Bài giảng chi tiết và dễ hiểu về kiểm soát nội bộ

Hướng dẫn chi tiết về kiểm soát nội bộ hiệu quả giúp doanh nghiệp tối ưu quy trình, nâng cao hiệu suất và đảm bảo tuân thủ quy định.

• Tác giả: Ths. Trần Thị Thanh Thảo
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Kế toán - Tài chính
• Đề tài: Kiểm soát nội bộ
• Loại tài liệu: bài giảng
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ
• 1.1. Khái niệm Kiểm soát nội bộ (KSNB)
• 1.2. Báo cáo COSO về kiểm soát nội bộ
• 1.2.1. Khái quát về Báo cáo COSO
• 1.2.2. Các yếu tố cấu thành của KSNB theo báo cáo COSO
• 2. CHƯƠNG 2: GIAN LẬN VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA GIAN LẬN
• 2.1. Định nghĩa về gian lận
• 2.2. Các hình thức gian lận và phương pháp gian lận phổ biến
• 2.2.1. Các hình thức gian lận
• 2.2.2. Những hình thức gian lận phổ biến trên BCTC
• 2.3. Các biện pháp phòng ngừa
• 2.3.1. Biện pháp ngăn ngừa và phát hiện gian lận
• 2.3.2. Tính hữu hiệu của các biện pháp ngăn ngừa và phát hiện gian lận
• 2.3.3. Các biện pháp/ thủ tục kiểm soát chung để phòng ngừa gian lận, sai sót
• 2.3.3.1. Phân chia trách nhiệm, chức năng
• 2.3.3.2. Kiểm soát quá trình xử lý thông tin
• 2.3.3.3. Kiểm tra độc lập việc thực hiện
• 2.3.3.4. Bảo vệ tài sản
• 2.3.3.5. Phân tích và rà soát
• 2.3.3.6. Sử dụng nhân viên có năng lực và trung thực
• 3. CHƯƠNG 3: KIỂM SOÁT CHU TRÌNH MUA HÀNG, TỒN TRỮ VÀ THANH TOÁN
• 3.1. Đặc điểm, sai phạm có thể xảy ra và mục tiêu kiểm soát
• 3.1.1. Sai phạm có thể xảy ra
• 3.2. Các thủ tục kiểm soát chủ yếu đối với chu trình mua hàng, tồn trữ và thanh toán
• 3.2.1. Kiểm soát quá trình mua hàng
• 3.2.2. Kiểm soát quá trình nhận hàng
• 3.2.3. Kiểm soát quá trình tồn trữ
• 3.2.4. Kiểm soát nợ phải trả người bán và thanh toán
• 3.3. Một số thủ thuật gian lận thường gặp trong chu trình Mua hàng, tồn trữ và thanh toán và các thủ tục kiểm soát phù hợp
• 4. CHƯƠNG 4: KIỂM SOÁT CHU TRÌNH BÁN HÀNG – THU TIỀN
• 4.1. Đặc điểm, sai phạm có thể xảy ra và mục tiêu kiểm soát
• 4.1.1. Đặc điểm của chu trình
• 4.1.2. Sai phạm có thể xảy ra
• 4.1.3. Mục tiêu kiểm soát
• 4.2. Các thủ tục kiểm soát chủ yếu đối với chu trình bán hàng và thu tiền
• 4.2.1. Kiểm soát quá trình tiếp nhận đơn đặt hàng và xét duyệt bán chịu, chiết khấu, giảm giá
• 4.2.2. Kiểm soát quá trình giao hàng và lập hóa đơn (cung cấp hàng hóa)
• 4.2.3. Kiểm soát việc thu tiền và theo dõi nợ phải thu khách hàng
• 4.2.4. Kiểm soát các khoản chiết khấu, giảm giá cho khách hàng, hàng bán bị trả lại
• 4.3. Một số thủ thuật gian lận thường gặp trong chu trình bán hàng - thu tiền và thủ tục kiểm soát thích hợp
• 4.3.1. Gian lận trong khâu xét duyệt bán hàng
• 4.3.2. Biển thủ tiền bán hàng thu được
• 4.3.3. Chiếm đoạt tiền khách hàng trả do mua hàng trả chậm
• 5. CHƯƠNG 5: KIỂM SOÁT TIỀN
• 5.1. Đặc điểm, sai phạm có thể xảy ra và mục tiêu kiểm soát
• 5.1.1. Đặc điểm của tiền
• 5.1.2. Sai phạm có thể xảy ra
• 5.1.3. Mục tiêu kiểm soát
• 5.2. Các thủ tục kiểm soát chủ yếu đối với tiền
• 5.2.1. Những thủ tục kiểm soát cụ thể đối với tiền mặt
• 5.2.2. Các thủ tục kiểm soát cụ thể đối với tiền gửi ngân hàng
• 5.3. Một số gian lận thường gặp đối với tiền và các biện pháp kiểm soát thích hợp
• 5.3.1. Gian lận trong thu tiền
• 5.3.2. Gian lận trong chi tiền

