Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Các Loài Linh Trưởng Tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đặc điểm phân bố và hiện trạng quần thể của các loài khỉ thuộc giống macaca ở khu bảo, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh Học
• Đề tài: Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Các Loài Linh Trưởng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phân loại học linh trưởng và giống Macaca
• 2.2. Tình trạng bảo tồn các loài Linh trưởng ở Việt Nam
• 2.3. Tình hình nghiên cứu linh trưởng ở Khu BTTN Xuân Liên
• 3. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp phỏng vấn
• 3.4.2. Phương pháp điều tra quần thể và phân bố loài
• 3.4.3. Phương pháp xác định các dạng sinh cảnh rừng tại Khu BTTN Xuân Liên

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đa Dạng Sinh Học Linh Trưởng Tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao về các loài linh trưởng. Các hệ sinh thái rừng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn các loài này. Theo thống kê, Việt Nam có 24 loài linh trưởng, đứng thứ hai ở Đông Nam Á sau Indonesia. Sự đa dạng này đi kèm với trách nhiệm lớn trong công tác bảo tồn linh trưởng Việt Nam, đặc biệt khi nhiều loài đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao. Trong số 25 loài và phân loài linh trưởng được ghi nhận, có tới 24 loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN. Điều này cho thấy tầm quan trọng cấp thiết của việc bảo vệ đa dạng sinh học linh trưởng Việt Nam.

1.1. Vai Trò Của Hệ Sinh Thái Rừng Với Linh Trưởng

Hệ sinh thái rừng cung cấp môi trường sống, nguồn thức ăn và nơi trú ẩn cho các loài linh trưởng. Sự suy thoái rừng do khai thác gỗ, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và các hoạt động khác của con người đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống linh trưởng. Việc bảo vệ và phục hồi các hệ sinh thái rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn đa dạng sinh học linh trưởng.

1.2. Các Loài Linh Trưởng Đặc Hữu Của Việt Nam

Việt Nam có nhiều loài linh trưởng đặc hữu, tức là chỉ có ở Việt Nam và không tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Một số loài tiêu biểu bao gồm Voọc mũi hếch, Voọc mông trắng, Voọc đầu trắng, Chà vá chân xám và Khỉ đuôi dài Côn Đảo. Việc bảo tồn các loài linh trưởng Việt Nam đặc hữu này có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học toàn cầu.

II. Thực Trạng Đáng Báo Động Về Nguy Cơ Tuyệt Chủng Linh Trưởng

Tình trạng bảo tồn linh trưởng Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Nhiều loài đang bị đe dọa nghiêm trọng do mất môi trường sống, săn bắn trái phép và buôn bán động vật hoang dã. Theo IUCN, có tới 9 loài được xếp ở mức Nguy cấp (EN) và 7 loài ở mức Cực kỳ Nguy cấp (CR). Điều này cho thấy nguy cơ tuyệt chủng linh trưởng ở Việt Nam là rất cao nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời. Các loài như Voọc Cát Bà, Voọc Mông Trắng, Chà Vá Chân Xám, Voọc Mũi Hếch và Vượn Cao Vít nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng bị đe dọa nhất trên thế giới.

2.1. Các Mối Đe Dọa Chính Đến Quần Thể Linh Trưởng

Các mối đe dọa chính đến quần thể linh trưởng bao gồm: Mất môi trường sống do phá rừng và chuyển đổi đất; Săn bắn trái phép để lấy thịt, xương và buôn bán làm thú cưng; Sự suy thoái chất lượng môi trường sống do ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này tác động tiêu cực đến khả năng sinh tồn và phát triển của các loài linh trưởng.

2.2. Tác Động Của Con Người Đến Sự Sống Còn Của Linh Trưởng

Hoạt động của con người là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể linh trưởng. Việc mở rộng diện tích nông nghiệp, khai thác tài nguyên thiên nhiên và xây dựng cơ sở hạ tầng đã thu hẹp môi trường sống linh trưởng. Săn bắn và buôn bán trái phép cũng gây ra những tổn thất lớn cho các quần thể linh trưởng.

III. Giải Pháp Bảo Tồn In Situ Khu Bảo Tồn Và Vườn Quốc Gia

Bảo tồn in-situ, tức là bảo tồn tại chỗ, là một trong những phương pháp quan trọng nhất để bảo tồn linh trưởng Việt Nam. Việc thành lập và quản lý hiệu quả các khu bảo tồn linh trưởng và vườn quốc gia đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ môi trường sống linh trưởng và duy trì quần thể của chúng. Việt Nam đã xây dựng được hệ thống 164 khu rừng đặc dụng với tổng diện tích hơn 2,2 triệu ha, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn in-situ linh trưởng.

3.1. Vai Trò Của Các Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên

Các khu bảo tồn linh trưởng thiên nhiên là nơi bảo vệ môi trường sống linh trưởng tự nhiên, ngăn chặn các hoạt động khai thác và săn bắn trái phép. Việc quản lý hiệu quả các khu bảo tồn này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các tổ chức bảo tồn linh trưởng.

