càng tăng đối với sản phẩm từ Keo lá tràm đòi hỏi ngành lâm nghiệp phải không ngừng tìm kiếm và phát triển các giống mới có năng suất và chất lượng vượt trội.

1.2. Tầm quan trọng của biến dị di truyền trong chọn giống

Biến dị di truyền là sự khác biệt về mặt di truyền giữa các cá thể trong cùng một loài, là nền tảng của mọi chương trình cải thiện di truyền. Nếu không có biến dị, công tác chọn lọc sẽ không thể thực hiện được. Nghiên cứu biến dị cho phép các nhà khoa học xác định mức độ đa dạng của các tính trạng sinh trưởng và chất lượng, từ đó lựa chọn những cá thể mang tổ hợp gen ưu việt. Thông qua các phương pháp của di truyền số lượng, các nhà chọn giống có thể ước tính hệ số di truyền của từng tính trạng, giúp dự đoán hiệu quả của việc chọn lọc và định hướng phương pháp cải thiện giống phù hợp. Việc khai thác hiệu quả nguồn biến dị này là chìa khóa để nâng cao giá trị giống và đảm bảo sự thành công của các chương trình trồng rừng quy mô lớn.

II. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng sinh trưởng Keo lá tràm

Sự thành công của một khu rừng trồng Keo lá tràm phụ thuộc vào sự tương tác phức tạp giữa kiểu gen và môi trường. Các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến biến dị sinh trưởng và chất lượng cây Keo lá tràm có thể chia thành hai nhóm chính: di truyền và ngoại cảnh. Về mặt di truyền, nguồn gốc xuất xứ và đặc điểm của từng dòng vô tính đóng vai trò quyết định. Các nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về tiềm năng sinh trưởng giữa các xuất xứ khác nhau, ví dụ như Coen River và Mary River thường cho kết quả vượt trội (Lê Đình Khả, Nguyễn Hoàng Nghĩa, 1991) [13]. Bên cạnh đó, các yếu tố ngoại cảnh như điều kiện đất đai, khí hậu, và kỹ thuật canh tác (mật độ trồng, bón phân, tỉa thưa) cũng tác động mạnh mẽ đến kiểu hình của cây. Đất nghèo dinh dưỡng, độ chua cao hay điều kiện thời tiết khắc nghiệt có thể hạn chế tiềm năng di truyền của một giống tốt. Do đó, để đánh giá chính xác giá trị giống, các khảo nghiệm dòng vô tính cần được thiết lập trên nhiều địa điểm khác nhau. Điều này không chỉ giúp chọn ra những dòng có tính ổn định cao mà còn xác định được những dòng chuyên biệt cho từng vùng sinh thái cụ thể.

2.1. Đánh giá các tính trạng sinh trưởng của giống Keo lá tràm

Các tính trạng sinh trưởng cốt lõi được quan tâm hàng đầu bao gồm đường kính ngang ngực (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), và thể tích thân cây. Đây là những chỉ số trực tiếp quyết định đến năng suất rừng trồng. Kết quả từ các khảo nghiệm tại Ba Vì cho thấy sự phân hóa rất rõ rệt giữa các dòng. Ở giai đoạn 67 tháng tuổi, dòng sinh trưởng tốt nhất về đường kính (dòng 57 và 43) có thể đạt trung bình 13,0 cm, gần gấp đôi so với dòng kém nhất. Tương tự, sự chênh lệch về thể tích thân cây còn lớn hơn, dòng ưu việt nhất có thể cho sản lượng gỗ cao gấp 7-8 lần dòng kém nhất. Sự khác biệt này khẳng định tiềm năng to lớn của việc chọn lọc cá thể để cải thiện di truyền.

2.2. Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng gỗ và thân cây Keo

Chất lượng gỗ Keo và hình dáng thân cây là yếu tố quyết định giá trị thương phẩm, đặc biệt với mục tiêu sản xuất gỗ xẻ. Các chỉ tiêu quan trọng bao gồm: độ thẳng thân cây, chiều cao dưới cành, độ nhỏ cành, và mật độ gỗ. Một cây có thân thẳng, ít cành nhánh, chiều cao dưới cành lớn sẽ cho tỷ lệ thu hồi gỗ xẻ cao. Mật độ gỗ, được đo gián tiếp qua chỉ số Pilodyn, liên quan trực tiếp đến độ bền và các đặc tính cơ lý của gỗ. Các nghiên cứu chỉ ra rằng các tính trạng chất lượng này cũng có sự biến dị đáng kể giữa các dòng, mở ra cơ hội chọn lọc đồng thời cả về sinh trưởng và chất lượng.

