MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Các hiện tƣợng thời tiết cực đoan đang ảnh hƣởng đến cuộc sống con ngƣời theo nhiều cách khác nhau. Trong vòng 135 năm qua, nhiệt độ đã tăng gần 1°C làm nhiều khối băng tan chảy và trôi dạt trên các Đại dƣơng. Nƣớc từ băng tan đã làm thay đổi cả hoàn lƣu dòng chảy của biển và tạo ra những dị thƣờng của khí hậu.
Loài ngƣời đang hứng chịu rất nhiều hậu quả của BĐKH. Khí hậu thay đổi làm nhiều yếu tố trên Trái đất thay đổi theo, nhiều vùng đất đang ngày một lạnh đi, nhiều vùng đất lại ngày càng nóng lên. Trong những năm 2015 – 2016, phía Bắc của Đại Tây Dƣơng nhiệt độ đã lạnh kỷ lục; còn ở khu vực phía Tây Bắc Mỹ, đất liền Nam Mỹ và Thái Bình Dƣơng lại nóng lịch sử. Sa mạc ngày càng trở nên mở rộng.
Các số liệu khảo sát gần đây cũng cho thấy, gần 1/5 diện tích của Trung Quốc bị ảnh hƣởng bởi hiện tƣợng sa mạc hóa. Gần 6 triệu ngƣời trên Trái đất đang sống trong tình trạng khô hạn nặng nề. Bán đảo Nam Cực đã ấm lên gấp 5 lần. Các Nhà Khoa học cũng đã dự báo, Bắc Cực sẽ tăng lên 4°C trong năm nay, và biển băng ở cực Bắc sẽ biến mất trong 1 thập kỷ tới.
BĐKH đang gây ra những sự biến động sâu sắc trên Trái đất. Nhiều loài động thực vật đã và sẽ bị ảnh hƣởng nghiêm trọng với đà tăng nhiệt này. Trong những năm qua, hiện tƣợng tuyệt chủng đã xảy ra ở một số loài. Hiện tƣợng cá chết hàng loạt, gấu Bắc Cực ăn thịt lẫn nhau do biến động của thời tiết cũng không còn xa lạ.
Các nghiên cứu cũng khẳng định rằng, với tình hình hiện tại, nếu còn “Nóng lên 2 độ, 35% rặng san hô trên thế giới sẽ bị tổn thương nghiêm trọng.5 độ, khoảng một nửa số lượng động thực vật sẽ biến mất vào năm 2080. Tăng hơn 4°C, nhiều chủng loại sẽ bị tuyệt chủng, trong đó có gấu Bắc Cực và nhiều loài động vật lưỡng cư‖. [Biến đổi khí hậu và hiểm họa với hệ sinh thái toàn cầu – Phóng sự VTV3] Theo một thống kê của BBC, kể từ khi cuộc cách mạng công nghiệp bắt đầu vào năm 1750, mức độ CO2 đã tăng hơn 30% và mê-tan đã tăng hơn 140%, nồng độ CO2 trong khí quyển hiện đang cao hơn bất cứ thời điểm nào trong ít nhất 800.000 năm qua, kéo theo một loạt những thay đổi về khí hậu và môi trƣờng sống. 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Sáng 13/12/2015 theo giờ Việt Nam, 195 quốc gia đã đạt đƣợc nhất trí về thỏa thuận khí hậu tại hội nghị lần thứ 21 Công ƣớc khung của Liên Hiệp Quốc về BĐKH (COP21) tại thủ đô Paris.
Bộ trƣởng Ngoại giao Pháp Laurent Fabius - ngƣời đứng đầu Hội nghị này – cho biết, kế hoạch này là một "bƣớc ngoặt lịch sử" trong mục tiêu giảm sự nóng lên toàn cầu. Một trong những mục tiêu thỏa thuận chính của COP21 là giữ nhiệt độ toàn cầu không tăng quá 2°C và nỗ lực giới hạn mức tăng ở mức 1,5°C. Tuy nhiên, vài ngày sau khi 195 quốc gia trên thế giới ký thỏa thuận lịch sử Paris về BĐKH (COP21), cơ quan Khí tƣợng Anh đã đƣa ra nhận định, tình trạng BĐKH kết hợp với El Nino dự kiến sẽ khiến nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng vƣợt mức kỷ lục ghi nhận trong năm 2015. BĐKH toàn cầu đang là một trong những vấn đề đƣợc quan tâm hàng đầu ở nhiều quốc gia, khu vực và các vùng lãnh thổ trên thế giới trong thời điểm hiện nay.