3.2. Quản Lý Và Phát Triển Bền Vững Vườn Quốc Gia

Vườn quốc gia không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học, mà còn là điểm đến du lịch sinh thái hấp dẫn. Việc phát triển du lịch sinh thái bền vững có thể tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn linh trưởng.

3.3. Khu BTTN Xuân Liên Nghiên Cứu Điển Hình Về Bảo Tồn Khỉ Macaca

Khu BTTN Xuân Liên là một ví dụ điển hình về nỗ lực bảo tồn linh trưởng tại Việt Nam. Các nghiên cứu tại đây tập trung vào việc xác định hiện trạng quần thể, phân bố và đặc điểm sinh thái của các loài khỉ thuộc giống Macaca, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn linh trưởng hiệu quả.

IV. Biện Pháp Bảo Tồn Ex Situ Cứu Hộ Và Nhân Giống Linh Trưởng

Bên cạnh bảo tồn in-situ, bảo tồn ex-situ linh trưởng, tức là bảo tồn bên ngoài môi trường tự nhiên, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các loài linh trưởng đang bị đe dọa nghiêm trọng. Các chương trình cứu hộ, chăm sóc và nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt có thể giúp tăng số lượng cá thể và duy trì nguồn gen của các loài linh trưởng quý hiếm. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng vẫn là tái thả chúng về môi trường tự nhiên.

4.1. Trung Tâm Cứu Hộ Linh Trưởng Chăm Sóc Và Phục Hồi

Các trung tâm cứu hộ linh trưởng đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận, chăm sóc và phục hồi sức khỏe cho các cá thể linh trưởng bị tịch thu từ buôn bán trái phép hoặc bị thương do săn bắn. Các trung tâm này cũng thực hiện các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn linh trưởng.

4.2. Chương Trình Nhân Giống Trong Điều Kiện Nuôi Nhốt

Các chương trình nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt được thực hiện để tăng số lượng cá thể của các loài linh trưởng đang bị đe dọa. Tuy nhiên, việc nhân giống cần tuân thủ các quy trình khoa học nghiêm ngặt để đảm bảo tính đa dạng di truyền và khả năng thích nghi của các cá thể được sinh ra.

V. Chính Sách Và Pháp Luật Về Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Linh Trưởng

Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách và pháp luật quan trọng nhằm bảo tồn đa dạng sinh học linh trưởng. Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP quy định về việc quản lý, bảo vệ các loài động vật rừng nguy cấp, quý hiếm, trong đó có nhiều loài linh trưởng. Tuy nhiên, việc thực thi pháp luật vẫn còn nhiều hạn chế, đòi hỏi sự tăng cường giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

5.1. Các Văn Bản Pháp Luật Quan Trọng Về Bảo Tồn Linh Trưởng

Các văn bản pháp luật quan trọng về bảo tồn linh trưởng bao gồm: Luật Đa dạng sinh học, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP. Các văn bản này quy định về việc quản lý, bảo vệ và sử dụng bền vững các loài linh trưởng và môi trường sống linh trưởng.

5.2. Vai Trò Của Công Ước CITES Trong Bảo Vệ Linh Trưởng

Công ước CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp) đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát buôn bán quốc tế các loài linh trưởng và các sản phẩm từ chúng. Việc thực hiện nghiêm các quy định của CITES giúp ngăn chặn tình trạng buôn bán trái phép và bảo vệ các loài linh trưởng khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

VI. Cộng Đồng Và Giáo Dục Yếu Tố Then Chốt Bảo Tồn Linh Trưởng

Sự tham gia của cộng đồng địa phương và công tác giáo dục nâng cao nhận thức là những yếu tố then chốt để bảo tồn linh trưởng Việt Nam một cách bền vững. Cộng đồng địa phương cần được trao quyền và tham gia vào quá trình quản lý, bảo vệ môi trường sống linh trưởng. Công tác giáo dục cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức về giá trị của đa dạng sinh học linh trưởng và tầm quan trọng của việc bảo tồn linh trưởng.

6.1. Sinh Kế Bền Vững Cho Cộng Đồng Địa Phương

Việc tạo ra các sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương, như du lịch sinh thái cộng đồng, trồng rừng và phát triển các sản phẩm thân thiện với môi trường, giúp giảm áp lực lên môi trường sống linh trưởng và khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn linh trưởng.

