Bài Giảng Tiền Lâm Sàng Y Học Cổ Truyền: Kỹ Năng Khám Bệnh và Châm Cứu

Chuyên khảo y tế phân tích Lý luận cơ bản y học cổ truyển tiền lâm sàng y học cổ truyền 1, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Thạc Sỹ Hoàng Châu Loan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Minh Chung
• Trường học: Trường Đại Học Hòa Bình
• Chuyên ngành: Y Học Cổ Truyền
• Đề tài: Bài Giảng Tiền Lâm Sàng Y Học Cổ Truyền
• Loại tài liệu: Bài Giảng
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG I: KỸ NĂNG KHÁM BỆNH Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 1.1. BÀI 1. KỸ NĂNG GIAO TIẾP THẦY THUỐC - NGƯỜI BỆNH
• 1.2. BÀI 2. PHƯƠNG PHÁP KHÁM BỆNH Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 2. CHƯƠNG II: CHÂM CỨU VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP KẾT HỢP CHÂM VÀ CỨU
• 2.1. BÀI 1. CÁC HUYỆT THEO VÙNG CƠ THỂ
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP CHÂM
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP ĐIỆN CHÂM
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP THỦY CHÂM
• 3. CHƯƠNG III: KỸ THUẬT XOA BÓP, BẤM HUYỆT
• 3.1. BÀI 1. CÁC ĐỘNG TÁC XOA BÓP BẤM HUYỆT
• 3.2. KỸ THUẬT XOA BÓP BẤM HUYỆT THEO VÙNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bài Giảng Tiền Lâm Sàng Y Học Cổ Truyền

Bài giảng tiền lâm sàng y học cổ truyền là một phần quan trọng trong chương trình đào tạo bác sĩ y học cổ truyền. Nội dung bài giảng không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn trang bị cho sinh viên các kỹ năng thực hành cần thiết. Việc nắm vững các kỹ năng khám bệnh và châm cứu là rất cần thiết để đảm bảo chất lượng điều trị cho bệnh nhân. Đặc biệt, trong bối cảnh y học hiện đại, việc kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại đang ngày càng trở nên phổ biến.

1.1. Ý Nghĩa Của Bài Giảng Tiền Lâm Sàng

Bài giảng tiền lâm sàng giúp sinh viên hiểu rõ hơn về vai trò của y học cổ truyền trong việc chăm sóc sức khỏe. Nó cung cấp nền tảng vững chắc cho việc thực hành lâm sàng sau này.

1.2. Mục Tiêu Đào Tạo Sinh Viên Y Học Cổ Truyền

Mục tiêu chính của bài giảng là trang bị cho sinh viên các kỹ năng khám bệnh, châm cứu và xoa bóp bấm huyệt. Những kỹ năng này sẽ giúp sinh viên tự tin hơn khi tiếp xúc với bệnh nhân.

II. Thách Thức Trong Việc Đào Tạo Kỹ Năng Khám Bệnh

Đào tạo kỹ năng khám bệnh cho sinh viên y học cổ truyền gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về thời gian thực hành. Sinh viên thường không có đủ thời gian để thực hành các kỹ năng khám bệnh trong môi trường lâm sàng thực tế. Điều này có thể dẫn đến việc sinh viên không tự tin khi tiếp xúc với bệnh nhân.

2.1. Thiếu Thời Gian Thực Hành

Thời gian thực hành hạn chế khiến sinh viên không có cơ hội để rèn luyện kỹ năng khám bệnh một cách hiệu quả. Điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng điều trị sau này.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Bệnh Nhân

Việc tiếp cận bệnh nhân trong môi trường thực tế là một thách thức lớn. Sinh viên cần phải học cách giao tiếp và xây dựng mối quan hệ tốt với bệnh nhân để thu thập thông tin chính xác.

III. Phương Pháp Khám Bệnh Y Học Cổ Truyền Hiệu Quả

Phương pháp khám bệnh y học cổ truyền bao gồm nhiều kỹ thuật khác nhau như vọng chẩn, văn chẩn, vấn chẩn và thiết chẩn. Mỗi phương pháp đều có những đặc điểm riêng và cần được thực hiện theo trình tự nhất định để đảm bảo tính chính xác trong chẩn đoán.

3.1. Kỹ Thuật Vọng Chẩn

Vọng chẩn là phương pháp quan sát tình trạng bên ngoài của bệnh nhân để đánh giá sức khỏe. Kỹ thuật này bao gồm việc xem sắc mặt, hình dáng cơ thể và các biểu hiện khác.