Tóm tắt

I. Kiểm soát nội bộ

Kiểm soát nội bộ là một quá trình được thiết kế và vận hành bởi Hội đồng quản trị, Ban giám đốc, và các nhân viên trong đơn vị. Mục tiêu chính của kiểm soát nội bộ là đảm bảo tính hiệu quả của hoạt động, độ tin cậy của báo cáo tài chính, và sự tuân thủ các quy định pháp luật. Theo Báo cáo COSO 2013, kiểm soát nội bộ bao gồm năm thành phần chính: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, và giám sát. Mỗi thành phần này đều có vai trò quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu của tổ chức.

1.1. Môi trường kiểm soát

Môi trường kiểm soát là nền tảng của kiểm soát nội bộ, tạo ra văn hóa và ý thức kiểm soát trong tổ chức. Nó bao gồm các yếu tố như cam kết của lãnh đạo về tính trung thực, đạo đức, và sự độc lập của Hội đồng quản trị. Một môi trường kiểm soát tốt giúp nhân viên hiểu rõ trách nhiệm và quyền hạn của mình, từ đó thúc đẩy việc tuân thủ các quy định nội bộ và pháp luật.

1.2. Đánh giá rủi ro

Đánh giá rủi ro là quá trình nhận dạng và phân tích các rủi ro có thể ảnh hưởng đến mục tiêu của tổ chức. Điều này bao gồm việc xác định các rủi ro tiềm ẩn trong hoạt động kinh doanh, tài chính, và tuân thủ. Sau khi nhận dạng rủi ro, tổ chức cần xây dựng các biện pháp để quản lý và giảm thiểu chúng. Đánh giá rủi ro giúp tổ chức chủ động đối phó với các thách thức và đảm bảo sự ổn định trong hoạt động.

II. Quản lý rủi ro

Quản lý rủi ro là một phần không thể thiếu trong kiểm soát nội bộ. Nó liên quan đến việc nhận dạng, đánh giá, và kiểm soát các rủi ro có thể ảnh hưởng đến mục tiêu của tổ chức. Quản lý rủi ro hiệu quả giúp tổ chức giảm thiểu thiệt hại và tối ưu hóa cơ hội. Theo Báo cáo COSO, quản lý rủi ro cần được tích hợp vào chiến lược và hoạt động hàng ngày của tổ chức để đảm bảo sự bền vững và phát triển.

2.1. Nhận dạng rủi ro

Nhận dạng rủi ro là bước đầu tiên trong quá trình quản lý rủi ro. Tổ chức cần xác định các rủi ro tiềm ẩn từ cả bên trong và bên ngoài. Các rủi ro này có thể liên quan đến hoạt động kinh doanh, tài chính, tuân thủ pháp luật, hoặc các yếu tố môi trường. Việc nhận dạng rủi ro kịp thời giúp tổ chức chuẩn bị các biện pháp phòng ngừa và ứng phó hiệu quả.

2.2. Kiểm soát rủi ro

Sau khi nhận dạng rủi ro, tổ chức cần thực hiện các biện pháp kiểm soát rủi ro để giảm thiểu tác động tiêu cực. Các biện pháp này có thể bao gồm việc thiết lập các chính sách, quy trình, và thủ tục kiểm soát nội bộ. Kiểm soát rủi ro hiệu quả giúp tổ chức duy trì sự ổn định và đạt được các mục tiêu đề ra.

III. Đánh giá nội bộ

Đánh giá nội bộ là quá trình kiểm tra và đánh giá hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ. Nó giúp tổ chức xác định các điểm yếu và cơ hội cải tiến. Đánh giá nội bộ thường được thực hiện bởi các bộ phận kiểm toán nội bộ hoặc các chuyên gia độc lập. Kết quả của đánh giá nội bộ cung cấp thông tin quan trọng để lãnh đạo đưa ra các quyết định chiến lược và cải thiện hiệu quả hoạt động.