6.2. Giáo Dục Nâng Cao Nhận Thức Về Bảo Tồn

Các chương trình giáo dục cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cho học sinh, sinh viên và cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học linh trưởng, các mối đe dọa mà chúng đang phải đối mặt và tầm quan trọng của việc bảo tồn linh trưởng. Các hoạt động giáo dục có thể bao gồm các buổi nói chuyện, chiếu phim, tổ chức các cuộc thi và tham quan các khu bảo tồn linh trưởng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú, đóng vai trò sinh cảnh sống quan trọng của 25 loài và phân loài linh trưởng, đứng thứ 2 khu vực Đông Nam Á về tính đa dạng loài. Tuy nhiên, áp lực suy thoái sinh cảnh và săn bắt trái phép đã đẩy 24 loài vào Danh lục Đỏ IUCN và 5 loài thuộc nhóm 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới. Dù hệ thống 164 khu rừng đặc dụng với tổng diện tích hơn 2,2 triệu ha đã được thiết lập, công tác bảo tồn giống Khỉ (Macaca spp.) thuộc Nhóm IIB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP vẫn đối mặt với khoảng trống lớn về dữ liệu sinh thái và cấu trúc quần thể.

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên có diện tích quy hoạch 23.815,5 ha (trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 10.455,5 ha), tiếp giáp với Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt (diện tích khoảng 90.000 ha), hình thành một hành lang sinh thái rộng lớn. Trước nghiên cứu này, các khảo sát tại Xuân Liên chỉ dừng lại ở việc thống kê danh mục 7 loài linh trưởng nói chung mà chưa có đánh giá định lượng chuyên biệt cho giống Macaca.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác định thành phần loài, quy mô quần thể, đặc tính phân bố sinh cảnh và các nhân tố đe dọa đối với giống Khỉ tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên. Phạm vi nghiên cứu thực địa bao phủ toàn bộ 23.815,5 ha rừng và 11 thôn bản vùng đệm thuộc 5 xã thuộc huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa, triển khai từ tháng 11/2016 đến tháng 4/2017. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu định lượng về 25 đàn khỉ với khoảng 175 đến 360 cá thể hoang dã, đóng góp trực tiếp vào quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học cấp tỉnh và quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng thuyết Thích nghi Hình thái và Phân hóa Ổ sinh thái Dinh dưỡng để phân biệt phân họ Khỉ (Cercopithecinae) sở hữu túi má tích trữ thức ăn với phân họ Voọc (Colobinae) có dạ dày đa ngăn tiêu hóa cellulose. Đồng thời, lý thuyết Sinh thái học Cảnh quan và Phân mảnh Sinh cảnh được sử dụng để phân tích tác động của các dạng thảm thực vật lên tập tính cư trú của 22 loài thuộc giống Macaca trên toàn cầu.

Mô hình nghiên cứu kế thừa khung đánh giá mối đe dọa sinh thái của Margoluis và Salafsky (2001), định lượng áp lực bảo tồn dựa trên 3 tiêu chí cốt lõi: diện tích vùng ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết theo thời gian. Các khái niệm chính bao gồm: Kích thước quần thể (tổng số cá thể quan sát trực tiếp và gián tiếp), Tần suất bắt gặp (số đàn ghi nhận trên mỗi kilômét tuyến khảo sát), Sinh cảnh ưu tiên (dạng thảm thực vật có tần suất xuất hiện tập trung) và Phân khu chức năng rừng đặc dụng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua thiết kế 20 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 88,24 km (mỗi tuyến 3-6 km, cự ly cách nhau 500 m), khảo sát tập trung vào khung giờ hoạt động cao điểm từ 6:00 đến 11:00 sáng. Dữ liệu tuyến được bổ sung bởi 10 máy bẫy ảnh cảm ứng nhiệt StealthCam bố trí tại các vị trí hiểm trở và phỏng vấn bán cấu trúc 5-10 người dân/thôn tại 11 thôn bản thuộc 5 xã vùng đệm.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo dạng sinh cảnh kết hợp điều tra tuyến ngẫu nhiên có hệ thống được lựa chọn nhằm tối ưu hóa khả năng phát hiện động vật linh trưởng có độ nhạy cảm cao, sống rải rác trên địa hình phân cắt mạnh từ 150 m đến 1.600 m. Dữ liệu không gian được chuẩn hóa trên bản đồ tỷ lệ 1/25.000 theo hệ tọa độ UTM Zone 48 WGS84, phân tích thông qua phần mềm MapInfo và Excel. Timeline nghiên cứu thực địa kéo dài 6 tháng liên tục, kết hợp phân tích chuỗi dữ liệu giám sát lâm nghiệp giai đoạn 2012-2016 của Hạt Kiểm lâm Xuân Liên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận sự hiện diện thực tế của 3 loài Khỉ thuộc giống Macaca tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên:

• Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides): Tỷ lệ bắt gặp cao nhất, xuất hiện trên 16/20 tuyến điều tra (chiếm 80%) với 56 lần quan sát. Ước tính có khoảng 10 đàn sinh sống, quy mô quần thể dao động từ 75 đến 154 cá thể, kích thước trung bình 8-15 cá thể/đàn.
• Khỉ vàng (Macaca mulatta): Xuất hiện trên 10/20 tuyến điều tra (chiếm 50%) với 39 lần quan sát. Ước tính có 9 đàn với số lượng từ 69 đến 138 cá thể, trung bình mỗi đàn có 10-16 cá thể.
• Khỉ mốc (Macaca assamensis): Xuất hiện trên 9/20 tuyến điều tra (chiếm 45%) với 24 lần quan sát. Ước tính có 6 đàn với số lượng từ 31 đến 68 cá thể, trung bình mỗi đàn có 7-10 cá thể.
• Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina): Dù chưa ghi nhận trực tiếp trên tuyến điều tra thực địa, phỏng vấn cộng đồng địa phương đã xác nhận 11 lần chạm trán các đàn khỉ đuôi lợn (7-18 cá thể/đàn) tại khu vực xã Bát Mọt tiếp giáp Nghệ An.

Về tần suất bắt gặp trung bình, Khỉ vàng đạt 0,12 đàn/km, cao gấp 1,5 lần so với Khỉ mốc và Khỉ mặt đỏ (đều đạt 0,08 đàn/km).

Về mặt sinh cảnh, trong 8 dạng sinh cảnh chính của khu bảo tồn, Khỉ vàng phân bố chủ yếu ở rừng thường xanh á nhiệt đới trên 800 m (SC2: chiếm 61%) và rừng thường xanh trên núi đá vôi (SC1: chiếm 26%). Khỉ mốc phân bố trải rộng trên 6/8 dạng sinh cảnh nhưng ưu tiên rừng thường xanh nhiệt đới dưới 800 m (SC3: chiếm 33%) và rừng núi đá vôi (SC1: chiếm 21%). Cả 3 loài đều vắng bóng tại sinh cảnh rừng tre nứa thuần loại (SC7: 3.276 ha) và trảng cỏ cây bụi (SC8: 942 ha).

Thảo luận kết quả

Kích thước đàn ghi nhận tại Xuân Liên (trung bình 7-16 cá thể) tương đồng với một số quan sát thực địa tại Việt Nam nhưng thấp hơn đáng kể so với các báo cáo quốc tế, nơi các đàn Macaca có thể đạt từ 40 đến 60 cá thể hoặc lên tới 90 cá thể. Sự thu hẹp quy mô đàn phản ánh tập tính thích nghi phân tán thành các nhóm nhỏ nhằm đối phó với áp lực săn bắn kéo dài và sự suy giảm nguồn thức ăn cục bộ. Tỷ lệ bắt gặp Khỉ mặt đỏ vượt trội (80%) bắt nguồn từ tập tính kiếm ăn ồn ào dưới mặt đất và để lại nhiều dấu vết thực vật bị bẻ gãy tại các tiểu khu 485, 489, 497.

Các phát hiện phân bố sinh cảnh có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ phần trăm bắt gặp trên 8 sinh cảnh (SC1 đến SC8) và bản đồ nhiệt không gian định vị tọa độ các đàn tại các tiểu khu trọng điểm.