III. Phương pháp nghiên cứu biến dị sinh trưởng ở Keo lá tràm

Để lượng hóa và đánh giá chính xác biến dị sinh trưởng và chất lượng cây Keo lá tràm, các phương pháp nghiên cứu khoa học chặt chẽ được áp dụng. Cốt lõi của các nghiên cứu này là thiết lập các khảo nghiệm dòng vô tính. Các cây đầu dòng ưu việt được chọn lọc từ các quần thể tốt nhất, sau đó được nhân giống bằng phương pháp giâm hom hoặc nuôi cấy mô để tạo ra các dòng vô tính. Các dòng này được bố trí trồng trong các ô thí nghiệm theo sơ đồ ngẫu nhiên hoàn chỉnh, lặp lại nhiều lần để loại bỏ ảnh hưởng của môi trường. Tại các thời điểm đánh giá định kỳ, các chỉ tiêu về sinh trưởng và chất lượng được thu thập một cách có hệ thống. Dữ liệu sau đó được xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên dụng như ASREML để phân tích phương sai, xác định hệ số di truyền và ước tính tương quan kiểu hình cũng như tương quan di truyền giữa các tính trạng. Phương pháp này cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để chọn ra những dòng thực sự ưu việt về mặt di truyền, phục vụ cho công tác sản xuất giống quy mô lớn.

3.1. Thiết kế khảo nghiệm dòng vô tính Keo lá tràm

Một khảo nghiệm dòng vô tính được thiết kế để so sánh và đánh giá các đặc tính di truyền của các cây đầu dòng. Các cây con từ mỗi cây đầu dòng (tạo thành một dòng) được trồng theo các lô riêng biệt, bố trí ngẫu nhiên trong khu khảo nghiệm. Việc lặp lại các lô này nhiều lần giúp tăng độ chính xác của kết quả, giảm thiểu sai số do sự khác biệt nhỏ về điều kiện đất đai trong khu vực. Thiết kế này cho phép phân tích và tách bạch ảnh hưởng của yếu tố di truyền (sự khác biệt giữa các dòng) và yếu tố môi trường đến sự biểu hiện của các tính trạng.

3.2. Ước tính hệ số di truyền và tương quan kiểu hình

Hệ số di truyền (h²) là một thông số quan trọng trong di truyền số lượng, thể hiện tỷ lệ biến dị của một tính trạng do yếu tố di truyền quyết định. Hệ số di truyền cao cho thấy tính trạng đó ít bị ảnh hưởng bởi môi trường và việc chọn lọc theo kiểu hình sẽ rất hiệu quả. Ngược lại, hệ số di truyền thấp đòi hỏi các phương pháp chọn lọc phức tạp hơn. Bên cạnh đó, phân tích tương quan kiểu hình và di truyền giữa các tính trạng giúp hiểu rõ mối liên hệ giữa chúng. Ví dụ, nếu sinh trưởng đường kính có tương quan dương với độ thẳng thân, việc chọn cây có đường kính lớn cũng có thể đồng thời cải thiện độ thẳng, giúp công tác chọn giống trở nên hiệu quả hơn.

IV. Bí quyết ứng dụng kết quả để chọn giống Keo lá tràm

Kết quả nghiên cứu về biến dị sinh trưởng và chất lượng cây Keo lá tràm cung cấp những thông tin quý giá để xây dựng chiến lược chọn giống cây lâm nghiệp hiệu quả. Bước đầu tiên là xác định mục tiêu rõ ràng: sản xuất gỗ nguyên liệu giấy hay gỗ xẻ chất lượng cao. Dựa trên mục tiêu, các nhà chọn giống sẽ xác định các chỉ tiêu ưu tiên. Ví dụ, với mục tiêu gỗ xẻ, các chỉ tiêu như thể tích thân cây, độ thẳng thân cây, và chiều cao dưới cành sẽ được đặt lên hàng đầu. Các dòng vô tính được xếp hạng dựa trên tổng hợp nhiều chỉ tiêu. Việc áp dụng các chỉ số chọn lọc (selection index) giúp cân bằng và tối ưu hóa việc cải thiện đồng thời nhiều tính trạng. Những dòng vô tính ưu việt nhất sau khi được tuyển chọn sẽ được đưa vào nhân giống hàng loạt để cung cấp cho các chương trình trồng rừng thâm canh, hoặc được sử dụng làm vật liệu bố mẹ cho các chu kỳ cải thiện giống tiếp theo, như lai tạo để tạo ra các tổ hợp gen mới vượt trội hơn.