3.1. Quy trình đánh giá

Quy trình đánh giá nội bộ bao gồm việc thu thập thông tin, phân tích dữ liệu, và đưa ra các kết luận về hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ. Quy trình này cần được thực hiện định kỳ để đảm bảo rằng hệ thống luôn đáp ứng được các yêu cầu thay đổi của tổ chức và môi trường kinh doanh.

3.2. Cải tiến quy trình

Dựa trên kết quả đánh giá nội bộ, tổ chức cần thực hiện các biện pháp cải tiến quy trình để nâng cao hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ. Các cải tiến này có thể bao gồm việc điều chỉnh chính sách, quy trình, hoặc đào tạo nhân viên. Cải tiến quy trình liên tục giúp tổ chức duy trì tính cạnh tranh và đạt được các mục tiêu dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Bài giảng Kiểm soát nội bộ (Mã số: BG.01; Mã học phần: MAN5299) do Khoa Kế toán - Tài chính thuộc Trường Đại học Hải Phòng tổ chức biên soạn, phát hành cập nhật năm 2023. Tài liệu do ThS. Trần Thị Thanh Thảo chủ biên (phụ trách biên soạn Chương 1, Chương 2, Chương 3) và TS. Đào Minh Hằng tham gia biên soạn (phụ trách Chương 4, Chương 5). Học phần có thời lượng 04 tín chỉ (tương đương 60 tiết giảng dạy quy chuẩn), được đưa vào chương trình đào tạo từ năm học 2016 với vị trí là học phần thuộc khối kiến thức chuyên ngành bắt buộc dành cho sinh viên ngành Kế toán doanh nghiệp và chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung trang bị hệ thống lý luận toàn diện về kiểm soát nội bộ (KSNB) theo các khuôn mẫu quốc tế và quy định pháp lý hiện hành tại Việt Nam; phân tích bản chất 5 thành phần cấu thành và 17 nguyên tắc vận hành hệ thống KSNB; nhận diện rủi ro và các hành vi gian lận; đồng thời hình thành năng lực thiết kế, đánh giá thủ tục kiểm soát trong các chu trình nghiệp vụ kinh doanh trọng yếu.

Cấu trúc bài giảng gồm 5 chương, tiếp cận theo phương pháp đánh giá rủi ro (risk-based approach) kết hợp giữa lý luận kiểm toán và thực hành kế toán. Điểm đặc sắc của tài liệu là sự hệ thống hóa kiến thức thông qua danh mục 14 bảng biểu tổng hợp, 20 hình vẽ mô hình hóa và 7 sơ đồ luân chuyển chứng từ thực tế, giúp người học liên hệ trực tiếp giữa khung lý thuyết và thực tiễn quản trị.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc bài giảng bao gồm 5 chương nội dung chính với logic phát triển chặt chẽ từ nền tảng lý thuyết đến kiểm soát ứng dụng từng phần hành:

• Chương 1: Tổng quan về kiểm soát nội bộ – Khái quát các định nghĩa KSNB theo IFAC, AICPA, Luật Kế toán số 88/2015/QH13, Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 315 (VSA 315) và Báo cáo COSO 2013. Phân tích chi tiết 5 thành phần gắn liền với 17 nguyên tắc: Môi trường kiểm soát (6 nhân tố), Đánh giá rủi ro (phân loại mục tiêu, 4 kỹ thuật ứng phó), Hoạt động kiểm soát (phòng ngừa, phát hiện, bù đắp; kiểm soát chung và kiểm soát ứng dụng CNTT), Thông tin và truyền thông (nội bộ và bên ngoài), Hoạt động giám sát (thường xuyên, định kỳ và báo cáo khiếm khuyết).
• Chương 2: Gian lận và biện pháp phòng ngừa gian lận – Trình bày định nghĩa gian lận theo VSA 240, mô hình Tam giác gian lận (Áp lực, Cơ hội, Thái độ/Sự tự biện), 3 nhóm gian lận theo phân loại của Hiệp hội các nhà kiểm tra gian lận công chứng (ACFE), cùng các biện pháp kiểm soát chung nhằm phòng ngừa và phát hiện gian lận trên Báo cáo tài chính (BCTC).
• Chương 3: Kiểm soát chu trình mua hàng, tồn trữ và thanh toán – Phân tích đặc điểm, nhận diện các sai phạm tiềm ẩn và thiết lập thủ tục kiểm soát tại các khâu: đề nghị mua, lựa chọn nhà cung cấp, nhận hàng, bảo quản hàng tồn kho (HTK), theo dõi nợ phải trả và thanh toán tiền.
• Chương 4: Kiểm soát chu trình bán hàng – thu tiền – Xác định rủi ro và thủ tục kiểm soát đối với việc tiếp nhận đơn đặt hàng, xét duyệt bán chịu/hạn mức tín dụng, xuất kho giao hàng, lập hóa đơn, theo dõi công nợ phải thu, xử lý hàng bán bị trả lại, chiết khấu và giảm giá.
• Chương 5: Kiểm soát tiền – Phân tích đặc điểm quản lý quỹ, nhận diện các sai phạm thường gặp đối với tiền mặt (TM) và tiền gửi ngân hàng (TGNH); thiết lập thủ tục kiểm soát luân chuyển chứng từ thu - chi và đối chiếu số dư sổ sách với thực tế.

