Đề tài Báo chí sáng tạo: Xu thế quốc tế và ứng dụng ở Việt Nam (2019)

Nghiên cứu về báo chí sáng tạo, phân tích xu thế quốc tế và thực trạng ứng dụng ở Việt Nam. Đánh giá hiệu quả, khó khăn và đề xuất các giải pháp.

• Tác giả: Lương Thị Phương Diệp
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Đề tài: Báo chí sáng tạo - Xu thế quốc tế và ứng dụng ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề tài khoa học cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của Báo chí sáng tạo

Báo chí sáng tạo là sự kết hợp toàn diện giữa nội dung thông tin chất lượng cao và những ý tưởng độc đáo trong hình thức trình bày. Đây là xu thế phát triển quan trọng trong ngành báo chí hiện đại, nơi mà sáng tạo báo chí không chỉ dùng các công nghệ tiên tiến mà còn phát triển tư duy sáng tạo liên tục. Trong bối cảnh công chúng hiện đại chỉ dành rất ít thời gian tiếp cận thông tin, việc tạo "cửa tiếp nhận" hấp dẫn trở thành kỹ năng thiết yếu. Người đọc tiếp cận tác phẩm báo chí thông qua thị giác cảm tính trước (hình ảnh, chữ hấp dẫn), sau đó mới quyết định tiếp tục. Do đó, sáng tạo hình thức báo chí là yếu tố quyết định sự thành công của sản phẩm báo chí.

1.1. Định nghĩa báo chí sáng tạo

Báo chí sáng tạo là quá trình kết hợp nội dung thông tin với những ý tưởng độc đáo và hình thức trình bày mới lạ. Nó sử dụng công nghệ, phần mềm và thiết bị tối tân để tạo ra những sản phẩm báo chí thu hút và hấp dẫn. Sáng tạo trong báo chí không chỉ là công cụ kỹ thuật mà còn là tư duy, cách nhìn nhận vấn đề từ góc độ mới, giúp nội dung thông tin trở nên sống động và gần gũi hơn với công chúng.

1.2. Vai trò trong báo chí hiện đại

Trong báo chí Việt Nam hiện đại, báo chí sáng tạo đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Nó giúp các phương tiện truyền thông nâng cao khả năng cạnh tranh, tăng sức hút của sản phẩm báo chí lên gấp nhiều lần so với báo chí truyền thống. Sáng tạo hình thức giúp nhà báo tiếp cận hiệu quả hơn với đa số công chúng, đặc biệt là các bạn trẻ sử dụng nhiều nền tảng kỹ thuật số.

II. Các xu thế báo chí sáng tạo phổ biến tại Việt Nam

Xu thế báo chí sáng tạo ở Việt Nam đang phát triển với nhiều hình thức đa dạng. Các loại hình sản phẩm báo chí mới bao gồm: Mega Story (câu chuyện đa phương tiện), Infographic (hình ảnh thông tin), VideoGraphics (video kết hợp đồ họa), Timeline (dòng thời gian sự kiện), Rap News (tin tức dạng rap), trò chơi tin tức và ảnh 360 độ. Các báo chí uy tín như VietnamPlus đã tích cực ứng dụng những hình thức này, tạo ra những sản phẩm báo chí sáng tạo độc đáo. Công nghệ báo chí mới giúp nhà báo Việt Nam vượt qua giới hạn truyền thống, mang thông tin đến độc giả theo cách sinh động và tương tác.

2.1. Các hình thức sản phẩm báo chí sáng tạo

Mega Story là dạng câu chuyện đa phương tiện kết hợp văn bản, hình ảnh, video và âm thanh. Infographic biểu diễn dữ liệu phức tạp dưới dạng hình ảnh dễ hiểu. VideoGraphics kết hợp video với đồ họa thông tin. Timeline trình bày sự kiện theo trình tự thời gian. Những hình thức này giúp nâng cao hiệu quả báo chí và tạo sự khác biệt so với báo chí truyền thống.