Vấn đề này đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế - xã hội - môi trƣờng toàn cầu. Những năm gần đây, các hiểm họa thiên nhiên khắc nghiệt nhƣ bão lớn, nắng nóng dữ dội, hạn hán, lũ lụt, băng tan, nƣớc biển dâng… đã gây thiệt hại rất lớn về cả vật chất và tính mạng con ngƣời trên khắp thế giới, rung lên một hồi chuông báo động cho toàn xã hội. Với sự xuất hiện dày đặc và ngày càng nguy hiểm của các hiện tƣợng thiên tai, nhiều nghiên cứu đã đƣợc thực hiện nhằm đƣa ra những cảnh báo về mối hiểm họa khôn lƣờng của BĐKH. Những tuyên truyền về BĐKH cũng đƣợc đẩy mạnh trên tất cả các kênh TTĐC, cho thấy mức độ quan tâm đặc biệt của xã hội đối với vấn đề này.
Việt Nam là quốc gia nằm ở khu vực nhiệt đới gió mùa với địa hình đa dạng và phức tạp. Cuộc sống của ngƣời Việt Nam từ bao đời nay gắn liền với tự nhiên, với ―rừng vàng biển bạc‖. Do vậy, vấn đề BĐKH diễn ra nhanh chóng và phức tạp trong những năm qua đã ảnh hƣởng không nhỏ đến cuộc sống của ngƣời dân nơi đây. Theo các nghiên cứu mới nhất, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh mẽ nhất từ BĐKH trong vòng 50 năm qua.
Các thống kê cũng cho thấy, những năm gần đây, thiên tai hạn hán, bão lụt, lũ quét, sạt lở đất, ngập úng, xâm nhập mặn và các thiên tai khác đã làm chết và mất tích hơn 9.000 ngƣời, giá trị thiệt 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hại về tài sản ƣớc chiếm khoảng 1,5% GDP/năm. Bên cạnh ĐBSCL là khu vực chịu nhiều ảnh hƣởng nhất từ BĐKH ở Việt Nam, những năm gần đây, khu vực Trung Bộ cũng gánh chịu không ít những tác động, thiệt hại từ hiện tƣợng này. Trƣớc tình hình trên, Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam đã sớm đƣa ra những chủ trƣơng, chính sách, huy động nhiều nguồn lực để ứng phó với BĐKH. Cụ thể, Việt Nam đã sớm tham gia Công ƣớc khung của LHQ ký ngày 11/12/1997 tại Kyoto (Nhật Bản) về việc cắt giảm khí thải nhà kính; Chính phủ nƣớc Việt Nam cũng đã phê duyệt Chƣơng trình mục tiêu quốc gia ứng phó đối với BĐKH; ban hành Nghị quyết 08/NQ-CP, về chƣơng trình hành động thực hiện Nghị quyết 24 về "Chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường" của Ban Chấp hành Trung ƣơng; thành lập Ủy ban Quốc gia về ứng phó với BĐKH do Thủ tƣớng Chính phủ làm Chủ tịch và Hội đồng tƣ vấn cho Chính phủ và Ủy ban Quốc gia về BĐKH; thông qua chiến lƣợc quốc gia về BĐKH (ngày 05/12/2011)… Tính đến thời điểm hiện nay, Việt Nam đã thực hiện nhiều hoạt động ứng phó với BĐKH: Xây dựng các kịch bản BĐKH quốc gia và cho các tỉnh thành, xây dựng và triển khai chƣơng trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH.
