CHƯƠNG I. TỔNG QUAN VỀ KIẾN TRÚC BIỆT THỰ THỜI PHÁP THUỘC Ở HÀ NỘI.1 Giới thiệu Kiến trúc Pháp tại Hà Nội Cấu trúc đô thị truyền thống của thành phố Hà Nội được duy trì tới tận những năm cuối thế kỷ 19, trước đó Hà nội hoàn toàn không có quy hoạch (hình 1). Cho đến khi người Pháp đặt chân tới, việc áp dụng các tiêu chuẩn của một đô thị Phương Tây đã làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt của đô thị Hà Nội truyền thống, yếu tố ”thành” dần bị suy giảm đáng kể, trong khi yếu tố ”thị” vẫn duy trì trong suốt quá trình tác động xây dựng của người Pháp ở Hà Nội. Hình 1: Bản đồ Hà Nội trước năm 1873 Nguồn: http://www.net/threads/35368-ha-noi-men-yeu-cua-chung- ta/page14 6 Năm 1883, khi quay trở lại Hà Nội, người Pháp đã chiếm đóng tại Thành Hà Nội, sau khi có được phần đất mà nhà Nguyễn trao cho gọi là nhượng địa (hình 2), cuộc xâm chiếm lãnh thổ toàn thành phố sau đó được triển khai chính từ hai địa điểm chiến lược này.
Thành cổ dành cho binh lính và Nhượng địa là nơi tập hợp cơ quan hành chính và những người buôn bán. Người Pháp đẩy mạnh hoạt động xây dựng bằng việc mở một số tuyến đường quan trọng và dự kiến ý tưởng quy hoạch và cho xây các công trình chủ yếu phục vụ cho mục đích quân sự. Hình 2: Khu Nhượng địa nhìn từ bờ sông Hồng Nguồn:Dự án bảo tồn và phát huy giá trị khu phố thời Pháp – Quận Ba Đình Chỉ một thời gian ngắn sau khi áp đặt được chủ quyền của mình tại Hà Nội, chính quyền thực dân tập trung xây dựng và mở rộng Hà Nội với ý đồ biến nơi đây thành Thủ đô của Liên bang Đông Dương thuộc Pháp, trung tâm thương mại quan trọng do vậy tiến trình thay đổi bộ mặt kinh tế - xã hội Hà Nội thời kỳ này diễn ra rất mạnh mẽ (1888 – 1920 giai đoạn đầu của chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất). Đây là thời kỳ cấu trúc đô thị Hà Nội thay đổi sâu sắc, quy hoạch tổng thể cụm công trình trung tâm theo các nguyên tắc quy hoạch thịnh hành ở Pháp, khai thác trục đối xứng trong bố cục mặt bằng, các công trình sắp xếp hai phía của trục.
7 Trong tổng số 90.000 người dân ở Hà Nội vào năm 1900 chỉ có 2.500 người Pháp sống phân bổ ở khu vực Phía Nam của hồ Hoàn Kiếm, trong khu vực Hoàng Thành (theo số liệu nghiên cứu của ile – de – france trong Hà Nội Giấc mơ Tây phương ở Viễn Đông). Khu phố cổ, sau này được gọi là khu 36 phố phường là nơi ở của những kiều dân Phương Tây đầu tiên. Bị thay đổi từ ngay năm 1883 do bị phá hủy và hỏa hoạn, các dãy nhà mặt tiền của khu 36 phố phường được tiếp nối thẳng hàng và được xây lại theo phong cách Châu Âu hơn là kiểu truyền thống của Việt Nam (hình 3). Khu thương nghiệp dịch vụ trung tâm nằm trên đường Paul Bert (Tràng Tiền, Hàng Khay) (hình 4).
Phố Hàng Khay đối diện hồ Hoàn Kiếm còn giữ được những công trình rất cổ, như ngôi nhà có ghi trên mặt tiền năm xây dựng là 1886. Kiểu nhà ống này đã được nghiên cứu áp dụng trong những năm đầu của thời kỳ Thực dân để các thương nhân người Âu có thể ở ngay phía trên cửa hàng của mình. Hình 3: phố Hàng Đường – thuộc khu Hình 4: Phố Paul Bert (Tràng Tiền – 36 phố phường Hà Nội. Hàng Khay – Tràng Thi ngày nay) Nguồn: Chuyên đề thuộc dự án bảo tồn và phát huy giá trị khu phố thời Pháp – Quận Ba Đình.