3.2. Kỹ Thuật Vấn Chẩn

Vấn chẩn là phương pháp hỏi bệnh nhân về các triệu chứng và tình trạng sức khỏe của họ. Kỹ thuật này giúp thu thập thông tin cần thiết để chẩn đoán chính xác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kỹ Năng Khám Bệnh

Kỹ năng khám bệnh y học cổ truyền không chỉ được áp dụng trong môi trường học tập mà còn trong thực tiễn lâm sàng. Việc áp dụng đúng các kỹ năng này sẽ giúp nâng cao chất lượng điều trị và chăm sóc bệnh nhân. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại mang lại hiệu quả cao trong điều trị.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Kỹ Năng Khám Bệnh

Nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên có kỹ năng khám bệnh tốt sẽ có khả năng chẩn đoán chính xác hơn. Điều này giúp nâng cao hiệu quả điều trị cho bệnh nhân.

4.2. Ứng Dụng Trong Thực Tế

Kỹ năng khám bệnh được áp dụng rộng rãi trong các cơ sở y tế. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng dịch vụ mà còn tạo niềm tin cho bệnh nhân.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Y Học Cổ Truyền

Y học cổ truyền đang ngày càng được công nhận và phát triển. Việc đào tạo kỹ năng khám bệnh và châm cứu cho sinh viên là rất quan trọng để đảm bảo chất lượng điều trị. Tương lai của y học cổ truyền sẽ phụ thuộc vào việc kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, cũng như việc nâng cao chất lượng đào tạo cho sinh viên.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Y Học Cổ Truyền

Y học cổ truyền có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Việc kết hợp với công nghệ hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị.

5.2. Định Hướng Đào Tạo Sinh Viên

Đào tạo sinh viên y học cổ truyền cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu thực tế. Cần chú trọng đến việc thực hành và ứng dụng các kỹ năng trong môi trường lâm sàng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Bài giảng Tiền lâm sàng Y học cổ truyền 1 được biên soạn bởi tập thể giảng viên Khoa Y học cổ truyền thuộc Trường Đại học Hòa Bình, xuất bản năm 2022 theo hình thức lưu hành nội bộ. Tài liệu do Thạc sỹ Hoàng Châu Loan làm chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của PGS.TS Hoàng Minh Chung, Thạc sỹ Hà Thị Yến và Thạc sỹ Đỗ Việt Hương.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, học phần Tiền lâm sàng Y học cổ truyền 1 được bố trí giảng dạy cho sinh viên năm thứ 3 ngành Bác sỹ Y học cổ truyền. Đây là giai đoạn chuyển tiếp then chốt giữa các học phần lý luận cơ bản và giai đoạn thực hành lâm sàng trực tiếp trên người bệnh tại các cơ sở khám chữa bệnh.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc trang bị cho sinh viên hệ thống kiến thức nền tảng và thao tác thực hành chuẩn xác về:

1. Kỹ năng giao tiếp chuyên môn giữa thầy thuốc và người bệnh.
2. Quy trình thực hiện phương pháp khám bệnh đặc thù (Tứ chẩn).
3. Phương pháp khai thác bệnh sử, tiền sử và kỹ thuật lập bệnh án Y học cổ truyền hoàn chỉnh.
4. Kỹ thuật xác định vị trí huyệt vị và thao tác cơ bản trong châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt.

Cấu trúc giáo trình gồm 3 chương lớn:

• Chương I: Kỹ năng khám bệnh Y học cổ truyền.
• Chương II: Châm cứu và các phương pháp kết hợp châm và cứu.
• Chương III: Kỹ thuật xoa bóp, bấm huyệt.

Cách tiếp cận của tài liệu được xây dựng theo định hướng chuẩn hóa kỹ năng thực hành thông qua hệ thống bảng kiểm lượng giá chi tiết cho từng bước thao tác, bảo đảm sinh viên thuần thục kỹ năng trước khi tiếp xúc thực tế với người bệnh.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG TỨ CHẨN

Các chương và chủ đề chính

Nội dung kiến thức của giáo trình được triển khai theo tiến trình logic từ kỹ năng tiếp xúc, thu thập thông tin chẩn đoán đến các kỹ thuật can thiệp điều trị không dùng thuốc:

• Chương I: Kỹ năng khám bệnh Y học cổ truyền:
  • Bài 1: Kỹ năng giao tiếp thầy thuốc - người bệnh: Phân tích các nguyên tắc ứng xử, thiết lập môi trường giao tiếp, tư thế mặt đối mặt (khoảng cách chuẩn 0,5m), nghệ thuật quan sát, sử dụng ngôn ngữ không lời và kỹ thuật đặt câu hỏi "mở - đóng", câu hỏi đối chứng.
  • Bài 2: Phương pháp khám bệnh Y học cổ truyền: Trình bày chi tiết bốn phương pháp khám bệnh (Tứ chẩn):
    • Vọng chẩn: Khảo sát thần (còn thần, thần yếu, giả thần/hồi quang phản chiếu); vọng sắc (đỏ, vàng, trắng, đen, xanh tương ứng với nhiệt, hư/thấp, hàn/mất máu, ứ trệ, phong); vọng hình thái và ngũ quan; vọng lưỡi (khảo sát chất lưỡi về màu sắc, hình dáng, cử động và khảo sát rêu lưỡi về màu sắc, độ dày - mỏng, khô - ướt, tính chất dính - hôi).
    • Văn chẩn: Lắng nghe âm thanh (tiếng nói, hơi thở, tiếng ho, nấc) và ngửi mùi chất thải tiết (mùi mũi, miệng, phân, nước tiểu, mồ hôi).
    • Vấn chẩn: Thu thập triệu chứng cơ năng hiện tại bao gồm hàn nhiệt (sợ lạnh, phát sốt, triều nhiệt, ngũ tâm phiền nhiệt, cốt chưng lao nhiệt), mồ hôi (tự hãn, đạo hãn, tuyệt hãn), vị trí và tính chất đau đầu, mình, ngực, bụng (phân biệt cự án/thiện án), khẩu vị, giấc ngủ, tình trạng nhị tiện (ngũ canh tả, tiểu khó) và kinh nguyệt, khí hư.
    • Thiết chẩn: Kỹ thuật xem mạch tại động mạch quay (vùng thốn khẩu) chia làm 3 bộ Thốn - Quan - Xích với quy ước phân bố tạng phủ ở tay trái (Thốn: Tâm - Tiểu trường; Quan: Can - Đởm; Xích: Thận âm - Bàng quang) và tay phải (Thốn: Phế - Đại trường; Quan: Tỳ - Vị; Xích: Thận dương - Tam tiêu). Tài liệu phân tích 19 loại mạch đơn thường gặp (Phù, Trầm, Sác, Trì, Hư, Thực, Hoạt, Sáp, Hồng, Đại, Tế, Vi, Nhu, Huyền, Khẩn, Khâu, Xúc, Kết, Đợi) và bảng tra cứu 20 loại kiêm mạch; kết hợp phương pháp xúc chẩn (sờ nắn da thịt, tay chân) và phúc chẩn (khám bụng).
  • Bài 3: Kỹ năng khai thác bệnh sử, tiền sử và làm bệnh án Y học cổ truyền: Chuẩn hóa quy trình ghi chép hồ sơ bệnh án gồm phần hành chính, lý do vào viện, bệnh sử, tiền sử, tổng hợp chứng hậu - chứng trạng, chẩn đoán (Bát cương, Tạng phủ, Bệnh danh, Thể bệnh, Nguyên nhân), lập luận Biện chứng luận trị, xác định Pháp điều trị và xây dựng Phác đồ điều trị cụ thể (dùng thuốc cổ phương/đối pháp lập phương kết hợp châm cứu, xoa bóp bấm huyệt).
• Chương II: Châm cứu và các phương pháp kết hợp châm và cứu:
  • Bài 1: Các huyệt theo vùng cơ thể: Cung cấp vị trí giải phẫu, đường kinh và tác dụng điều trị của các huyệt vị:
    • Vùng đầu mặt cổ (20 huyệt): Dương bạch, Ấn đường, Tình minh, Toản trúc, Ty trúc không, Ngư yêu, Thái dương, Nghinh hương, Nhân trung, Địa thương, Hạ quan, Giáp xa, Thừa khấp, Liêm tuyền, Ế phong, Bách hội, Tứ thần thông, Đầu duy, Quyền liêu, Phong trì. Nêu rõ công thức huyệt điều trị liệt dây thần kinh VII ngoại biên và đau răng.
    • Vùng ngực - lưng (12 huyệt): Chiên trung (Đản trung), Khuyết bồn, Cự cốt, Đại chùy, Kiên tỉnh, Thiên tông, Đại trữ, Phong môn, Phế du, Tâm du, Đốc du, Cách du.
    • Vùng thượng vị - lưng (6 huyệt): Trung quản, Can du, Đởm du, Tỳ du, Vị du.
    • Vùng hạ vị - thắt lưng cùng (9 huyệt): Quan nguyên, Khí hải...
  • Các bài kỹ thuật chuyên sâu: Phương pháp châm, Phương pháp cứu, Phương pháp điện châm và Phương pháp thủy châm.
• Chương III: Kỹ thuật xoa bóp, bấm huyệt:
  • Bài 1: Các động tác xoa bóp bấm huyệt: Phân loại hệ thống thủ thuật tác động lên da, cơ, khớp và huyệt.
  • Bài 2: Kỹ thuật xoa bóp bấm huyệt theo vùng: Quy trình thao tác định vùng trên cơ thể.