Tuy nhiên, vấn đề truyền thông trong BĐKH vẫn còn nhiều hạn chế. Theo một nhận xét của PANOS - một mạng lƣới toàn cầu của các tổ chức phi chính phủ hợp tác về truyền thông để thúc đẩy phát triển - các nƣớc đang phát triển chịu ảnh hƣởng nặng nề nhất của BĐKH, tuy nhiên hoạt động truyền thông của họ không chú trọng việc đƣa tin về thảm họa môi trƣờng này. Việt Nam cũng không nằm ngoài nhận xét trên. Trong năm 2013, tại Hội thảo “Vai trò của báo chí trong việc ngăn chặn và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu” tại Cần Thơ, Nhà báo Nguyễn Phấn Đấu (báo Lao Động) cũng đã cung cấp kết quả từ một khảo sát gần đó: ―Tại Việt Nam, chưa có PV chuyên viết về biến đổi khí hậu mà mới chỉ là PV theo dõi lĩnh vực môi trường – tài nguyên” và cho rằng “biến đổi khí hậu là một đề tài rất khó”.
Nhà báo cũng dẫn kết quả hai tháng khảo sát các báo Lao Động, Tuổi Trẻ, Nhân Dân, Hà Nội Mới, Đài PTTH Hà Nội và một số tạp chí môi trƣờng mới công bố của PANOS (mạng lƣới toàn cầu của các tổ chức phi chính phủ hợp tác về truyền thông): “Chỉ có hơn hai bài báo liên quan tới BĐKH”. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cũng trong kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu sức khỏe, môi trường và phát triển thì hiện nay, các cơ quan truyền thông tại Việt Nam chỉ đƣa tin về BĐKH ở bề rộng ở mức độ quốc gia và toàn cầu, không có mối liên quan giữa các vấn đề và hiện trạng ở địa phƣơng. Mặc dù có rất nhiều bài báo đề cập đến các thảm họa thiên nhiên do BĐKH gây ra nhƣ lũ lụt, bão, nƣớc ngầm nhƣng rất ít tác phẩm báo chí chỉ ra mối liên hệ giữa các hiện tƣợng trên và BĐKH. Thêm vào đó, theo thông tin do Tổ chức Đông Tây hội ngộ (EMWF) từng công bố trong kết quả nghiên cứu về “Sự thích ứng với biến đổi khí hậu ở tỉnh Quảng Nam‖, thì có đến khoảng 49% ngƣời đƣợc phỏng vấn không biết về các chính sách và quy trình của Nhà nƣớc, 72% không biết về các kế hoạch chuẩn bị phòng chống thiên tai… Vì thế, họ không có khả năng lên kế hoạch và chuẩn bị ứng phó với thiên tai.
Nghiên cứu này cũng chỉ ra, nguyên nhân trƣớc hết là do các nhà quản lý, khi tiếp xúc với báo chí, chƣa đề cập đến mối liên hệ giữa BĐKH và những tác động tiêu cực tại Việt Nam. Từ những thực trạng và phân tích ở trên cho thấy, truyền thông nói chung và báo chí nói riêng cần đƣợc xem là một công cụ quan trọng, tác động làm thay đổi thái độ, hành vi của con ngƣời trong cộng đồng, từ đó thúc đẩy họ tự nguyện tham gia vào các hoạt động thích ứng, giảm nhẹ BĐKH. Do đó, cần phải đẩy mạnh hơn nữa vấn đề thông tin về BĐKH trên các PTTTĐC, giúp ngƣời dân nhận thức hơn về những hiểm họa khó lƣờng của hiện tƣợng đang là nỗi lo của toàn cầu này. Tuy nhiên trên thực tế, ở góc độ lý luận báo chí, vấn đề báo chí với BĐKH vẫn chƣa đƣợc đề cập đúng mức.
Với tình hình ngày càng nóng lên của BĐKH, các cơ quan báo chí nói chung và báo chí Trung Bộ nói riêng đã chủ động đổi mới tƣ duy, chủ động thông tin kịp thời, nhanh nhạy, đa dạng, nhiều chiều, tăng cƣờng tính phát hiện và định hƣớng tới công chúng. Tuy nhiên, số lƣợng và cả chất lƣợng thông tin về vấn đề BĐKH trên báo chí Trung Bộ hiện nay vẫn chƣa nhiều và còn nhiều bất cập. Việc đi sâu nghiên cứu đề tài “Báo chí Trung Bộ với vấn đề biến đổi khí hậu hiện nay" nhằm tìm hiểu vấn đề thông tin về BĐKH trên các PTTTĐC khu vực này giai đoạn 2015-2016, bao gồm những ƣu điểm, hạn chế từ thực tế, từ đó mạnh dạn đề 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lƣợng tin bài.