Sau đó chính quyền thành phố phát triển một ”khu phố Pháp” về phía Nam của khu phố cổ với điểm xuất phát là trục đường nối liền khu thành cổ với khu nhượng địa sau này là phố Paul Bert. Người Pháp sống trong các biệt thự với vị trí nằm giữa các thửa đất và có khoảng lùi so với mặt phố và 8 thường là nhà công vụ của các cơ quan hành chính. Tiếp đó còn bổ sung những công trình công cộng theo xu hướng Tân cổ điển: một nhà hát kịch, một hệ thống đường sá có 3 tuyến, các công viên và quảng trường. Phải nói rằng khu vực này thật tương phản với khu phố cổ của người Việt Nam.
Nó thể hiện được mọi ý đồ về “sứ mạng khai hóa văn minh “của thực dân Pháp tại đây. Nằm ở phía Tây của Khu phố cổ, Thành Hà Nội đã bị phá hủy phần lớn trong giai đoạn 1894 – 1897 (hình 5) các công trình quân sự của người Pháp giai đoạn trước đã bị phá bỏ để lấy mặt bằng phục vụ cho mục tiêu quy hoạch đô thị, chức năng ở và hành chính - chính trị đã dần thay thế chức năng quân sự. Khu đất trong thành được một công ty bất động sản quy hoạch để xây dựng một khu dân cư cho người châu Âu với những ngôi biệt thự đẹp nhất Hà Nội. Một trục đường lớn được mở chạy thẳng tới Phủ toàn quyền và vườn Bách thảo.
Quần thể này ngày nay được gọi là khu Ba Đình, đã trở thành trung tâm hành chính của Thành phố, được phát triển để khẳng định chức năng này trong những năm 1920. Hình 5: Điện Kính thiên.tòa chính điện của Hoàng thành Thăng Long sau này bị phá hủy để lấy chỗ xây dựng các công trình của người Pháp. Nguồn: http://maskonline.vn/20120821031755p0c1002/nghien-cuu-hoan-tra- khong-gian-nen-dien-kinh-thien.htm 9 Khi tình hình chính trị đã tương đối ổn định, số lượng người Pháp sang Hà Nội làm ăn, sinh sống, cũng tăng lên, các công ty tư bản độc quyền Pháp ra sức mở mang kinh doanh, xây dựng mới và mở rộng (Giai đoạn khai thác thuộc địa lần thứ hai 1920 -1945). Năm 1923, Toàn quyền Đông Dương Maurice Long đã thành lập một Tổng Nha quy hoạch và kiến trúc, một trong những nhiệm vụ của cơ quan này là ” quản lý điều tiết các biến động của xã hội Việt Nam”.
Sau khi tại chính quốc thông qua năm 1919 luật Cornudet yêu cầu tất cả các đô thị có trên 10.000 dân phải có một sơ đồ quy hoạch mở rộng và chỉnh trang thành phố. Phủ Toàn quyền Đông Dương đã mời kiến trúc sư nhà quy hoạch Ernest Hesbrard đến để thực hiện quy hoạch các thành phố lớn ở Đông Dương. Trong giai đoạn này Hà Nội đã có những bước phát triển vượt bậc về quy mô dân số và đất đai (năm 1942 diện tích cả nội ngoại thành Hà Nội là 130 km2 với số dân là 30 vạn người). Về quy hoạch, đô thị được nhìn nhận trong một tổng thể chung có sự gắn kết về không gian: khu phố cổ, khu nhà ở, trung tâm kinh tế, thương mại, trung tâm hành chính.
