Luận văn: Bảo hiểm thất nghiệp - Chính sách bảo đảm an sinh xã hội ở Việt Nam

Tìm hiểu về bảo hiểm thất nghiệp, vai trò quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội, quyền lợi người lao động và chính sách hỗ trợ tại Việt Nam.

• Tác giả: Phạm Hồng Tuyến
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Đức Cát
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Doanh Và Công Nghệ Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Bảo Hiểm Thất Nghiệp – Chính Sách Bảo Đảm An Sinh Xã Hội Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của Bảo hiểm thất nghiệp

Bảo hiểm thất nghiệp là một chính sách an sinh xã hội cơ bản, đóng vai trò trụ cột trong hệ thống bảo vệ người lao động tại Việt Nam. Chính sách này giúp ổn định đời sống cho những người mất việc làm bất thường, đồng thời hỗ trợ họ tham gia các khóa học nghề để tìm kiếm việc làm mới. Từ góc độ kinh tế, bảo hiểm thất nghiệp giảm gánh nặng cho ngân sách Nhà nước và doanh nghiệp, tạo ra một lưới an toàn xã hội vững chắc. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, việc thực hiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp trở thành yêu cầu bắt buộc, phù hợp với thông lệ quốc tế và các chuẩn mực của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

1.1. Định nghĩa bảo hiểm thất nghiệp

Bảo hiểm thất nghiệp là cơ chế bảo hiểm xã hội giúp bảo vệ người lao động khi họ mất việc làm do các nguyên nhân khách quan. Đây là một phần quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội Việt Nam, cung cấp hỗ trợ tài chính tạm thời cho lao động trong giai đoạn tìm kiếm việc mới, đồng thời hỗ trợ học tập kỹ năng để nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường lao động.

1.2. Vai trò bảo vệ người lao động

Chính sách bảo hiểm thất nghiệp cung cấp mạng lưới an toàn cho người lao động, giảm stress và lo âu khi thất nghiệp. Ngoài ra, nó khuyến khích tham gia đào tạo và nâng cao kỹ năng, giúp lao động tái nhập thị trường lao động nhanh chóng với khả năng cạnh tranh cao hơn.

II. Bối cảnh phát triển bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam

Bảo hiểm thất nghiệp Việt Nam được hình thành và phát triển trong bối cảnh cải cách kinh tế và hội nhập quốc tế. Từ năm 2007-2008, Việt Nam bắt đầu ban hành chính sách hỗ trợ người mất việc làm, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử chính sách an sinh xã hội nước ta. Sự phát triển thị trường lao động ngày càng phức tạp, với tỷ lệ thất nghiệp dao động, đòi hỏi một hệ thống bảo hiểm thất nghiệp hoàn chỉnh. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam cần bảo hiểm thất nghiệp để bảo vệ lợi ích người lao động và ổn định xã hội.

2.1. Lịch sử hình thành chính sách

Chính sách bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam bắt đầu được triển khai từ năm 2007-2008 như một chính sách hỗ trợ mất việc làm với mục đích bảo vệ quyền lợi lao động. Sự phát triển này phản ánh cam kết của Đảng và Nhà nước trong đảm bảo an sinh xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

2.2. Thị trường lao động hiện nay

Thị trường lao động Việt Nam hiện nay đối mặt với nhiều thách thức như tự động hóa, chuyên dịch công nghiệp. Bảo hiểm thất nghiệp trở thành công cụ quan trọng để ổn định thị trường lao động và giảm tác động tiêu cực từ các biến đổi kinh tế.

III. Hệ thống chính sách an sinh xã hội và vị trí bảo hiểm thất nghiệp

Trong hệ thống chính sách an sinh xã hội toàn diện, bảo hiểm thất nghiệp chiếm vị trí trụ cột quan trọng cùng với các chính sách khác như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, và trợ cấp xã hội. Chính sách bảo hiểm xã hội được coi là chính sách cốt lõi vì nó giải quyết các rủi ro cơ bản trong cuộc sống người lao động: ốm đau, tai nạn, thất nghiệp, tuổi già. Bảo hiểm thất nghiệp cần hoạt động đồng bộ với các chính sách khác để tạo nên lưới an toàn xã hội toàn diện. Các rủi ro xã hội không phải là vấn đề cá nhân mà là trách nhiệm chung của xã hội và Nhà nước trong đảm bảo công bằng xã hội.

3.1. Cấu trúc hệ thống an sinh xã hội

Hệ thống an sinh xã hội Việt Nam bao gồm nhiều chính sách liên quan như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, và trợ cấp xã hội. Bảo hiểm thất nghiệp tạo thành một bộ phận thiết yếu trong cơ cấu này, cung cấp bảo vệ đặc biệt cho người lao động mất việc.