Progression logic của nội dung đi từ việc thiết lập nhận thức nền tảng về hệ thống KSNB $\rightarrow$ phân tích nguy cơ sai phạm/gian lận $\rightarrow$ triển khai kiểm soát cụ thể trên 3 chu trình hoạt động huyết mạch trong doanh nghiệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Khung lý thuyết và chuẩn mực: Báo cáo COSO (các phiên bản 1992, 2004, 2013, 2017) về KSNB và Quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM); Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam VSA 315 và VSA 240; Luật Kế toán Việt Nam số 88/2015/QH13.
• Nguyên tắc kiểm soát cốt lõi: Ba nguyên tắc chỉ đạo gồm Phân công phân nhiệm (phân chia trách nhiệm rõ ràng), Bất kiêm nhiệm (cách ly giữa chức năng phê chuẩn - thực hiện, thực hiện - kiểm soát, ghi sổ kế toán - bảo quản tài sản), và Phê chuẩn/Ủy quyền (phê chuẩn chung và phê chuẩn cụ thể).
• Mô hình phân tích: Mô hình Tam giác gian lận (Fraud Triangle); Ma trận 3 nhóm mục tiêu kiểm soát (hoạt động, báo cáo, tuân thủ) và 4 cấp độ rủi ro (toàn đơn vị, hoạt động, tài chính, thông tin).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Xây dựng và đọc hiểu sơ đồ luân chuyển chứng từ (Sơ đồ 5-4, Sơ đồ 5-5); thiết kế các bảng kê đối chiếu công nợ, kiểm kê tài sản và kiểm soát ứng dụng trên phần mềm kế toán.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Đánh giá tính hữu hiệu của 5 thành phần KSNB; nhận diện các điểm yếu kiểm soát nội bộ; phân tích mối quan hệ đánh đổi giữa chi phí thiết lập kiểm soát và lợi ích thu được.
• Năng lực thực hành chuyên môn (Practical competencies): Vận dụng lý thuyết để xử lý các bài tập tình huống thực tế về quản lý kho bãi, ngộ độc sản phẩm thực phẩm, hay kiểm soát hành vi gian lận chấm công của nhân sự.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Tài liệu định hướng phương pháp giảng dạy tích cực, kết hợp thuyết trình lý thuyết chuẩn mực và phát vấn gợi mở (question-and-answer), lấy người học làm trung tâm:

• Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Giảng viên sử dụng giáo án trực quan kết hợp máy chiếu, sơ đồ hóa các chu trình nghiệp vụ (Sơ đồ 1-1 về khái niệm KSNB, Sơ đồ 1-2 về mối quan hệ mục tiêu - hoạt động, Sơ đồ 3-1 về quá trình mua hàng, Sơ đồ 4-1 về chu trình doanh thu) nhằm hỗ trợ người học hệ thống hóa tư duy quản trị.
• Bài tập tình huống và Case studies: Hệ thống bài học tích hợp các case study vận dụng điển hình:
  • Bài 1.1 (Công ty CP Thực phẩm Xanh): Tình huống xử lý rủi ro ngộ độc thực phẩm, dịch tả lợn châu Phi và nhà cung cấp dừng hợp đồng để sinh viên thực hành nhận diện, phân tích và đề xuất biện pháp kiểm soát rủi ro.
  • Bài 1.2 (Công ty Điện máy Anh Vũ): Tình huống phân tích các khiếm khuyết KSNB tại kho hàng (hàng hóa lộn xộn, camera giám sát hỏng, kế toán kho kiêm nhiệm thủ kho vi phạm nguyên tắc bất kiêm nhiệm).
  • Bài 1.3: Bảng ma trận phân loại 10 tình huống thực tế vào đúng 5 thành phần của hệ thống KSNB.
• Hệ thống bài tập thực hành: Cuối mỗi chương đều có hệ thống bài tập trắc nghiệm khách quan (A1), câu hỏi Đúng/Sai có yêu cầu giải thích luận điểm (A2), câu hỏi tự luận chuyên sâu (A3) và bài tập phân tích tình huống thực tế (B).
• Phương pháp đánh giá: Kết hợp đánh giá thường xuyên (chuyên cần, thái độ chuẩn bị bài, tham gia thảo luận phát vấn tại lớp) và đánh giá định kỳ (bài kiểm tra giữa kỳ, bài tập tình huống nhóm, bài thi kết thúc học phần dạng tự luận hoặc trắc nghiệm).
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên được yêu cầu đọc trước tài liệu, chuẩn bị bài tập tình huống trước khi đến lớp, tự luyện câu hỏi trắc nghiệm cuối chương và chủ động cập nhật tin tức kinh tế - xã hội để liên hệ thực tế.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Bài giảng Kiểm soát nội bộ (2023) có những điểm cập nhật và liên hệ thực tiễn đáng chú ý:

• Cập nhật khung lý thuyết mới: Tích hợp đầy đủ các thay đổi của Báo cáo COSO 2013 với cấu trúc 5 thành phần và 17 nguyên tắc rõ ràng (Bảng 1-1); cập nhật các quan điểm của Báo cáo COSO 2017 về quản trị rủi ro doanh nghiệp gắn liền với chiến lược, mục tiêu kinh doanh và vòng đời doanh nghiệp (5 thành phần, 20 nguyên tắc, đồ thị "đường cong rủi ro").
• Tích hợp kiểm soát Công nghệ thông tin: Bổ sung nội dung phân tích mối quan hệ giữa Kiểm soát chung (General Controls: trung tâm dữ liệu, phần mềm hệ thống, kiểm soát phân quyền truy cập) và Kiểm soát ứng dụng (Application Controls: kiểm soát dữ liệu đầu vào, xử lý nghiệp vụ tự động trên phần mềm quản lý kho, nhân sự, kế toán).
• Dữ liệu thực tế và liên hệ thực tiễn: Sử dụng hàng loạt ví dụ thực tế trong doanh nghiệp để minh họa lý thuyết:
  • Vi phạm đạo đức và tuân thủ: Vụ việc Vedan gây ô nhiễm môi trường, Công ty Trà Ô Long Đài Loan công bố sai sự thật doanh thu, lợi nhuận.
  • Mục tiêu hoạt động và quản trị: Chính sách an toàn thực phẩm của Vinamilk; sự chuyển dịch mục tiêu từ bảo vệ nguồn lực sang gia tăng thị phần của hãng xe Toyota qua các thời kỳ.
  • Gian lận BCTC: Vụ việc khai khống chi phí đầu vào báo lỗ của Coca Cola chi nhánh Việt Nam để tránh thuế TNDN; hiện tượng thổi phồng số liệu tài chính thời kỳ bong bóng chứng khoán 2006-2008; hành vi gian lận quẹt thẻ chấm công hộ tại Deloitte.
• Gắn kết thực tiễn kiểm toán: Phân tích rõ vai trò của việc đánh giá KSNB trong việc xác định độ tin cậy của BCTC, từ đó giúp kiểm toán viên thiết kế phạm vi các thử nghiệm cơ bản và thủ tục kiểm toán phù hợp theo VSA 315 và VSA 240.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Sinh viên đại học: Phục vụ trực tiếp sinh viên năm thứ ba và năm thứ tư thuộc ngành Kế toán doanh nghiệp và chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán tại các trường đại học khối ngành kinh tế.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu tốt học phần này, sinh viên cần hoàn thành các học phần nền tảng thuộc khối kiến thức cơ sở ngành gồm: Nguyên lý kế toán, Kế toán tài chính, Lý thuyết tài chính - tiền tệ và Nguyên lý kiểm toán. Người học cần nắm vững quy trình luân chuyển chứng từ, phương pháp ghi sổ kế toán và kỹ thuật lập BCTC.
• Giảng viên và cơ sở đào tạo: Giảng viên bộ môn Kiểm toán và Kế toán sử dụng tài liệu làm căn cứ biên soạn đề cương chi tiết, giáo án giảng dạy 60 tiết, hệ thống câu hỏi thảo luận và ngân hàng đề thi đánh giá học phần MAN5299.
• Tự học và nghiên cứu thực tiễn: Tài liệu cung cấp cơ sở tham khảo cho học viên cao học chuyên ngành kinh tế, kiểm toán viên nội bộ, kế toán viên và các nhà quản lý doanh nghiệp trong việc rà soát, thiết lập quy chế kiểm soát nội bộ tại đơn vị.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Bài giảng được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên đại học chuyên ngành Kế toán doanh nghiệp và Kế toán - Kiểm toán, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên, kiểm toán viên và cán bộ quản lý doanh nghiệp.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần hoàn thành các môn học tiên quyết về Nguyên lý kế toán, Kế toán tài chính và Kiểm toán căn bản để hiểu rõ kết cấu tài khoản, quy trình hạch toán nghiệp vụ và cách lập Báo cáo tài chính.