Bảng đối chiếu vị trí tạng phủ và bộ mạch Thốn Khẩu

Bộ vị mạch	Tay trái (Khảo sát phần Huyết)	Tay phải (Khảo sát phần Khí)
Bộ Thốn	Tâm - Tiểu trường	Phế - Đại trường
Bộ Quan	Can - Đởm	Tỳ - Vị
Bộ Xích	Thận âm - Bàng quang	Thận dương - Tam tiêu

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố và tích hợp các nguyên lý học thuật cốt lõi:

• Lý luận Tạng phủ - Kinh lạc: Mối liên hệ biểu lý giữa các tạng và phủ, đường tuần hoàn kinh khí và sự phản ánh bệnh lý nội tạng ra các vùng cơ thể, ngũ quan, chất lưỡi và mạch tượng.
• Lý luận Bát cương: Phân định tính chất bệnh lý qua 4 cặp phạm trù: Âm - Dương, Biểu - Lý, Hàn - Nhiệt, Hư - Thực làm cơ sở định vị và định tính bệnh.
• Học thuyết Khí Huyết Tân dịch: Đánh giá sự tiêu trưởng của chính khí, sự ứ trệ của huyết dịch, tân dịch hao tổn thể hiện qua các triệu chứng lâm sàng (tự hãn, đạo hãn, mạch sáp, da khô).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật châm kim (châm ngang 15 độ vùng đầu mặt, châm nông tránh tạng phủ vùng ngực - lưng); kỹ thuật cứu ngải; thao tác vận hành máy điện châm và kỹ thuật tiêm thuốc vào huyệt (thủy châm); thao tác xoa bóp bấm huyệt đúng lớp giải phẫu.
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán (Analytical skills): Năng lực tổng hợp các triệu chứng từ Tứ chẩn, phân tích biện chứng mạch - chứng, phân biệt triệu chứng thực - hư nhiệt, nhận diện hiện tượng "giả thần" (hồi quang phản chiếu) và xác định đúng hội chứng bệnh.
• Kỹ năng thực hành lâm sàng (Practical competencies): Khai thác bệnh sử có cấu trúc, sử dụng linh hoạt câu hỏi mở/đóng và cặp câu hỏi đối chứng, ghi chép hồ sơ bệnh án chuẩn quy thức Y học cổ truyền, tuân thủ đạo đức nghề nghiệp và giao tiếp chuyên nghiệp với người bệnh.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

                    QUY TRÌNH ĐÀO TẠO TIỀN LÂM SÀNG

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm y khoa dựa trên năng lực thực hành (Competency-based medical education). Trọng tâm giảng dạy là phương pháp huấn luyện tiền lâm sàng (Skill Lab), cho phép sinh viên rèn luyện và chuẩn hóa các kỹ năng thăm khám, thao tác thủ thuật trên mô hình mô phỏng hoặc thực hành chéo giữa các sinh viên trước khi tiếp xúc với bệnh nhân tại bệnh viện.

Công cụ đánh giá chủ đạo trong giáo trình là hệ thống Bảng kiểm lượng giá (Checklist/OSCE) với thang điểm định lượng 4 mức độ:

• 0: Không thực hiện.
• 1: Có làm nhưng không đạt.
• 2: Làm được nhưng chưa thuần thục.
• 3: Làm thuần thục.

Bảng tổng hợp các tiêu chí lượng giá kỹ năng

STT	Bảng kiểm kỹ năng	Số lượng mục đánh giá	Điểm tối đa	Điểm chuẩn đạt yêu cầu	Yêu cầu bắt buộc kèm theo
1	Kỹ năng giao tiếp thầy thuốc - bệnh nhân	12 mục	36 điểm	$\ge$ 18 điểm	Thực hiện đúng các bước giao tiếp và lắng nghe
2	Kỹ năng Vọng chẩn	11 mục	33 điểm	$\ge$ 17 điểm	Quan sát đầy đủ thần sắc, ngũ quan, chất và rêu lưỡi
3	Kỹ năng Văn chẩn	4 mục	12 điểm	$\ge$ 6 điểm	Đánh giá đủ âm thanh tiếng nói, thở và ngửi chất bài tiết
4	Kỹ năng Vấn chẩn	16 mục	48 điểm	$\ge$ 24 điểm	Khai thác đủ hàn nhiệt, mồ hôi, ẩm thực, nhị tiện, tiền sử
5	Kỹ năng Thiết chẩn	8 mục	24 điểm	$\ge$ 12 điểm	Bắt mạch đúng 3 bộ hai tay, kết hợp phúc chẩn, xúc chẩn
6	Khai thác tiền sử và làm bệnh án YHCT	10 mục	30 điểm	$\ge$ 15 điểm	Các bước 4, 5, 6 (đặt câu hỏi, lắng nghe) phải đạt $\ge$ mức 1