4.1. Tuyển chọn các dòng vô tính Keo lá tràm ưu việt nhất

Quá trình tuyển chọn dựa trên việc phân tích và so sánh giá trị trung bình của từng dòng đối với các chỉ tiêu quan trọng. Các dòng được chọn phải thể hiện sự vượt trội rõ rệt so với giá trị trung bình của toàn bộ khảo nghiệm. Ví dụ, các dòng 57, 213, 43 được xác định là có sinh trưởng thể tích vượt trội tại Ba Vì. Tuy nhiên, một dòng tốt không chỉ cần sinh trưởng nhanh mà còn phải có chất lượng thân cây đẹp. Do đó, cần rà soát thêm các chỉ tiêu về độ thẳng thân cây và mật độ gỗ. Chỉ những dòng đáp ứng đồng thời cả hai nhóm tiêu chí về năng suất và chất lượng mới được công nhận là giống tiến bộ kỹ thuật và đưa vào sản xuất.

4.2. Dự đoán tăng thu di truyền từ các dòng được chọn lọc

Tăng thu di truyền là lợi ích trực tiếp có được từ việc sử dụng giống đã qua cải thiện. Dựa vào hệ số di truyền và cường độ chọn lọc (tỷ lệ các cá thể được chọn), các nhà khoa học có thể dự đoán mức tăng năng suất hoặc chất lượng ở thế hệ sau. Ví dụ, với cường độ chọn lọc 10% (chọn 10% số dòng tốt nhất), lượng tăng thu di truyền về đường kính có thể đạt khoảng 6%, và về mật độ gỗ là 5.9%. Những con số này là cơ sở quan trọng để thuyết minh giá trị kinh tế của việc đầu tư vào công tác giống và khẳng định hiệu quả của chương trình cải thiện di truyền.

V. Định hướng cải thiện năng suất rừng trồng Keo lá tràm

Để phát huy tối đa tiềm năng của giống Keo lá tràm, công tác cải thiện giống cần được tiến hành liên tục và có hệ thống. Dựa trên các kết quả nghiên cứu về biến dị sinh trưởng và chất lượng, định hướng tương lai tập trung vào việc phát triển và quản lý nguồn giống một cách bền vững. Đầu tiên, cần nhanh chóng nhân rộng các dòng vô tính ưu việt đã được công nhận để cung cấp cây giống chất lượng cao cho sản xuất. Đồng thời, các khu khảo nghiệm cần được chuyển hóa thành các vườn giống hoặc vườn cây đầu dòng. Việc này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý mà còn cung cấp vật liệu cho các nghiên cứu sâu hơn. Trong tương lai, việc ứng dụng công nghệ sinh học và di truyền phân tử sẽ giúp đẩy nhanh quá trình chọn tạo giống, xác định các gen liên quan đến tính trạng sinh trưởng và kháng sâu bệnh, từ đó tạo ra những giống Acacia auriculiformis thế hệ mới, góp phần nâng cao năng suất rừng trồng và hiệu quả kinh tế cho ngành lâm nghiệp Việt Nam.

5.1. Xây dựng vườn giống và vườn cây đầu dòng thế hệ mới

Từ các cá thể ưu việt được chọn lọc, việc xây dựng các vườn giống và vườn cây đầu dòng là bước đi chiến lược. Vườn giống (seed orchard) được thiết kế để sản xuất hạt giống có chất lượng di truyền cao thông qua thụ phấn tự do giữa các cây ưu việt. Vườn cây đầu dòng (clonal bank) là nơi lưu giữ và cung cấp vật liệu (cành hom) để nhân giống vô tính hàng loạt. Việc quản lý các vườn này một cách khoa học sẽ đảm bảo cung cấp ổn định nguồn giống chất lượng cho các chương trình trồng rừng thâm canh trên toàn quốc.