Áp lực bảo tồn bắt nguồn sâu xa từ bối cảnh kinh tế - xã hội vùng đệm. Thống kê tại 12 thôn thuộc 5 xã cho thấy dân số đạt 7.981 người, trong đó dân tộc Thái chiếm 82,33% và 98% lao động phụ thuộc hoàn toàn vào nông lâm nghiệp. Tỷ lệ hộ nghèo tại 4/5 xã vượt mức 50% (đặc biệt xã Yên Nhân đạt 63,37%). Sự phụ thuộc sinh kế dẫn đến các hoạt động đặt bẫy thú, khai thác chọn gỗ quý Pơ mu (Fokienia hodginsii) và lâm sản ngoài gỗ, đe dọa trực tiếp đến cấu trúc 767 ha rừng núi đá vôi vốn vô cùng nhạy cảm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững các quần thể Khỉ thuộc giống Macaca, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tăng cường tuần tra, kiểm soát nghiêm ngặt các tuyến trọng điểm: Ban Quản lý Khu bảo tồn cần thành lập các đội tuần tra liên ngành, tập trung kiểm soát 20 tuyến điều tra cố định và 5 tiểu khu có mật độ phân bố cao (485, 489, 497, 498, 520). Mục tiêu là tháo dỡ 100% bẫy thú trái phép và giảm ít nhất 70% các vụ vi phạm pháp luật lâm nghiệp trong giai đoạn 2018-2020.
• Bảo vệ tuyệt đối các sinh cảnh ưu tiên cốt lõi: Thiết lập quy chế giám sát đặc biệt đối với 767 ha rừng thường xanh trên núi đá vôi (SC1) và 2.259 ha rừng thường xanh á nhiệt đới (SC2). Nghiêm cấm mọi hình thức tác động cơ học, thu hái lâm sản hoặc xâm lấn nương rẫy, bảo toàn độ tàn che rừng đạt từ 0,7 đến 0,9 và tổ chức đánh giá diễn thế định kỳ 6 tháng/lần do Hạt Kiểm lâm Xuân Liên chủ trì.
• Phát triển sinh kế thay thế cho cộng đồng 11 thôn vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Thường Xuân phối hợp cùng Ban Quản lý Khu bảo tồn triển khai các mô hình nông lâm kết hợp, chi trả dịch vụ môi trường rừng và du lịch sinh thái cộng đồng tại các xã Bát Mọt, Yên Nhân. Mục tiêu nâng thu nhập bình quân của người dân lên 25-30% vào năm 2022, giảm tỷ lệ lao động phụ thuộc trực tiếp vào rừng từ 98% xuống dưới 70%.
• Thiết lập chương trình giám sát đa dạng sinh học dài hạn: Đầu tư mở rộng mạng lưới 30-50 bẫy ảnh nhiệt tại các khu vực giáp ranh Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Hoạt và biên giới Lào nhằm xác minh sự phân bố của loài Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina). Chương trình do các chuyên gia sinh thái và lực lượng kiểm lâm phối hợp thực hiện liên tục đến năm 2025 nhằm duy trì tốc độ tăng trưởng quần thể linh trưởng tối thiểu 5%/năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Ứng dụng quy trình điều tra 88,24 km tuyến và ma trận phân tích mối đe dọa của Margoluis & Salafsky để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững tại 164 khu rừng đặc dụng trên toàn quốc.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học: Khai thác nguồn tư liệu thực địa chi tiết về tập tính, cấu trúc đàn của 25 nhóm khỉ và đặc điểm thực vật học của 8 kiểu sinh cảnh rừng miền Tây Thanh Hóa phục vụ nghiên cứu so sánh linh trưởng học Đông Dương.
• Chi cục Kiểm lâm và cơ quan hoạch định chính sách bảo tồn: Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm để đánh giá hiệu quả thực thi Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP, từ đó hoàn thiện danh mục loài nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ ở cấp địa phương.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng số liệu kinh tế - xã hội tại 11 thôn bản nghèo (với tỷ lệ nghèo trên 50%) làm cơ sở xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế cộng đồng gắn liền với bảo tồn động vật hoang dã.

Câu hỏi thường gặp

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên ghi nhận chính xác bao nhiêu loài thuộc giống Macaca? Nghiên cứu đã xác nhận sự hiện diện thực địa của 3 loài gồm Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Khỉ vàng (Macaca mulatta) và Khỉ mốc (Macaca assamensis). Ngoài ra, thông tin phỏng vấn ghi nhận 11 lần xuất hiện của Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina), nâng tổng số loài tiềm năng lên 4 loài.

Loài khỉ nào có tần suất bắt gặp cao nhất trên các tuyến điều tra? Khỉ vàng sở hữu tần suất bắt gặp cao nhất đạt 0,12 đàn/km với 39 lần quan sát trên 10 tuyến. Mặc dù Khỉ mặt đỏ xuất hiện ở 16/20 tuyến (chiếm 80%), tần suất bắt gặp theo chiều dài tuyến chỉ đạt 0,08 đàn/km, tương đương với Khỉ mốc.

Sinh cảnh rừng nào đóng vai trò quan trọng nhất đối với các loài khỉ tại Xuân Liên? Rừng thường xanh trên núi đá vôi (SC1: 767 ha) và rừng thường xanh á nhiệt đới trên 800 m (SC2: 2.259 ha) là hai sinh cảnh tối quan trọng. Đây là nơi tập trung hơn 87% số lần bắt gặp Khỉ vàng và là nơi trú ẩn an toàn của các loài thú quý hiếm.

Tại sao Khỉ đuôi lợn chưa được ghi nhận trực tiếp trên các tuyến khảo sát? Nguyên nhân chủ yếu do kích thước quần thể loài này trong khu vực còn rất thấp, địa bàn di chuyển hiểm trở giáp ranh Khu Bảo tồn Pù Hoạt và thời gian điều tra thực địa 6 tháng chưa đủ dài để bao phủ toàn bộ diện tích 23.815,5 ha.