Ngay cả vùng nông thôn ngoại vi cũng đã đóng vai trò quan trọng không kém các khu vực đô thị khác trong cấu trúc thành phố (hình 6) Sự phát triển của Hà Nội được dự kiến mở rộng về phía Nam và tổ chức lại khu vực phủ Toàn quyền. Một số công trình được xây dựng mới, quy mô hơn với kiến trúc hoàn toàn khác so với các công trình cũ, đây cũng là lúc mà phong cách kiến trúc Cổ điển mất dần vị trí độc tôn, xuất hiện xu hướng tìm sự kết hợp Âu – Á, khai thác những đặc điểm kiến trúc cũng như điều kiện khí hậu địa phương hoặc theo phong cách đặc trưng của kiến trúc hiện đại, thoát ly khỏi những chi tiết phức tạp, chú trọng xử lý hình khối và đường nét đơn giản. Bộ máy hành chính cho xây thêm vài tòa nhà mới, với mục đích vừa mở thêm các khu mới vừa quảng bá một phong cách đặc thù của Việt 10 Nam. Hesbrard thử áp đặt phong cách ”Đông Dương” trong thời gian công tác ngắn ngủi ở thuộc địa tuy nhiên nó chỉ có tầm ảnh hưởng hạn chế đối với người Châu Âu ở thuộc địa vốn vẫn thích những công trình theo trường phái chiết trung.
Hình 6: Bản đồ Hà Nội năm 1936 Nguồn: Báo cáo tổng kết đề tài di sản kiến trúc Pháp thuộc ở Hà Nội và một số ảnh hưởng của nó tới kiến trúc Hà Nội đương đại của Giảng viên, thạc sĩ Trần Quốc Bảo – Trường Đại học Xây dựng Hà Nội 11 Trong những năm 1940 phong cách Đông Dương thêm một lần nữa được sử dụng nghiêm túc dưới thời đô đốc Iean Decoux, ông khuyến khích sử dụng các họa tiết Việt Nam trong kiến trúc của các công trình công cộng để cạnh tranh với ảnh hưởng từ Nhật Bản khi đó đang chiếm đóng Đông Dương. Thời kỳ này có khoảng từ 5.000 người Pháp sống ở Hà Nội, chiếm một phần thiểu số trong tổng số khoảng 150.000 dân ở Hà Nội (theo số liệu nghiên cứu của ile – de – france trong Hà Nội Giấc mơ Tây phương ở Viễn Đông). Người Pháp định cư tại hai khu dành cho họ, khu Ba Đình được xây trên vị trí của Hoàng Thành và khu Pháp cổ nhất nằm ở phía Nam hồ Hoàn Kiếm và phố Paul Bert. Có thể thấy ngay trong quá trình đô hộ sự phân chia rõ ràng giữa khu nhà ở của người Pháp và khu nhà ở của người bản địa (hình 7,8).
Các biệt thự chỉ cho phép xây dựng tại những khu vực tập trung người Âu trong khi kiểu nhà sát vách được phép xây dựng tại những khu “ bản xứ”, còn nhà tranh bị đẩy ra ngoại vi thành phố. Người Việt nếu có mức sống khá giả không bị cấm ở trong khu vực của người Âu. Một sự phân hóa xã hội bao trùm lên sự phân biệt sắc tộc được thể hiện một cách kín đáo. Hình 7: Khu ở người bản địa nhìn từ Hình 8: Khu ở người Pháp thuộc Phố nhà thờ lớn Puginier ( phố Điện Biên Phủ) và phố Nguồn:http://rbomtm.com/2 Galieni (nay là phố Trần Phú) 012/12/hinh-anh-toan-canh-ha-noi- Nguồn: Chuyên đề thuộc dự án bảo thoi-thuoc-dia.html tồn và phát huy giá trị khu phố thời Pháp – Quận Ba Đình.
12 Bảng 1: Sơ đồ tổng hợp hoạt động quy hoạch xây dựng thành phố Hà Nội thời kỳ Pháp thuộc (1873 -1945) Nguồn: Báo cáo tổng kết đề tài di sản kiến trúc Pháp thuộc ở Hà Nội và một số ảnh hưởng của nó tới kiến trúc Hà Nội đương đại của Giảng viên, thạc sĩ Trần Quốc Bảo – Trường Đại học Xây dựng Hà Nội 13 Xét về tổng thể cấu trúc đô thị, các khu phố Pháp ở đây đã tạo nên nét đặc trưng mà không phải đô thị nào cũng có, kể cả đô thị ở Pháp.