Đối với sinh viên, tài liệu đưa ra định hướng tự học thông qua việc tự đối chiếu từng hành vi thao tác với các tiêu chí trong bảng kiểm, luyện tập kỹ năng phản xạ đặt câu hỏi, phân biệt các mặt bệnh qua triệu chứng và định vị chính xác mốc giải phẫu của từng huyệt đạo.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Chuẩn hóa quy trình kỹ năng bằng bảng kiểm định lượng: Điểm đặc thù của tài liệu là việc biến các khái niệm kinh điển trừu tượng của Y học cổ truyền thành các hành vi kỹ năng cụ thể, có thể quan sát và đo lường trực tiếp qua thang điểm bảng kiểm. Điều này giúp loại bỏ tính chủ quan trong việc đánh giá năng lực thực hành của sinh viên y khoa.
2. Tích hợp đạo đức nghề nghiệp và quy chuẩn giao tiếp y khoa hiện đại: Giáo trình nhấn mạnh quyền riêng tư của người bệnh, quy định xin phép trước khi ghi chép thông tin vào bệnh án, tạo không gian phỏng vấn kín đáo, duy trì tư thế ngồi mặt đối mặt ngang hàng và cấm các hành vi thiếu chuẩn mực (như hút thuốc, nhai kẹo cao su, cáu gắt với người bệnh).
3. Hệ thống hóa mạch học và bảng tra cứu kiêm mạch: Phần Thiết chẩn đã phân loại cô đọng từ 28 loại mạch cổ điển thành 19 loại mạch đơn thường gặp nhất trên lâm sàng, đồng thời xây dựng bảng tra cứu 20 loại kiêm mạch kết hợp (như Phù khẩn - biểu hàn đau khớp, Trầm sác - lý nhiệt, Huyền tế - can thận âm hư) giúp sinh viên dễ dàng ứng dụng chẩn đoán.
4. Kết hợp định vị giải phẫu học hiện đại trong châm cứu: Vị trí của các huyệt vị vùng đầu mặt, ngực, lưng và bụng được mô tả chính xác dựa trên các mốc giải phẫu học cơ thể người (khoang liên sườn, đốt sống CVII đến LI, các nhóm cơ và bờ xương), kèm theo các chỉ dẫn an toàn kỹ thuật (như hướng châm, độ sâu, các vùng cần tránh đâm sâu vào tạng phủ).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên năm thứ 3 chuyên ngành Bác sỹ Y học cổ truyền. Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc cho học phần Tiền lâm sàng 1 nhằm trang bị đầy đủ kỹ năng lâm sàng cơ bản trước khi bước vào các học phần thực tập tại bệnh viện ở các năm thứ 4, 5 và 6.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở bao gồm: Giải phẫu học người, Sinh lý học, Lý luận cơ bản Y học cổ truyền và Học thuyết Kinh lạc - Huyệt vị.
• Giảng viên và cán bộ hướng dẫn lâm sàng: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn mực tại phòng thực hành Tiền lâm sàng (Skill Lab); làm căn cứ đồng nhất thang điểm chấm thi thực hành lâm sàng/OSCE cho sinh viên.
• Bác sỹ định hướng và học viên tự học: Tài liệu tham khảo hữu ích cho các bác sỹ y khoa muốn bổ trợ kiến thức khám Tứ chẩn, rèn luyện kỹ năng biện chứng luận trị và kỹ thuật lập bệnh án chuyên ngành Y học cổ truyền.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế phục vụ cho đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ 3 ngành Bác sỹ Y học cổ truyền tại Trường Đại học Hòa Bình trong khuôn khổ học phần Tiền lâm sàng Y học cổ truyền 1.

2. Sinh viên cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Sinh viên cần nắm vững khối kiến thức y học cơ sở gồm Giải phẫu học, Sinh lý học cùng các kiến thức nền tảng về Y học cổ truyền như Học thuyết Âm Dương - Ngũ Hành, Học thuyết Tạng Tượng, Học thuyết Bát Cương và hệ thống Kinh lạc.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa giáo trình này với các tài liệu lý thuyết Y học cổ truyền thuần túy là gì?

Tài liệu tập trung vào rèn luyện kỹ năng thao tác tiền lâm sàng. Toàn bộ nội dung từ giao tiếp, Tứ chẩn đến làm bệnh án đều được quy chuẩn hóa thành các hành vi cụ thể kèm theo Bảng kiểm lượng giá kỹ năng có thang điểm rõ ràng để đánh giá năng lực thực hành.

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Sinh viên cần kết hợp đọc lý thuyết với việc tự đối chiếu từng hành vi trong các bảng kiểm lượng giá (OSCE), thực hành thường xuyên kỹ năng giao tiếp và kỹ thuật khám Tứ chẩn theo nhóm đôi, đồng thời rèn luyện kỹ năng định vị huyệt trên các mốc giải phẫu thực tế.

5. Tiêu chuẩn đánh giá đạt yêu cầu trong các bài thực hành được quy định ra sao?

Sinh viên phải đạt tối thiểu từ 50% tổng số điểm quy định của mỗi bảng kiểm (ví dụ: Giao tiếp đạt $\ge 18/36$, Vọng chẩn đạt $\ge 17/33$, Văn chẩn đạt $\ge 6/12$, Vấn chẩn đạt $\ge 24/48$, Thiết chẩn đạt $\ge 12/24$, Bệnh án đạt $\ge 15/30$). Riêng bảng kiểm làm bệnh án, các bước cốt lõi số 4, 5, 6 bắt buộc phải đạt từ mức điểm 1 trở lên.