Mối đe dọa sinh thái lớn nhất đối với các loài linh trưởng tại khu vực là gì? Áp lực lớn nhất là tình trạng bẫy bắt thú hoang dã và khai thác gỗ trái phép bắt nguồn từ tỷ lệ nghèo đói trên 50% tại 4/5 xã vùng đệm (Yên Nhân đạt 63,37%), kết hợp với sự phụ thuộc sinh kế của 98% lực lượng lao động vào tài nguyên rừng.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập bộ cơ sở dữ liệu định lượng về 3 loài Khỉ (M. arctoides, M. mulatta, M. assamensis) với quy mô 25 đàn, tổng số 175 đến 360 cá thể trên diện tích 23.815,5 ha của Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên.
• Xác định sinh cảnh rừng núi đá vôi (SC1: 767 ha) và rừng thường xanh á nhiệt đới (SC2: 2.259 ha) là hai vùng cư trú trọng yếu cần ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt.
• Làm rõ mối tương quan giữa áp lực suy giảm quần thể linh trưởng với thực trạng đói nghèo (tỷ lệ nghèo 63,37% tại xã Yên Nhân) và sự phụ thuộc rừng của 11 thôn bản vùng đệm.
• Hoàn thiện khung phương pháp luận điều tra kết hợp 88,24 km tuyến, 10 máy bẫy ảnh nhiệt và mô hình đánh giá mối đe dọa sinh thái Margoluis & Salafsky.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý rừng đồng bộ gắn liền với lộ trình phát triển sinh kế cộng đồng bền vững giai đoạn 2018-2025.

Các nhà quản lý lâm nghiệp, viện nghiên cứu và tổ chức bảo tồn cần nhanh chóng khai thác dữ liệu từ công trình này để triển khai các dự án thực địa, góp phần bảo vệ bền vững nguồn gen linh trưởng quý hiếm của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các hệ sinh thái rừng của Việt Nam có vai trò rất quan trọng đối với bảo tồn đa dạng sinh học các loài Linh trƣởng. Ở Việt Nam đã ghi nhận 24 loài Linh trƣởng (Roos, 2004)[27], là nƣớc thứ 2 ở Đông Nam Á (sau Inđônêxia) có số loài Linh trƣởng cao nhất (Mittermeier et al., 2013 [20], Nadler et al. Bên cạnh sự đa dạng về thành phần loài, Việt Nam cũng là điểm nóng của thế giới về bảo tồn thú Linh trƣởng. Trong đó có 25 loài và phân loài Linh trƣởng đã ghi nhận ở Việt Nam, có tới 24 loài có tên trong Danh lục Đỏ IUCN và 5 loài (Voọc cát bà – Trachypithecus poliocephalus, Voọc mông trắng – Trachypithecus delacouri, Chà vá chân xám – Pygathix cinerea, Voọc mũi hếch – Rhinopithecus avunculus và Vƣợn cao vít –Nomascus nasutus) có tên trong Danh sách 25 loài Linh trƣởng đang bị đe dọa nhất trên thế giới giai đoạn 2012-2014 (Schwitzer et al.

Chính phủ Việt Nam rất quan tâm đến bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và đặc biệt là các loài linh trƣởng. Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ đã xếp 16 loài linh trƣởng (2 loài cu li, 4 loài vƣợn, 3 loài chà vá và 7 loài voọc) ở mức bảo vệ cao nhất về mặt pháp luật (nhóm IB) và 5 loài thuộc giống Macaca ở mức bảo vệ cấp 2 (nhóm IIB). Việt Nam đã xây dựng đƣợc hệ thống 164 khu rừng đặc dụng với tổng diện tích hơn 2,2 triệu ha rừng là điều kiện rất cần thiết để bảo tồn tại chỗ các loài Khỉ thuộc giống Macaca của Việt Nam. Tuy nhiên, công tác bảo tồn thú linh trƣởng nói chung và các loài khỉ thuộc giống Macaca nói riêng ở các khu rừng đặc dụng của Việt Nam còn kém hiệu quả (Rawson et al.

Một trong những nguyên nhân chính của tình trạng này là sự thiếu hụt các thông tin, tƣ liệu về hiện trạng quần thể và các yêu cầu sinh thái của các loài trong mỗi khu rừng đặc dụng. Trong 2-3 thập kỷ gần đây, điều tra đánh giá hiện trạng quần thể và nghiên cứu đặc điểm sinh thái của nhiều loài linh trƣởng ở Việt Nam đã đƣợc chú ý 2 nhiều, nhƣng tập trung chủ yếu vào các loài Vƣợn (Hylobatidae), Voọc (Colobinae), Cu li (Loricidae); riêng các loài Khỉ thuộc giống Macaca còn rất ít đƣợc nghiên cứu. Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Xuân Liên có tổng diện tích quy hoạch 23.815,5 ha, trong đó, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 10.455,5 ha có ranh giới tiếp giáp với KBTTN Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An (diện tích khoảng 90.000 ha) tạo thành khu vực rừng rộng lớn có tính đa dạng sinh học cao (Khu BTTN Xuân Liên, 2012)[6]. Tuy nhiên, ngoài thành phần loài và thông tin rất hạn chế về sự phân bố của chúng trong khu bảo tồn, chƣa có nghiên cứu nào có tính hệ thống nhằm xác định kích thƣớc quần thể, phân bố của chúng ở các dạng sinh cảnh rừng trong khu bảo tồn, để phục vụ cho công tác bảo tồn và phát triển các loài Khỉ thuộc giống Macaca ở Khu BTTN Xuân Liên.