2.2. Ứng dụng công nghệ số trong báo chí

Công nghệ số và phương tiện truyền thông kỹ thuật số đã mở ra những cơ hội mới cho báo chí sáng tạo. Các nền tảng như VietnamPlus sử dụng ảnh 360 độ, video tương tác, và các trò chơi tin tức để tăng sự tham gia của độc giả. Công nghệ này cho phép nhà báo sáng tạo những sản phẩm báo chí mà độc giả có thể tương tác, trải nghiệm thông tin theo nhiều cách khác nhau.

III. Thực trạng ứng dụng báo chí sáng tạo ở Việt Nam

Tính đến hiện nay, báo chí Việt Nam đã bắt đầu ứng dụng các xu thế báo chí sáng tạo với những kết quả tích cực. Các cơ quan báo chí lớn, đặc biệt là các báo điện tử, đã phát triển các bộ phận chuyên biệt cho sáng tạo báo chí. Tuy nhiên, việc ứng dụng còn mang tính chất không đồng đều: một số báo chí tiên phong trong sáng tạo, nhưng số lượng lớn các báo chí vẫn chưa khai thác hết tiềm năng của báo chí sáng tạo. Những thuận lợi bao gồm sự phát triển công nghệ, nhu cầu của công chúng, và nhân lực trẻ sáng tạo. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn như hạn chế về kinh phí, kỹ năng công nghệ, và nhận thức về tầm quan trọng của sáng tạo hình thức.

3.1. Những thuận lợi trong ứng dụng

Thuận lợi cho báo chí sáng tạo ở Việt Nam bao gồm: nhu cầu ngày càng cao của công chúng báo chí đối với nội dung mới lạ, sự phát triển của công nghệ kỹ thuật số, sự có mặt của nhiều nhân lực trẻ, sáng tạo và hiểu biết về xu thế thế giới. Thêm vào đó, các báo chí điện tử có lợi thế trong việc cập nhật nhanh và thử nghiệm những hình thức mới.

3.2. Những khó khăn trong ứng dụng

Khó khăn chính bao gồm: hạn chế về nguồn lực tài chính cho sáng tạo báo chí, kỹ năng sản xuất sản phẩm báo chí sáng tạo chưa phổ biến rộng rãi, và nhận thức còn hạn chế về tầm quan trọng của hình thức. Ngoài ra, cơ sở hạ tầng công nghệ ở một số địa phương chưa đủ tốt để hỗ trợ sản xuất những sản phẩm báo chí sáng tạo chất lượng cao.

IV. Giải pháp phát triển báo chí sáng tạo ở Việt Nam

Để phát triển báo chí sáng tạo ở Việt Nam, cần có những giải pháp toàn diện và lâu dài. Thứ nhất, cần đầu tư vào đào tạo những kỹ năng sáng tạo báo chí cho các nhà báo, đặc biệt là qua các chương trình giáo dục chuyên biệt tại các học viện báo chí. Thứ hai, cần tạo điều kiện tài chính và công nghệ để các cơ quan báo chí có thể thử nghiệm với những hình thức báo chí mới. Thứ ba, cần tăng cường trao đổi kinh nghiệm với các báo chí quốc tế tiên phong trong sáng tạo hình thức báo chí. Cuối cùng, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng báo chí và công chúng về tầm quan trọng của báo chí sáng tạo trong thời đại kỹ thuật số.

4.1. Đầu tư vào đào tạo kỹ năng

Cần phát triển chương trình giáo dục chuyên sâu về sáng tạo báo chí tại các học viện báo chí. Sinh viên báo chí cần được trang bị kỹ năng sản xuất các loại hình sản phẩm báo chí sáng tạo như Infographic, VideoGraphics, Mega Story. Giáo dục cần kết hợp lý thuyết báo chí sáng tạo với thực hành thực tế, sử dụng những công cụ và phần mềm tối tân.