5.2. Tương tác giữa kiểu gen và môi trường GxE

Một thách thức trong chọn giống cây lâm nghiệp là hiệu quả tương tác giữa kiểu gen và môi trường (GxE). Một dòng cây có thể sinh trưởng rất tốt ở địa điểm này nhưng lại kém ở địa điểm khác. Nghiên cứu sâu hơn về GxE đối với giống Keo lá tràm là rất cần thiết. Bằng cách trồng các dòng giống nhau trên nhiều vùng sinh thái khác nhau, các nhà khoa học có thể xác định các dòng có tính thích ứng rộng (ổn định trên nhiều môi trường) và các dòng chuyên biệt (chỉ vượt trội trong điều kiện cụ thể). Kết quả này giúp đưa ra khuyến cáo sử dụng giống chính xác cho từng địa phương, tối ưu hóa năng suất rừng trồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ---------------------------------- Hå H¶i Ninh Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm biÕn dÞ vÒ sinh tr­ëng vµ mét sè chØ tiªu chÊt l­îng cña Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis) T¹I c¸c KHU KH¶O NGHIÖM DßNG v« tÝnh ë Ba V× - Hµ NéI vµ §ång Híi - Qu¶ng B×nh LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ Néi - N¨m 2008 1 §Æt vÊn ®Ò ViÖt Nam thuéc vµnh ®ai khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa víi ®Æc tr­ng khÝ hËu nãng Èm, cã 3/4 diÖn tÝch l·nh thæ lµ ®åi nói. DiÖn tÝch rõng che phñ cña n­íc ta vµo n¨m 1943 lµ 14,3 triÖu ha, chiÕm 48,3% diÖn tÝch tù nhiªn toµn quèc. Theo thèng kª cña Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n, vµo thêi ®iÓm n¨m 1999 tæng diÖn tÝch rõng cña n­íc ta chØ cßn 10,915,592 ha, trong ®ã rõng tù nhiªn 9,444,298 ha vµ rõng trång 1,471,394 ha, víi ®é che phñ kho¶ng 33,2% diÖn tÝch tù nhiªn (Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT, 2000) [1]. Cßn theo thèng kª míi nhÊt cña Côc KiÓm l©m, n¨m 2007 diÖn tÝch rõng tù nhiªn n­íc ta ®¹t 10,283,965 ha, rõng trång ®¹t 2,553,369 ha, víi ®é che phñ 38,2% diÖn tÝch tù nhiªn [2].

VÊn ®Ò ®Æt ra tr­íc m¾t lµ b¶o vÖ ®­îc diÖn tÝch rõng hiÖn cã vµ nhanh chãng trång rõng míi. Song lµm thÕ nµo ®Ó kh«ng nh÷ng chØ cã diÖn tÝch rõng ®­îc phôc håi, mµ ®ång thêi chÊt l­îng rõng còng ®­îc n©ng cao. Muèn vËy ngµnh L©m nghiÖp n­íc ta ph¶i quan t©m chó ý quy ho¹ch rõng vµ ®Êt rõng cho hîp lý; ph¶i tiÕn hµnh chän t¹o gièng c©y rõng cã n¨ng suÊt vµ chÊt l­îng cao, thÝch øng víi ®iÒu kiÖn sinh th¸i cña tõng vïng; ph¶i ¸p dông c¸c biÖn ph¸p nh©n gièng tiªn tiÕn ®Ó ®­a nhanh c¸c gièng tèt ®­îc c¶i thiÖn di truyÒn vµo trång rõng. §øng tr­íc t×nh h×nh ®ã, Nhµ n­íc ®· cã dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng (gäi t¾t lµ ch­¬ng tr×nh 661).

Theo dù ¸n, trong 5 triÖu ha rõng trång míi cã 2 triÖu ha lµ rõng phßng hé vµ 3 triÖu ha lµ rõng s¶n xuÊt (trong ®ã cã gÇn 2 triÖu ha rõng nguyªn liÖu). §èi t­îng ®­îc sö dông ®Ó kinh doanh rõng s¶n xuÊt ph¶i lµ nh÷ng loµi c©y sinh tr­ëng nhanh, cho s¶n l­îng gç cao, cã chu kú kinh doanh ng¾n, mau cho thu ho¹ch s¶n phÈm. §ã lµ nh÷ng loµi c©y cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi nhiÒu ®iÒu kiÖn hoµn c¶nh sèng kh¸c nhau, dÔ g©y trång vµ cho s¶n phÈm ®a d¹ng, thÝch hîp víi quy tr×nh c«ng nghÖ chÕ biÕn vµ cã thÞ tr­êng tiªu thô æn ®Þnh. Ngoµi gi¸ trÞ kinh tÕ, nh÷ng loµi c©y ®­îc chän cßn ph¶i ®¶m b¶o t¸c dông phßng hé, b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i vµ cã kh¶ n¨ng ®Ò kh¸ng cao víi s©u - bÖnh h¹i.