3.2. Sự liên kết giữa các chính sách

Bảo hiểm thất nghiệp phải tương thích và liên kết với các chính sách an sinh xã hội khác để tạo hiệu quả tối đa. Sự đồng bộ này giảm chi phí hành chính, tránh trùng lặp, và nâng cao hiệu quả trong bảo vệ người lao động một cách toàn diện và hiệu quả nhất.

IV. Giải pháp hoàn thiện bảo hiểm thất nghiệp tại Việt Nam

Để hoàn thiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp, Việt Nam cần thực hiện nhiều giải pháp toàn diện. Thứ nhất, hỗ trợ người lao động cần được mở rộng phạm vi để bao quát nhiều đối tượng hơn, đặc biệt là lao động phi chính thức. Thứ hai, cần tạo tính đồng bộ giữa bảo hiểm thất nghiệp và các chính sách khác trong hệ thống an sinh xã hội. Thứ ba, cân đối thu-chi của quỹ bảo hiểm thất nghiệp cần được nâng cao thông qua tăng tỷ lệ đóng góp và quản lý quỹ hiệu quả. Cuối cùng, cần cải cách thể chế, nâng cao ý thức của người sử dụng lao động, và tăng cường quản lý từ cơ quan chức năng.

4.1. Hỗ trợ người lao động

Giải pháp hỗ trợ người lao động bao gồm tăng mức trợ cấp thất nghiệp, mở rộng thời gian hưởng trợ cấp, và tăng cường đào tạo kỹ năng. Cần hỗ trợ học nghề để người lao động nhanh chóng phục hồi khả năng kiếm sống và tái hội nhập thị trường lao động.

4.2. Cân đối tài chính quỹ bảo hiểm

Quỹ bảo hiểm thất nghiệp cần cân đối thu-chi bền vững bằng cách tăng tỷ lệ đóng góp hợp lý, quản lý chi tiêu hiệu quả, và phát triển các nguồn tài chính bổ sung. Phương án này đảm bảo quỹ hoạt động lâu dài và phục vụ người lao động hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ THẤT NGHIỆP VÀ CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP 1. Khái quát về Thất nghiệp, Bảo hiểm thất nghiệp 1.1 Khái niệm, phân loại, nguyên nhân và ảnh hưởng của thất nghiệp 1. Khái niệm thất nghiệp Thất nghiệp được coi là bạn đồng hành của nền kinh tế thị trường. Thất nghiệp và lạm phát là hai vấn đề nan giải nhất của các quốc gia trong nền kinh tế thị trường, có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển và sự ổn định kinh tế - chính trị - xã hội của từng nước.

Trong điều kiện kinh tế xã hội gặp nhiều khó khăn, một chính sách mới trong hệ thống các chính sách an sinh xã hội đã đi vào cuộc sống và có hiệu lực từ ngày 01/01/2009 đó là chính sách bảo hiểm thất nhiệp cho người lao động. Bảo hiểm thất nghiệp là một loại hình bảo hiểm đã có từ lâu đời trên thế giới, được áp dụng rộng rãi ở nhiều nước khác nhau, nhất là ở các nước phát triển. Tại Việt Nam, đến năm 2006, khi Luật BHXH được ban hành mới có quy định về bảo hiểm thất nghiệp. Luật Việc làm được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 16/11/2013, tại kỳ họp thứ 6.

Trong đó, Luật Việc làm đã quy định rất cụ thể về điều kiện, trình tự, thủ tục hưởng bảo hiểm thất nghiệp theo hướng kế thừa các quy định hiện hành và sửa đổi, bổ sung các quy định mới đảm bảo phù hợp, tiến bộ hơn, Luật Việc làm có hiệu lực từ ngày 01/01/2015. Các quy định về bảo hiểm thất nghiệp của Luật bảo hiểm xã hội hết hiệu lực thi hành. Chính sách bảo hiểm thất nghiệp được quy định trong Luật Việc làm có nhiều thay đổi và đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào nghiên cứu một cách có hệ thông vấn đề Bảo hiểm thất nghiệp– Chính sách bảo đảm an sinh xã hội ở Việt Nam, từ khi có những thay đổi chính sách mới này. 6 Thất nghiệp là một phạm trù kinh tế.

Khái niệm này gắn liền với cơ chế thị trường. Nhiều nhà nghiên cứu kinh tế, các quốc gia có những cách hiểu khái niệm này khác nhau. Theo Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) và nhiều nhà nghiên cứu có một quan niệm tương đối nhất trí về thất nghiệp. Một người thất nghiệp thể hiện 3 đặc trưng cơ bản sau đây: + Có khả năng lao động.