4.2. Xây dựng cơ chế hỗ trợ phát triển

Các cơ quan quản lý cần tạo lập các cơ chế hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các báo chí phát triển sáng tạo hình thức báo chí. Nên khuyến khích hợp tác giữa các báo chí để chia sẻ kinh nghiệm. Cần tổ chức các cuộc hội thảo, trao đổi về xu thế báo chí sáng tạo quốc tế. Đồng thời, cần hỗ trợ các báo chí địa phương nâng cấp cơ sở hạ tầng công nghệ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 BÁO CHÍ SÁNG TẠO - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ XU THẾ PHÁT TRIỂN TRÊN THẾ GIỚI 1. Một số khái niệm công cụ của đề tài 1. Xu thế Theo từ điển tiếng Việt (Viện Khoa học xã hội Việt Nam), “xu thế” có nghĩa là chiều hướng phát triển hợp quy luật. Sự thiên về những hoạt động nào đó nhằm một mục tiêu có ý nghĩa đối với bản thân trong một thời gian lâu dài.

Hiểu một cách đơn giản, xu thế là sự thiên về một hướng nào đó trong quá trình hoạt động phát triển. Theo thuật ngữ tiếng Anh, xu thế (trend) được định nghĩa trong từ điểm Oxford là “một hướng đi chung trong quá trình phát triển”. Các biểu hiện của xu thế bao gồm nhu cầu, hứng thú, lý tưởng và thế giới quan. Nhu cầu là sự đòi hỏi tất yếu mà con người thấy thỏa mãn để tồn tại và phát triển.

Đặc điểm của nhu cầu đó là bao giờ cũng có đối tượng. Nội dung do điều kiện và phương thức thỏa mãn nhu cầu quy định, có tính chu kỳ, mang bản chất xã hội. Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với đối tượng hay hoạt dọng nào đó có ý nghĩa với đời sống của cá nhân và đem lại cho họ những tình cảm nhất định. Đặc điểm của hứng thứ đó là biểu hiện ra hành vi bên ngoài trong quá trình hoạt động, nảy sinh và phát triển khi gắn với xúc cảm con người, Llàm nảy sinh khát vọng hành dộng, tăng hiệu quả hoạt động.

Lý tưởng là một mục tiêu cao đẹp, một hình ảnh mẫu mực tương đối hoàn chỉnh có sức lôi cuốn con người vươn tới. Đặc điểm: vừa mang tính hiện thực vừa mang tính lãng mạn, là biểu hiện tập trung nhất của xu hướng, mang tính xã hội. Thế giới quan là hệ thống quan điểm của con người về tự nhiên, xã hội và bản thân, xác định phương châm hoạt động của con người. Ở mức độ phát 14 triển cao của thế giới quan sẽ trở thành niềm tin, trở thành chân lý bền vững của mỗi cá nhân tạo sức mạnh, nghị lực cho con người hành động quyết liệt với niềm đó.2 Ứng dụng Theo Từ điển Tiếng Việt do GS.

Hoàng Phê (chủ biên) của Viện Ngôn ngữ học, NXB Hồng Đức, ứng dụng là đem lý thuyết dùng vào thực tiễn. Trong lĩnh vực báo chí ngày nay, các tòa soạn ứng dụng rất nhiều thành tựu của những ngày khác để hoàn thiện và phát triển tòa soạn của mình. Trong quá trình quản lý và điều hành công việc, hầu hết các tòa soạn ứng dụng công nghệ thông tin để quản lý các ấn phẩm, tin bài và cả quá trình tác nghiệp, công tác biên tập của phóng viên và biên tập viên. Điều này có ý nghĩa rất lớn bởi nó mang tính hội tụ và kết nối.

Trong quá trình sản xuất tác phẩm báo chí, các tòa soạn ứng dụng kiến thức và kĩ năng của những ngày khác cùng với sự phát triển khoa học công nghệ để sáng tạo tác phẩm báo chí. Nội dung trên báo ngày nay được độc giả yêu cầu cao, đi cùng với nó còn là đòi hỏi về khâu trình bày sản phẩm đưa đến công chúng cũng phải được đầu tư kĩ lưỡng. Ứng dụng các kiến thức trong thiết kế, ứng dụng phần mềm đồ họa để trình bày sản phẩm báo chí một cách có hiệu quả. Ví dụ sử dụng các phần mềm như Ilustrator, Premiere, Indesign để xử lý đồ họa, video và dàn trang chuyên nghiệp,.Ngoài ra là phần mềm quản lý hệ thống để đăng tải bài lên Internet.