---

Kết luận

Giáo trình Bài giảng Tiền lâm sàng Y học cổ truyền 1 của Khoa Y học cổ truyền - Trường Đại học Hòa Bình là tài liệu đào tạo có cấu trúc chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa nguyên lý y học phương Đông kinh điển và phương pháp sư phạm y học thực chứng hiện đại. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở việc chuẩn hóa thao tác Tứ chẩn, giao tiếp y khoa và kỹ thuật châm cứu, bấm huyệt thành các tiêu chí định lượng minh bạch.

Tài liệu thiết lập lộ trình học tập logic, tạo tiền đề vững chắc giúp sinh viên Bác sỹ Y học cổ truyền năm thứ 3 hoàn thiện kỹ năng chuyên môn trước khi bước vào các đợt thực tập lâm sàng tại hệ thống bệnh viện. Các tài liệu bổ trợ tiếp nối được khuyến nghị bao gồm các giáo trình Bệnh học Y học cổ truyền, Nội khoa Y học hiện đại và các tài liệu chuyên khảo về Thực hành Châm cứu - Xoa bóp bấm huyệt nâng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I KỸ NĂNG KHÁM BỆNH Y HỌC CỔ TRUYỀN BÀI 1. KỸ NĂNG GIAO TIẾP THẦY THUỐC - NGƯỜI BỆNH PGS.TS Hoàng Minh Chung Ths Hà Thị Yến MỤC TIÊU 1. Phân tích các kỹ năng giao tiếp cơ bản ứng dụng trong giao tiếp thầy thuốc - bệnh nhân. Ứng dụng các kỹ năng giao tiếp cơ bản trong một số tình huống thường gặp.

Hình thành kỹ năng và thái độ giao tiếp hiệu quả trong quá trình tiếp xúc với người bệnh. NỘI DUNG Kỹ năng giao tiếp giữa thầy thuốc người bệnh là xây dựng mối quan hệ tốt thầy thuốc với bệnh nhân, là nghệ thuật mà người thầy thuốc sử dụng ngay từ buổi đầu gặp bệnh nhân. Bệnh nhân luôn ở trạng thái lo lắng, bối rối, đôi khi hoảng hốt, tuyệt vọng. Chính nhờ các kỹ năng giao tiếp tốt, thái độ phục vụ ân cần, thông cảm, mối quan hệ tốt đẹp với bệnh nhân và những lời nói động viên khuyến khích của người thầy thuốc sẽ giúp bệnh nhân dễ dàng chia sẻ về các khó khăn của mình đồng thời cảm thấy yên tâm và tin tưởng vào người thầy thuốc.

Kỹ năng giao tiếp với bệnh nhân vô cùng quan trọng. Nếu có kỹ năng giao tiếp tốt thì người thầy thuốc có thể khai thác được các thông tin tế nhị và nhạy cảm mà bệnh nhân ngại nói ra. Nhờ đó mà chẩn đoán bệnh được chính xác. Trong bài này chúng tôi chỉ đề cập đến các kỹ năng giao tiếp trong lúc tiếp xúc ban đầu với bệnh nhân nhằm làm cho bệnh nhân dễ dàng khai bệnh và cảm thấy thoải mái, được quan tâm.

Chào hỏi bệnh nhân - Mỉm cười, chào hỏi bệnh nhân với giọng nói ân cần, phong cách thân thiện. - Tự giới thiệu về mình. - Mời bệnh nhân ngồi. - Khi chào hỏi, xưng hô với bệnh nhân phù hợp với tuổi của người bệnh, thể hiện sự tôn trọng người bệnh.

Quan sát bệnh nhân - Luôn chăm chú quan sát bệnh nhân một cách tế nhị và kín đáo. - Quá trình quan sát xảy ra từ lúc bắt đầu cho đến lúc kết thúc buổi giao tiếp. - Quan sát bề ngoài, ánh mắt nụ cười, vẻ mặt, các hành vi cử chỉ của bệnh nhân để xưng hô phù hợp và thu được thông tin về bệnh tật của bệnh nhân. Tạo môi trường giao tiếp - Tôn trọng sự riêng tư và giữ bí mật cho bệnh nhân, tạo môi trường phỏng vấn yên tĩnh, kín đáo không bị quấy rầy, nói chuyện vừa đủ nghe.

- Tạo bầu không khí giao tiếp thoải mái. Các tư thế giao tiếp - Phù hợp với tư thế bệnh nhân, nếu bệnh nhân ngồi thì thầy thuốc ngồi, nếu bệnh nhân đứng thì thầy thuốc đứng. - Tư thế giao tiếp “mặt đối mặt”, tốt nhất là ngồi cạnh bàn làm việc hơn là sau bàn để tiếp xúc bệnh nhân. - Khoảng cách thông thường là 0,5m nhưng sẽ thay đổi tùy theo tình huống, phù hợp với nền văn hóa.

Ngôn ngữ - Khi giao tiếp với bệnh nhân, luôn sử dụng lời nói một cách lịch sự và tôn trọng bệnh nhân. - Dùng các ngôn từ sao cho bệnh nhân dễ hiểu. 2 - Thận trọng khi dùng thuật ngữ chuyên môn. - Tránh lời nói có tính phê phán về đạo đức.