+ Đang không có việc làm + Đang đi tìm việc làm. Thất nghiệp được coi là hiện tượng tất yếu của nền kinh tế thị trường. Tuy nhiên do ảnh hưởng của ý thức hệ và nhận thức xã hội nên vấn đề thất nghiệp, đặc biệt là nguyên nhân dẫn đến thất nghiệp được các nhà kinh tế lý giải rất khác nhau. Người đầu tiên nghiên cứu về thất nghiệp là Uyliam Petty.

Do ảnh hưởng của chủ nghĩa trọng thương nên Uyliam Petty cho rằng để giảm bớt tình trạng thất nghiệp thì phải đẩy mạnh xuất khẩu ra bên ngoài để thu hút lực lượng dân cư thừa trong xã hội (đây cũng là một trong những nguyên nhân để các nước tư bản mở rộng thuộc địa). Adam Smith mới là người nghiên cứu một cách có hệ thống về việc làm và thất nghiệp, những nguyên nhân dẫn đến thất nghiệp. Cùng với Ricardo, Adam Smith khẳng định rằng nạn nhân khẩu thừa (tức thất nghiệp) là không thể tránh khỏi trong nền kinh tế thị trường. Adam Smith cho rằng do việc sử dụng máy móc đã gạt bớt công nhân ra khỏi quá trình sản xuất; đồng thời sự biến động của sản xuất làm cho công việc của người lao động trở nên bấp bênh, dễ bị thất nghiệp.

Quá trình tích tụ tư bản làm cho người sản xuất nhỏ dễ bị phá sản, làm tăng đội quân thất nghiệp. Smith còn cho rằng sự can thiệp quá mức của nhà nước làm cản trở việc di chuyển của người lao động giữa các ngành trong thị trường lao động, làm ảnh hưởng đến việc giải quyết việc làm, tăng thêm tình trạng thất nghiệp. Nhà kinh tế học Keynes đã nghiên cứu rất sâu về thất nghiệp trên cơ sở phân tích cung - cầu về lao động trong thị trường và các mối quan hệ kinh tế, xã hội khác. Ông định nghĩa thất nghiệp như sau: “Những người được coi là thất 7 nghiệp bắt buộc, nếu mỗi khi giá cả hàng hoá mua bằng tiền công tăng lên đôi chút so với tiền lương danh nghĩa, thì tổng cung của những người lao động muốn làm việc, thì tại mức tiền công danh nghĩa đó và tổng cầu về lao động tại mức tiền lương danh nghĩa đó đều lớn hơn việc làm hiện có”.

Khi nền kinh tế thị trường phát triển ở mức cao, các lý thuyết về việc làm và thất nghiệp của Keynes và các nhà kinh tế học trước đó đã tỏ ra bất lực trước tình trạng thất nghiệp ngày càng gia tăng mà các biện pháp nêu trong các lý thuyết của họ đã không khắc phục được. Nhiều nhà kinh tế học đã đưa ra những lý thuyết mới về thất nghiệp, phân tích các nguyên nhân và các tác động kinh tế và tác động xã hội của thất nghiệp. Một trong số các nhà kinh tế đưa ra lý thuyết mới về thất nghiệp đó là Samuelson- nhà kinh tế học người Mỹ. Samuelson đã phân tích cung-cầu về lao động để thấy rõ bản chất của thất nghiệp.

Từ đó ông đã phân ra một số dạng thất nghiệp như: - Thất nghiệp tự nguyện: Là những người lao động có nhu cầu làm việc nhưng lại không muốn làm việc với mức lương thịnh hành trên thị trường lúc đó. - Thất nghiệp không tự nguyện: Là những người không có việc làm, muốn làm việc với mức lương đang thịnh hành nhưng không thể tìm được việc làm do cầu về lao động thấp. Sau khi phân tích những biến động của thị trường lao động và các biến động của nền kinh tế, Samuelson còn phân ra 3 loại thất nghiệp, đó là: - Thất nghiệp tạm thời: Là dạng thất nghiệp phát sinh do sự di chuyển không ngừng của con người giữa các vùng, các công việc hoặc các giai đoạn khác nhau của cuộc sống. Ông cho rằng trong một nền kinh tế có đầy đủ việc làm, nhưng vẫn có thể luôn có một bộ phận người lao động di chuyển từ nơi này sang nơi khác do nhu cầu của cuộc sống và chưa thể có việc làm ngay.

- Thất nghiệp có tính cơ cấu: Là dạng thất nghiệp xảy ra khi có sự mất cân đối giữa cung và cầu lao động. Trong một nền kinh tế biến động, cầu về một loại lao động nào đó tăng lên, trong khi mức cầu về một loại lao động khác lại 8 giảm đi, nhưng mức cung lao động lại không được điều chỉnh đồng thời nên xảy ra tình trạng thất nghiệp cơ cấu. - Thất nghiệp chu kỳ: Là dạng thất nghiệp xảy ra khi mức cầu chung về lao động thấp. Khi tổng mức chi và sản lượng giảm, thất nghiệp sẽ tăng lên ở khắp mọi nơi trong toàn bộ nền kinh tế.