Ứng dụng hợp lý và hiệu quả thành tựu của cách mạng công nghệ sẽ đưa đến cho độc giả những sản phẩm báo chí tốt nhất và chất lượng nhất. Báo chí sáng tạo 1.1 Báo chí Báo chí được hiểu là phương tiện thông báo, thông tin về những việc mới diễn ra hàng ngày cho nhiều người biết. báo chí là phương tiện thông tin thời sự, phương tiện giao tiếp xã hội; là diễn đàn cung cấp, trao đổi, chia sẻ thông tin công khai. 15 Ở góc độ tiếp cận từ lý thuyết, báo chí được coi là “những tư liệu sinh hoạt tinh thần nhằm thông tin và nói rõ về những sự kiện thời sự đã và đang diễn ra cho một nhóm đối tượng nhất định, nhằm mục đích, xuất bản định kỳ, đều đặn” [2, tr74] Khái niệm báo chí tiếp cận từ quan điểm hệ thống: Quan điểm này nhìn nhận báo chí theo nghĩa rộng, ở bình diện vĩ mô của nền báo chí cũng như có thể tiếp cận nó trên bình diện vi mô khi xem xét các hiện tượng báo chí trong hoạt động thực tiễn.

Từ đó, cách nhìn nhận báo chí và hoạt động báo chí theo một quan điểm khoa học – thực tế và luôn vận động chi phối hoạt động thực tiễn trong quá trình sản xuất các ấn phẩm báo chí, trong quan hệ với công chúng – thị trường, với các nhóm xã hội và nhóm lợi ích, cũng như trong quan hệ với quyền lực chính trị và thể chế khác trên phạm vi mỗi nước [2, tr.61, 62] Trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt, Nguyễn Như Ý chủ biên (2008), NXB ĐHQG Tp. Hồ Chí Minh.giải nghĩa: “Báo chí là các loại hình báo chí nói chung”. [28] Về khái niệm Báo chí, TS. Đỗ Chí Nghĩa cho rằng: “Báo chí là loại hình phương tiện truyền thông đại chúng được cơ quan có thẩm quyền cấp phép hoạt động, có nhiềm vụ chuyển tải thông tin nhanh nhất, mới mẻ nhất đến cho đông đảo công chúng, nhằm tích cực hóa đời sống thực tiễn” [18, tr23] Trong cuốn sách Báo chí thế giới và xu hướng phát triển, TS Đinh Thị Thúy Hằng trích dẫn ý kiến của Frank Morgan cho rằng, báo chí như là một phương tiện truyền tải kiến thức và là sự hội thoại của nền văn hóa của chúng ta mà trong đó các câu chuyện được kể lại thông qua sự quan sát thế giới của các nhà báo [8, tr37] Nhóm tác giả Dương Xuân Sơn, Đinh Hường, Vũ Quang (Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn cho rằng, “báo chí là hiện tượng xã hội ra đời do như cầu thông tin giao tiếp, lấy hiện thực khách quan làm đối tượng phản ánh, thông tin trong báo chí là một quá trình liên tục xuyên suốt trong mối quan hệ cuộc sống – nhà báo – tác phẩm – công chúng” [21] 16 Tác giả Nguyễn Văn Dững quan niệm: Báo chí là hoạt động thông tin giao tiếp xã hội trên quy mô rộng lớn, là công cụ và phương thức kết nối xã hội hữu hiệu nhất trong mối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và các nhóm lợi ích, với các nước trong khu vực và quốc tế… [2, tr.61] Luật báo chí được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 5 tháng 4 năm 2016 quy định rõ: “Báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử.” [14] Trong xã hội hiện đại, báo chí là người cung cấp thông tin chính và phản hồi ý kiến về các vấn đề của công chúng.