Mét trong nh÷ng loµi c©y nh­ thÕ chÝnh lµ Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis). MÆc dï cã kh¶ n¨ng sinh tr­ëng chËm h¬n so víi Keo lai vµ Keo tai t­îng, song 2 Keo l¸ trµm l¹i tá ra thÝch hîp h¬n víi c¸c d¹ng lËp ®Þa bÞ tho¸i ho¸ hoÆc ®Êt ®åi träc. Gç Keo l¸ trµm cã tû träng t­¬ng ®èi cao, thí mÞn, v©n vµ mµu s¾c ®Ñp (n©u nhÑ hoÆc ®á thÉm), nªn ®­îc dïng lµm gç nguyªn liÖu, gç x©y dùng, ®Æc biÖt lµ gç xÎ ®Ó ®ãng ®å gia dông vµ ®å thñ c«ng mü nghÖ. Do nh÷ng lîi Ých trªn mµ nhu cÇu më réng diÖn tÝch trång Keo l¸ trµm ë c¸c ®Þa ph­¬ng ngµy cµng gia t¨ng.

Bëi vËy cã thÓ nãi nguån gièng Keo l¸ trµm cã phÈm chÊt di truyÒn tèt phôc vô cho trång rõng ®ang lµ mét yªu cÇu cÊp b¸ch. §Ó thùc thi nhiÖm vô cung cÊp nguån gièng tèt cho chiÕn l­îc g©y trång Keo l¸ trµm ®ang cã quy m« ngµy cµng ®­îc më réng, Trung t©m Nghiªn cøu Gièng c©y rõng thuéc ViÖn Khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam ®· tiÕn hµnh chän läc vµ x©y dùng nhiÒu khu kh¶o nghiÖm dßng v« tÝnh cho c¸c c©y ®Çu dßng cã kiÓu h×nh xuÊt s¾c theo c¸c môc tiªu chän läc. §iÓn h×nh lµ hai khu kh¶o nghiÖm dßng v« tÝnh t¹i Ba V× - Hµ Néi và §ång Híi – Qu¶ng B×nh, ®Òu ®­îc x©y dùng vµo n¨m 2002. §Ó cã c¨n cø chän ra nh÷ng dßng tèt nhÊt lµm c¬ së cho c¸c b­íc c¶i thiÖn gièng tiÕp theo, còng nh­ cho viÖc cung cÊp nguån vËt liÖu gièng cã phÈm chÊt di truyÒn ®­îc c¶i thiÖn cho s¶n xuÊt tr­íc m¾t th× viÖc ®¸nh gi¸ kh¶o nghiÖm theo ®Þnh kú tõng giai ®o¹n lµ ®Æc biÖt cã ý nghÜa.

TiÕp theo h­íng nghiªn cøu ®· ®­îc thùc hiÖn tõ thêi ®iÓm lµm kho¸ luËn tèt nghiÖp ®¹i häc (n¨m 2005), t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu vµ ®¸nh gi¸ s©u vµ réng h¬n vÒ hai khu kh¶o nghiÖm nµy víi mong muèn cã ®­îc nh÷ng kÕt qu¶ cËp nhËt tÝch cùc vÒ ho¹t ®éng c¶i thiÖn gièng ®èi víi Keo l¸ trµm ë n­íc ta hiÖn nay. §­îc sù ®ång ý cña l·nh ®¹o Khoa Sau ®¹i häc– Tr­êng §HLN vµ l·nh ®¹o Trung t©m Nghiªn cøu Gièng c©y rõng - ViÖn Khoa häc L©m nghiÖp ViÖt Nam, ®Æc biÖt cña c¸n bé h­íng dÉn khoa häc - TS Hµ Huy ThÞnh, t«i quyÕt ®Þnh chän ®Ò tµi: “Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm biÕn dÞ vÒ sinh tr­ëng vµ mét sè chØ tiªu chÊt l­îng cña Keo l¸ trµm (Acacia auriculiformis) t¹i c¸c khu kh¶o nghiÖm dßng v« tÝnh ë Ba V× - Hµ Néi và §ång Híi - Qu¶ng B×nh ” lµm néi dung nghiªn cøu cho luËn v¨n th¹c sü cña m×nh. 3 Ch­¬ng I Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Kh¸i qu¸t c«ng t¸c c¶i thiÖn gièng c©y rõng.