Mục tiêu của nghiên cứu này nhằm xác định hiện trạng quần thể, phân bố và một số đặc điểm sinh thái của các loài làm cơ sở khoa học đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững chúng ở Khu BTTN Xuân Liên nói riêng và ở Việt Nam nói chung. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài luận văn sẽ cung cấp cơ sở khoa học đầy đủ và cập nhật nhất về hiện trạng các loài Khỉ thuộc giống Macaca ở Khu BTTN Xuân Liên. Bổ sung tƣ liệu về đặc điểm sinh thái góp phần nâng cao hiểu biết về những đặc điểm của các loài Khỉ thuộc giống Macaca. Các kết quả khoa học của luận văn là cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch và biện pháp quản lý nhằm bảo tồn, phát triển các loài Khỉ thuộc giống Macaca quý hiếm ở Khu BTTN Xuân Liên nói riêng và ở Việt Nam nói chung.

3 CHÝÕNG 1 TỔNG QUAN VẤN ÐỀ NGHIÊN CỨU 1. Phân loại học linh trưởng và giống Macaca Theo “Hệ thống phân loại học phân tử các loài linh trƣởng Đông Dƣơng” của (Roos et al. Trong số đó, có 6 loài và phân loài là đặc hữu của Việt Nam, đó là: Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc mông trắng (Trachypithecusdelacouri), Voọc đầu trắng (Trachypithecus poliocephalus), Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) và Khỉ đuôi dài Côn Đảo (Macaca fascicularis condorensis) (Brandon et al., 2004 [10]; Roos, 2004 [27]; Roos et al. Ở Việt Nam, họ Cu li (Loridae) chỉ có 1 giống (Nycticebus) với hai loài cu li là: Cu li lớn (Nycticebus bengalensis) và Cu li nhỏ (N.

pygmaeus) (Brandon et al., 2004 [10]; Roos, 2004 [27]; Roos et al. Họ Khỉ (Cercopithecidae), ở Việt Nam, có hai phân họ: Phân họ Khỉ (Cercopithecinae) và phân họ Voọc (Colobinae), với 4 giống: Macaca, Trachypithecus, Pygathrix và Rhinopithecus. Trong đó, phân họ Khỉ (Cercopithecinae) chỉ có 1 giống (Macaca) gồm 6 loài và phân loài, đặc biệt phân loài Khỉ đuôi dài Côn Đảo (M. fascicularis condorensis) là phân loài đặc hữu của Việt Nam – hiện chỉ có phân bố ở một số đảo thuộc VQG Côn Đảo (Brandon et al.

Phân họ Voọc (Colobinae) có 3 giống: Trachypithecus (7 loài và phân loài), Pygathrix (3 loài và phân loài) và Rhinopithecus (1 loài) (Roos et al. Họ Vƣợn (Hylobatidae), ở Việt Nam, chỉ có 1 giống (Nomascus) với 5 loài và phân loài (Brandon et al. 4 Trên thế giới họ Khỉ, và họ phụ Voọc (Cercopithecidae) có 21 giống, 132 loài (Wilson et al. Đặc điểm nổi bật nhất để chia thành 2 phân họ là sự khác biệt đáng kể về đặc điểm hình thái thích nghi chiến lƣợc dinh dƣỡng của chúng (Lekagul et al.

Các loài Khỉ thƣờng có túi má để tạm thời cất dấu thức ăn khi đang kiếm ăn, sau đó tìm nơi yên tỉnh và an toàn để nhai tiếp và nuốt xuống dạ dày. Trong khi đó, các loài Voọc không có túi má nhƣng có dạ dày phức tạp chia 3-4 ngăn thích nghi với việc tiêu hóa chất xenlulô trong các tế bào thực vật (Hutchins et al. Giống Macaca có 22 loài và phân bố rộng trên thế giới (Lekagul et al. Ở Việt Nam, giống Macaca có 5 loài gồm: Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Khỉ mốc (Macaca assamensis), Khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) và Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina) (Roos et al.

Phân bố và tình trạng bảo tồn của các loài Khỉ (Macaca spp. Chúng sinh sống ở nhiều dạng sinh cảnh khác nhau: Từ rừng thƣờng xanh nhiệt đới tới rừng nửa rụng lá, rừng rụng là và rừng trên núi đá vôi (Phạm Nhật, 2002 [8]). Khỉ mặt đỏ ăn tạp, nhƣng tỷ lệ thức ăn thực vật cao hơn, đã ghi nhận đƣợc 169 loài thực vật là cây thức ăn của chúng và chúng cũng thƣờng xuống kiếm ăn ở các nƣơng rẫy gần rừng (Phạm Nhật, 2002 [8]). Khỉ mặt đỏ hoạt động ban ngày, chủ yếu trên mặt đất, tối ngủ trên cây.