Tuy nhiên báo chí không phải lúc nào cũng chỉ giới hạn ở tìm kiếm và truyền tải thông tin. Truyền thông báo chí có thể mở rộng sang các hình thức khác như văn học và điện ảnh.2 Sáng tạo Theo tác giả Nguyễn Như Ý trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội (1999): Sáng tạo là “làm ra cái mới, phát hiện cái mới” [29, tr1429]. Sáng tạo khác với sự lặp đi lặp lại, cũ mòn, nhàm chán. Sáng tạo (Creativity) là hoạt động tạo ra bất kỳ cái gì có đồng thời cả hai tính chất sau: tính mới và tính có lợi.

Tính mới là sự khác biệt của đối tượng cho trước so với đối tượng cùng loại ra đời trước đó về mặt thời gian (đối tượng tiền thân). Tính có lợi chỉ thể hiện ra khi đối tượng cho trước hoạt động (làm việc) theo đúng chức năng và trong phạm vi áp dụng của nó. Cụm từ “bất kỳ cái gì” nói lên rằng: sáng tạo có mặt ở bất kỳ lĩnh vực nào trong thế giới vật chất và thế giới tinh thần của con người. Để đánh giá đối tượng cho trước có phải là sáng tạo hay không, người ta thường dùng thuật toán sau để đánh giá: Bước 1: Chọn đối tượng tiền thân.

Bước 2: So sánh đối tượng cho trước với đối tượng tiền thân. Bước 3: Tìm “tính 17 mới” của đối tượng cho trước. Bước 4: Trả lời câu hỏi: “Tính mới đó đem lại lợi ích gì và trong phạm vi áp dụng nào?”; Bước 5: Kết luận theo định nghĩa sáng tạo. Từ những quan điểm trên, tác giả khóa luận định nghĩa “sáng tạo” là hoạt động phát hiện ra cái mới, nghiên cứu và thực hiện những cái mới đó nhằm hướng đến những mục đích có lợi.3 Báo chí sáng tạo Khái niệm “Innovation journalism” (Báo chí đổi mới, Báo chí sáng tạo) được đề xuất đầu tiên bởi David Nordfors vào năm 2003.

Đến năm 2008, “Innovation journalism” đã được Diễn đàn Kinh tế Thế giới liệt kê là một trong bảy khía cạnh chính để thảo luận về việc xác định lại phương tiện truyền thông và vai trò của nó trong một xã hội toàn cầu, liên kết với nhau. Thuật ngữ mới này đã được đưa vào Từ điển bách khoa toàn thư Sage năm 2009. Báo chí sáng tạo là sự kết hợp tất cả những gì có thể để trình bày, thể hiện, khiến nội dung thông tin trở nên hấp dẫn, thu hút hơn, sử dụng cả nhiều công nghệ, phầm mềm, thiết bị tối tân và độc đáo. Nhưng quan trọng hơn là phải có tư duy sáng tạo và sáng tạo không ngừng.

[21] Báo chí hiện đại cũng đồng nghĩa với nhiều sáng tạo. Một sản phẩm báo chí sáng tạo có thể tạo sức hút cao gấp nhiều lần một sản phẩm báo chí thông thường. Một tác phẩm báo chí giờ đây không đơn giản là mấy trăm, mấy ngàn từ kèm theo bức ảnh minh họa, hoặc một đoạn âm thanh, một phóng sự hình ảnh. Báo chí sáng tạo là những sản phẩm báo chí được sản xuất dựa trên ý tưởng, tư duy sáng tạo, mới mẻ, khác lạ của con người, kết hợp với nền tảng công nghệ - kỹ thuật hiện đại.

Các sản phẩm báo chí sáng tạo có sự trình bày, thiết kế, thể hiện, tổ chức, sắp xếp nội dung khác với với các sản phẩm báo chí thông thường.