Khác với thất nghiệp tạm thời và thất nghiệp cơ cấu, thất nghiệp chu kỳ phản ánh sự rệu rã, suy thoái của một nền kinh tế. Thất nghiệp được định nghĩa trong Công ước Bảo hiểm xã hội (tiêu chuẩn tối thiểu) số 102, năm 1952 là: “sự ngừng thu nhập do không có khả năng tìm được một việc làm thích hợp trong trường hợp người đó có khả năng làm việc và sẵn sàng làm việc”. Công ước số 168, năm 1988 đã bổ sung thêm “tích cực tìm kiếm việc làm”. Các lý thuyết về thất nghiệp tuy từ các cách tiếp cận khác nhau nhưng đều cho thấy một điều cơ bản đó là trong một nền kinh tế hoàn hảo thì vẫn có một bộ phận người lao động không có việc làm, nhưng không tìm được việc làm.

Tỷ lệ thất nghiệp cao hay thấp phụ thuộc rất nhiều vào khả năng giải quyết việc làm của các chính phủ và sự đấu tranh của giai cấp công nhân đối với giới chủ. Phân loại thất nghiệp Có nhiều tiêu chí để phân loại thất nghiệp a) Căn cứ vào loại hình thất nghiệp, có thể chia thất nghiệp thành những loại sau: - Thất nghiệp theo giới tính - Thất nghiệp theo lứa tuổi - Thất nghiệp theo vùng lãnh thổ - Thất nghiệp theo ngành nghề - Thất nghiệp theo dân tộc, chủng tộc. b) Phân loại theo nguồn gốc thất nghiệp được chia thành những loại sau: Thất nghiệp tạm thời: là loại thất nghiệp cố hữu trong mọi nền kinh tế, nó không thể tránh khỏi đơn giản vì nền kinh tế luôn luôn thay đổi để giảm loại thất nghiệp này cần có những thông tin đầy đủ hơn về thị trường lao động. 9 Thất nghiệp cơ cấu: Là loại thất nghiệp phát sinh do sự mất cân đối giữa nhu cầu sử dụng lao động và cơ cấu của lực lượng lao động.

hay nói cách khác là lượng cung lao động vượt lượng cầu về lao động. Thất nghiệp chu kỳ hay còn gọi là thất nghiệp do thiếu cầu: Đây là loại thất nghiệp phát sinh khi nền kinh tế lâm vào tình trạng suy thoái do tổng cầu quá thấp. c) Phân loại theo tính chất thất nghiệp được chia thành những loại sau: Thất nghiệp tự nguyện: là loại thất nghiệp phát sinh do người lao động không chấp nhận những công việc hiện thời với mức lương tương ứng.Thất nghiệp tự nguyện diễn ra trong một nền kinh tế cạnh tranh hoàn hảo có tiền lương linh hoạt, khi những người đủ tiêu chuẩn quyết định chọn không đi làm tại mức lương hiện tại. Thất nghiệp tự nguyện có thể là một kết cục không hiệu quả của thị trường cạnh tranh.

Thất nghiệp không tự nguyện: là loại thất nghiệp phát sinh dù người lao động sẵn sàng chấp nhận những công việc hiện thời với mức tiền lương tương ứng. Nguyên nhân thất nghiệp - Chu kỳ sản xuất kinh doanh Hoạt động sản xuất kinh doanh bao giờ cũng mang tính chu kỳ. Tính chất này ảnh hưởng tới việc làm phát sinh tình trạng thất nghiệp bởi sự mở rộng hay thu hẹp hoạt động sản xuát kinh doanh sẽ làm cung cầu trên thị trường lao động thay đổi. Nếu các doanh nghiệp làm ăn có hiệu quả, mở rộng sản xuất kinh doanh thì cầu lao động tăng, các doanh nghiệp thu hút thêm lao động.

Khi các doanh nghiệp bước vào giai đoạn làm ăn kém hiệu quả, phải thu hẹp hoạt động sản xuất kinh doanh, cầu lao động giảm xuống, theo đó xuất hiện tình trạng một số lao động bị dư thừa. Cung cầu trên thị trường lao động thay đổi không có sự phù hợp giữa cung và cầu lao động, làm phát sinh hiện tượng thất nghiệp. - Sự gia tăng dân số Đây là nguyên nhân ảnh hưởng đến tình trạng thất nghiệp trong dài hạn.