- Không cáu gắt, quát tháo bệnh nhân dù bất cứ lý do gì. - Ngôn ngữ luôn lịch sự, nhẹ nhàng, đúng mực. Đặt câu hỏi “mở - đóng” một cách có hiệu quả - Đầu tiên người thầy thuốc nên sử dụng câu hỏi “mở” để tạo điều kiện cho bệnh nhân kể lại hết những gì gây khó chịu, những gì họ cảm thấy, đồng thời giúp họ tự nhiên hơn. - Qua đó thầy thuốc thu được nhiều thông tin hơn.

Nếu dùng câu hỏi “đóng” lúc đầu sẽ bỏ lỡ nhiều thông tin có ích, quan trọng. Khi bệnh nhân trình bày các thông tin về mình qua câu hỏi “mở” thầy thuốc sẽ sàng lọc tìm ra những thông tin mấu chốt về bệnh tật của bệnh nhân. Lúc này thầy thuốc sẽ dùng câu hỏi “đóng” để kiểm tra và khẳng định những gì mình vừa thu nhận được. - Câu hỏi “mở” là câu hỏi mà bệnh nhân có thể trả lời câu dài, trình bày được thông tin mà mình muốn nói ra.

- Câu hỏi “đóng” là những câu hỏi mà bệnh nhân chỉ trả lời đúng/sai. - Đặt câu hỏi phải rõ ràng, dễ hiểu. - Mỗi lần chỉ hỏi một câu thôi. - Tránh đặt câu hỏi dẫn dắt.

Lắng nghe bệnh nhân: - Trong tâm lý, người bệnh thường thích giải thích trình bày tình trạng bệnh lý và cảm thấy thỏa mãn nếu thầy thuốc biết lắng nghe. - Biểu lộ lắng nghe một cách chăm chú, cẩn thận và chủ động. - Không thể hiện sự thờ ơ, không nhìn chỗ khác. - Tránh cắt ngang lời nói của bệnh nhân hoặc bỏ đi hay ghi chép.

Khen ngợi bệnh nhân 3 - Tìm cách khen ngợi bệnh nhân. - Khuyến khích bệnh nhân nói về mối quan tâm của họ. - Không phê phán, chê bai bệnh nhân. Tác phong, trang phục - Áo Blouse, mũ trắng sạch sẽ, chỉnh tề.

- Tay chân sạch sẽ, móng tay cắt ngắn. - Nghiêm túc nhưng luôn thân thiện. - Tuyệt đối khi tiếp xúc không hút thuốc lá và nhai kẹo cao su. Thái độ thầy thuốc - Lịch sự, tôn trọng bệnh nhân.

- Ân cần quan tâm và đồng cảm với bệnh nhân. Giao tiếp bằng lời một cách hiệu quả - Làm cho dễ dàng: Bằng lời nói, cử chỉ để khích lệ, động viên bệnh nhân nói tiếp. - Hướng dẫn: Giúp bệnh nhân sắp xếp các ý tưởng và trình bày thông tin theo trình tự chia sẻ các mối bận tâm và lo lắng một cách dễ dàng hơn. - Tóm tắt và kiểm tra.

- Bày tỏ tinh thần hợp tác. LƯỢNG GIÁ BẢNG KIỂM LƯỢNG GIÁ KỸ NĂNG GIAO TIẾP THẦY THUỐC-BỆNH NHÂN TT Nội dung Thang điểm 4 0 1 2 3 1 Chào hỏi bệnh nhân, tự giới thiệu 2 Bày tỏ tinh thần hợp tác 3 Kỹ năng xây dựng câu hỏi mở, đóng 4 Dùng từ đơn giản, dễ hiểu Ngôn ngữ nhẹ nhàng, tế nhị, mỗi lần 5 chỉ hỏi một câu 6 Khen ngợi việc đúng của bệnh nhân 7 Khuyến khích 8 Lắng nghe 9 Đồng cảm 10 Trấn an 11 Tóm tắt các thông tin 12 Kiểm tra Ghi chú: 0 = không thực hiện 1 = có làm nhưng không dạt 2 = làm được nhưng chưa thuần thục 3 = làm thuần thục Cách đánh giá: - Tổng điểm tối đa: 36 điểm - Tiêu chuẩn phải đạt: sinh viên phải đạt từ 18 điểm trở lên Cách đánh giá: - Tổng điểm tối đa: 36 điểm - Tiêu chuẩn phải đạt: Sinh viên phải đạt từ 18 điểm trở lên 5 BÀI 2. PHƯƠNG PHÁP KHÁM BỆNH Y HỌC CỔ TRUYỀN Thạc sỹ Hoàng Châu Loan MỤC TIÊU 1. Thực hiện được kỹ năng vọng chẩn theo đúng trình tự của bảng kiểm.