Tõ khi con ng­êi biÕt thuÇn ho¸ vËt nu«i, c©y trång hoang d¹i ®Ó phôc vô nhu cÇu vµ lîi Ých cña m×nh th× còng lµ lóc con ng­êi biÕt chän gièng. Vµo thêi ®iÓm ®ã hä ch­a hiÓu ®­îc nguyªn nh©n h×nh thµnh vµ tÝnh chÊt cña nguån nguyªn liÖu ®­îc dïng ®Ó chän läc, mµ ®¬n thuÇn chØ chän nh÷ng vËt nu«i, c©y trång ®em l¹i lîi Ých lín nhÊt cho hä mµ th«i. Sau khi häc thuyÕt vÒ nguyªn lý di truyÒn cña Men §en ra ®êi th× con ng­êi míi hiÓu ®­îc nguyªn nh©n cña biÕn dÞ, c¬ së vËt chÊt vµ c¬ chÕ di truyÒn cña c¸c biÕn dÞ. Tõ ®©y viÖc chän läc ®· ®­îc ®Þnh h­íng vµ cã c¬ së khoa häc.

§ac Uyn ®· chøng minh r»ng: “ C¸c gièng c©y trång vµ vËt nu«i ngµy nay rÊt ®a d¹ng, phong phó vµ thÝch hîp mét c¸ch k× diÖu víi nhu cÇu vµ lîi Ých kinh tÕ cña con ng­êi chÝnh lµ do t¸c dông cña chän läc nh©n t¹o”[5]. Trªn thÕ giíi, tõ ®Çu thÕ kû 20, ë mét sè n­íc vïng B¾c ¢u, nh­ : Thuþ §iÓn, §an M¹ch lµ nh÷ng n­íc cã nÒn l©m nghiÖp ph¸t triÓn ®· xuÊt hiÖn nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ kh¶o nghiÖm loµi vµ xuÊt xø, chän gièng, lai gièng vµ x©y dùng v­ên gièng sinh d­ìng cho c¸c loµi Keo, Th«ng, D­¬ng vµ Såi dÎ. ë n­íc ta, nhê cã gièng ®­îc c¶i thiÖn vµ ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh hîp lý mµ n¨ng suÊt c¸c loµi c©y n«ng nghiÖp hiÖn nay ®· t¨ng gÊp ®«i so víi nh÷ng n¨m 1960 [6]. Trong l©m nghiÖp, do c©y rõng cã ®êi sèng dµi ngµy nªn khã cã thÓ ¸p dông c¸c biÖn ph¸p kü thuËt th©m canh nh­ ®èi víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, bëi vËy mµ c«ng t¸c gièng l¹i cµng quan träng.

Dï trång rõng kinh tÕ hay phßng hé ®Òu ph¶i cã gièng tèt. Gièng tèt lµ gièng ®¸p øng ®­îc môc tiªu kinh tÕ cao, phï hîp víi ®iÒu kiÖn sinh th¸i n¬i trång, Ýt chÞu t¸c ®éng cña s©u - bÖnh h¹i. Muèn cã gièng tèt víi chÊt l­îng di truyÒn cao th× nhµ chän gièng ph¶i tu©n thñ nghiªm ngÆt vµ ®Çy ®ñ c¸c b­íc cña qui tr×nh c¶i thiÖn gièng, ®ã lµ: chän 4 loµi, chän xuÊt xø, chän c©y tréi, kh¶o nghiÖm hËu thÕ/dßng v« tÝnh vµ x©y dùng rõng gièng, v­ên gièng. Cã thÓ m« pháng quy tr×nh cña mét ch­¬ng tr×nh c¶i thiÖn gièng c©y rõng b»ng s¬ ®å sau : Chän loµi Chän xuÊt xø Chän c©y tréi Lai Khảo giống nghiệm hậu thế/dßng Kh¶o v« tÝnh nghiÖm gièng Rõng gièng V­ên gièng VËt liÖu gièng (h¹t/hom, m«,…) Rõng trång míi Tõ s¬ ®å trªn cho thÊy: sau khi chän ®­îc loµi c©y trång phï hîp víi môc tiªu kinh doanh vµ xuÊt xø phï hîp víi hoµn c¶nh sinh th¸i cña c¸c vïng s¶n xuÊt, c«ng viÖc tiÕp theo lµ chän läc c©y tréi vµ kh¶o nghiÖm hËu thÕ/dßng v« tÝnh ®Ó x©y dùng rõng gièng, v­ên gièng nh»m cung cÊp vËt liÖu gièng phôc vô trång rõng ®¹i trµ.