Chúng thƣờng hình thành đàn nhiều đực - nhiều cái tới 40 cá thể/bầy, nhƣng thƣờng chỉ 5-20 cá thể/bầy ở những nơi bị săn bắt nhiều (Phạm Nhật, 2002 [8]). 5 Khỉ mặt đỏ đƣợc xếp ở mức đe dọa "VU - sẽ nguy cấp”trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Phụ lục IIB (hạn chế khai thác sử dụng cho mục đích thƣơng mại) của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và mức đe dọa "VU - sẽ nguy cấp”trong Danh lục Đỏ IUCN (phiên bản 2016), (Hình 1. Khỉ vàng (Macaca mulatta) Khỉ vàng phân bố từ biên giới phía Bắc tới Gia Lai và Kon Tum (Đặng Ngọc Cần và cs, 2008 [2]), cũng có thể xuống tới Đăk Nông và Lâm Đồng (Nguyen Van Minh et al. Khỉ vàng sống ở rất nhiều dạng sinh cảnh gồm: rừng lá rộng thƣờng xanh, rừng rụng lá, rừng nửa rụng lá, rừng trên núi đá vôi, rừng hỗn giao gỗ - tre nứa, rừng tre nứa, rừng ngập mặn và trảng cây bụi.

Chúng thƣờng xuống kiếm ăn ở các nƣơng rẫy gần rừng (Phạm Nhật, 2002 [8]). Khỉ vàng ăn tạp, nhƣ chủ yếu là thức ăn thực vật. Thức ăn gồm lá, hạt, quả, chồi và côn trùng. Đã ghi nhận đƣợc 234 loài thực vật là cây thức ăn của Khỉ vàng.

Khỉ vàng hoạt động ban ngày, cả trên cây và trên mặt đất. Ở Việt 6 Nam, các đàn Khỉ vàng giao động từ 5-25 cá thể, trung bình 11.8 cá thể, vùng hoạt động rộng 2.8 km2, sinh sản quanh năm (Phạm Nhật, 2002 [8]). Khỉ vàng đƣợc xếp bậc "LR - đe dọa thấp”trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, Phụ lục IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và mức "LC- ít lo ngại”trong Danh lục Đỏ IUCN (phiên bản 2016), (hình 1. Khỉ mốc (Macaca assamensis) Khỉ mốc phân bố từ biên giới phía Bắc xuống tới Quảng Bình (Đặng Ngọc Cần và cs, 2008 [2]) hoặc có thể tới Quảng Nam (Nguyen Van Minh et al.

Khỉ mốc sống ở rừng rậm thƣờng xanh, rừng nửa rụng lá và rừng trên núi đá vôi, nhƣng tần số gặp chúng cao hơn ở các khu rừng kín thƣờng xanh và rừng ở các thung lũng núi đá vôi (Phạm Nhật, 2002 [8]) không gặp chúng ở rừng thứ sinh (Nadler et al. 7 Thức ăn của chúng chủ yếu là lá cây, quả, măng và đôi khi côn trùng và thằn lằn (Phạm Nhật, 2002 [8]). Khỉ mốc là loài hoạt động ban ngày và đi bốn chân đặc trƣng. Chúng đi lại chủ yếu trên mặt đất nhƣng kiếm ăn chủ yếu trên cây, sinh sản không theo mùa.

Chúng thƣờng tạo thành đàn nhỏ dƣới 20 cá thể. Đặc điểm sinh thái của Khỉ mốc trong thiên nhiên còn rất ít đƣợc nghiên cứu. Khỉ mốc đƣợc xếp bậc "VU - sẽ nguy cấp”trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Phụ lục IIB trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP và bậc "NT - gần bị đe dọa”trong Danh lục Đỏ IUCN (phiên bản 2016), (hình 1. Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina) Khỉ đuôi lợn có phân bố từ Nghệ An xuống đến Đồng Nai (Đặng Ngọc Cần và cs, 2008 [2]).

Chúng sống ở rừng nhiệt đới thƣờng xanh, rừng nhiệt đới nửa rụng lá, rừng trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, rừng tràm; cả rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh (Phạm Nhật, 2002 [8]). Thức ăn của Khỉ đuôi lợn là thực vật, chủ yếu là quả cây (Lê Hiền Hào, 1973 [4]). Chúng hoạt động ban ngày, chủ yếu trên mặt đất, đôi khi cũng leo 8 lên tán cây. Đàn thƣờng có kích thƣớc dƣới 20 cá thể gồm nhiều đực - nhiều cái (Phạm Nhật, 2002 [8]).

Khỉ đuôi lợn đƣợc xếp bậc "VU - sẽ nguy cấp" trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Phụ lục IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và bậc "VU - sẽ nguy cấp" trong Danh lục Đỏ IUCN (phiên bản 2016), (hình 1. Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina) (Ảnh: Nadler et al. Khỉ ðuôi dài (Macaca fascicularis) Khỉ đuôi dài phân bố từ Thừa Thiên - Huế xuống đến Cà Mau (Đặng Ngọc Cần và cs.