Thực hiện được kỹ năng văn chẩn theo đúng trình tự của bảng kiểm. Thực hiện được kỹ năng vấn chẩn theo đúng trình tự của bảng kiểm. Thực hiện được kỹ năng thiết chẩn theo đúng trình tự của bảng kiểm. Vọng thần Thần là sự hoạt động về tinh thần, ý thức và sự hoạt động của các tạng phủ bên trong cơ thể biểu hiện ra ngoài.

Khi xem thần cần xác định: - Còn thần: Mắt sáng, tỉnh táo là bệnh nhẹ, chính khí chưa tổn thương nhiều, công năng tạng phủ chưa suy, tiên lượng chữa bệnh tốt. - Thần yếu: Tinh thần mệt mỏi, thờ ơ lãnh đạm, nói không có sức. là bệnh nặng, chính khí đã suy, chữa bệnh khó khăn và lâu dài. Có một số bệnh nhân, tình trạng bệnh rất nặng, mắc bệnh lâu ngày, cơ thể quá suy nhược, đột nhiên tinh thần tỉnh táo, muốn ăn uống, gò má đỏ là biểu hiện chính khí muốn thoát, bệnh tình nguy hiểm, Y học cổ truyền gọi là hiện tượng “giả thần” hay “hồi quang phản chiếu”.

Ngoài ra còn phải xem trạng thái tinh thần như: u uất, ít nói, cười nói huyên thuyên, chán ăn, hoang tưởng, mê sảng, hôn mê. để xem bệnh ở tạng Tâm, Can, Tỳ. Vọng sắc 6 Thường xem sắc ở mặt, người bình thường sắc mặt tươi nhuận, khi có bệnh thường có thể biến đổi như sau: a. Sắc đỏ: Do nhiệt Cần phân biệt mặt đỏ do thực nhiệt hay hư nhiệt: - Thực nhiệt thì toàn mặt đỏ đều như sốt nhiễm trùng, say nắng.

- Hư nhiệt gặp ở người mắc bệnh lâu ngày buổi chiều hai gò má đỏ do âm hư nội nhiệt như người bị lao phổi (do phế âm hư gây phế lao). Sắc vàng: Do hư, thấp. Tỳ mất kiện vận, thuỷ thấp không vận hoá, khí huyết giảm sút, da không được nuôi dưỡng nên có màu vàng. Chứng vàng da (Hoàng đản) mà sắc vàng tươi sáng là do thấp nhiệt (hoàng đản nhiễm trùng), sắc vàng ám tối là do hàn thấp (hoàng đản do ứ mật, tan huyết).

Mặt hơi vàng là do Tỳ hư. Sắc trắng: Do hư, hàn, mất máu. Sắc trắng hơi phù: Thận dương hư. Bệnh cấp tính đột nhiên sắc mặt trắng là dương khí sắp thoát (choáng).

Đau bụng do hàn nhiều, sắc mặt cũng trắng. Sắc đen: Do hàn, đau, thuỷ Thận hư. Dương khí hư gây chứng hàn, hàn ứ không thông sinh chứng đau; thuỷ thấp không vận hoá được; tinh hư tinh khí suy kiệt cũng gây sắc mặt đen. Sắc xanh: Do hàn, đau, ứ huyết, kinh phong.

Sắc xanh do khí huyết không thông, kinh mạch bị trở trệ mà thành. Hàn gây khí huyết không thông, không thông gây đau và ứ huyết. Phong hàn gây đau đầu, lý hàn gây đau bụng, đau nhiều sắc mặt trắng bệch mà xanh, môi miệng xanh tím là huyết ứ (suy tim). Trẻ con sốt cao, sắc mặt xanh là sắp có kinh phong (co giật).

Vọng hình thái Xem hình dáng để biết tình trạng khoẻ hay yếu của 5 tạng: Da lông khô thì phế hư: cơ nhục gầy nhẽo thì Tỳ hư: xương yếu nhỏ, răng lung lay, chậm mọc do Thận hư: 7 chân tay run, co quắp do Can hư. Người béo ăn ít, thở gấp do Tỳ hư đàm thấp, người gầy mau đói là Vị hoả. Xem tư thế cử động của bệnh nhân để biết bệnh nhân thuộc âm hay thuộc dương Thích động, nằm quay ra ngoài.thuộc dương chứng; thích tĩnh nằm quay vào trong.thuộc âm chứng. Vọng ngũ quan 1.

Xem mũi Đầu mũi xanh: Đau bụng; mũi hơi đen là trong ngực có đàm ẩm, sắc trắng là trong khí hư hoặc mất máu, vàng do thấp; sắc đỏ là Phế nhiệt. Cánh mũi phập phồng là do khó thở vì Phế nhiệt (viêm phổi), hen suyễn. Chảy nước mũi trong do ngoại cảm phong hàn, nước mũi đục do ngoại cảm phong nhiệt. Xem mắt Lòng trắng: Đỏ bệnh ở Tâm, trắng bệnh ở Phế, xanh bệnh ở Can, vàng bệnh ở Tỳ, đen bệnh ở Thận.