Tõ rõng trång míi l¹i tiÕp tôc c«ng viÖc chän läc c©y tréi ®Ó råi x©y dùng rõng gièng, v­ên gièng cung cÊp gièng cho trång rõng lu©n kú tiÕp theo. Cø 5 nh­ thÕ, viÖc lµm nµy ®­îc thùc hiÖn th­êng xuyªn, liªn tôc qua nhiÒu thÕ hÖ, nhê ®ã mµ n¨ng suÊt vµ chÊt l­îng rõng trång kh«ng ngõng ®­îc n©ng cao. §i theo h­íng nµy chóng ta ®· tiÕn hµnh kh¶o nghiÖm hµng chôc loµi vµ hµng tr¨m xuÊt xø cho c¸c loµi c©y trång chÝnh t¹i c¸c vïng sinh th¸i chñ yÕu. §ã lµ c¸c gièng Pongaki, Iron Range cña Acacia mangium; Coen River, Manton River cña A.

auriculiformis; mét sè xuÊt xø cña Th«ng Caribaea; cïng c¸c loµi Keo chÞu h¹n A.difficilis cã triÓn väng ë nh÷ng vïng kh« h¹n cña n­íc ta, trong ®ã A.difficilis lµ loµi cã t¸c dông chèng xãi mßn kh¸ tèt [7]. Thµnh tùu lµ nh­ vËy, song tån t¹i còng kh«ng ph¶i kh«ng cã. Trong thêi gian võa qua, viÖc cung cÊp gièng cho c¸c ch­¬ng tr×nh trång rõng míi chØ ®¶m b¶o vÒ mÆt sè l­îng mµ ch­a quan t©m ®Çy ®ñ ®Õn phÈm chÊt di truyÒn cña nguån vËt liÖu gièng. §· cã l©m tr­êng trång Th«ng ®u«i ngùa ®Ó lÊy nhùa, song biÖn ph¸p trång rõng l¹i theo kiÓu phñ xanh hoÆc trång rõng ®Ó lÊy gç, khi tØa th­a l¹i chÆt bá c©y xÊu mµ c©y tèt nhiÒu khi l¹i kh«ng cã nhùa [8].

Rõng gièng, v­ên gièng cho c¸c loµi c©y trång rõng chñ yÕu ch­a ®­îc tËp trung x©y dùng, thËm chÝ cã lóc ®· lÊy viÖc s¶n xuÊt c©y con lµ nhiÖm vô chÝnh. Mét sè v­ên gièng ®· ®­îc x©y dùng, nh­ng trong mét sè tr­êng hîp nguån vËt liÖu dïng ®Ó trång v­ên gièng l¹i ®­îc lÊy tõ c¸c c©y tréi cã chÊt l­îng ch­a cao, ch­a ®¹t ®é v­ît tréi cÇn thiÕt. C©y rõng cã ®êi sèng dµi ngµy, l©u ra hoa kÕt qu¶, l©u cho thu ho¹ch s¶n phÈm. Do ®Æc ®iÓm nµy mµ ng­êi lµm c«ng t¸c chän gièng c©y rõng mét mÆt ph¶i tu©n thñ c¸c ph­¬ng ph¸p chung cña chän gièng thùc vËt, mÆt kh¸c ph¶i biÕt tËn dông nh÷ng biÕn dÞ s½n cã trong tù nhiªn.

§ã lµ nh÷ng biÕn dÞ ë møc ®é d­íi loµi, tõ xuÊt xø ®Õn c¸ thÓ, bao gåm c¶ thÓ ®ét biÕn, thÓ ®a béi tù nhiªn vµ nh÷ng biÕn dÞ do t¸i tæ hîp ®­îc thÓ hiÖn thµnh kiÓu h×nh tréi [7].