3. Điểm khác biệt của bài giảng so với các tài liệu kiểm toán chung là gì?

Tài liệu tập trung chuyên sâu vào cơ chế phòng ngừa và phát hiện sai phạm thông qua 5 thành phần, 17 nguyên tắc của COSO 2013, cập nhật COSO 2017 và phân tích chi tiết quy trình kiểm soát cụ thể cho 3 chu trình mua hàng, bán hàng và quản lý tiền.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần kết hợp đọc lý thuyết từng chương, tự trả lời hệ thống câu hỏi trắc nghiệm/Đúng - Sai (mục A1, A2) và phân tích các bài tập tình huống thực tế (mục B) có đối chiếu với các nguyên tắc bất kiêm nhiệm, ủy quyền và phân công phân nhiệm.

5. Có những tài liệu bổ trợ nào được khuyến nghị kèm theo?

Tài liệu học tập chính và tham khảo mở rộng được trích dẫn gồm: Kiểm soát nội bộ (PGS.TS Trần Thị Giang Tân, NXB Lao động, 2021), Kiểm soát nội bộ (PGS.TS Nguyễn Hữu Ánh, NXB Đại học Kinh tế Quốc Dân, 2021) cùng hệ thống Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA 315, VSA 240).

---

Kết luận (150 từ)

Tập bài giảng Kiểm soát nội bộ (Mã số: BG.01) của Trường Đại học Hải Phòng cung cấp hệ thống tri thức học thuật chuẩn hóa về khuôn mẫu kiểm soát nội bộ COSO, các quy định của Luật Kế toán 88/2015/QH13 và Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở việc gắn kết chặt chẽ giữa khung lý luận 17 nguyên tắc kiểm soát với các thủ tục ứng dụng thực tiễn trong chu trình mua hàng, bán hàng và quản lý tiền tệ.

Lộ trình học tập đề xuất: Bắt đầu từ việc nắm vững 5 yếu tố cấu thành KSNB (Chương 1) $\rightarrow$ phân tích động cơ và cơ chế gian lận theo Tam giác gian lận (Chương 2) $\rightarrow$ thực hành thiết kế và đánh giá thủ tục kiểm soát trên 3 chu trình nghiệp vụ cụ thể (Chương 3, 4, 5). Người học nên kết hợp nghiên cứu các văn bản pháp lý hiện hành và giáo trình tham khảo của PGS.TS Trần Thị Giang Tân (2021) và PGS.TS Nguyễn Hữu Ánh (2021) để củng cố toàn diện kiến thức chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ A. Mục tiêu học tập: * Về kiến thức: sau khi học xong chương này sinh viên có khả năng - Nắm được khái niệm về kiểm soát nội bộ - Nhận biết được tổng quan về báo cáo COSO 2013 - Nắm được được bản chất và vai trò của năm thành phần của kiểm soát nội bộ - Hiểu rõ được những nguyên tắc để xây dựng nên từng thành phần của kiểm soát nội bộ * Về kỹ năng: Chứng tỏ được khả năng phân tích năm thành phần của kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp * Về năng lực tự chủ trách nhiệm: Dự lớp đầy đủ; hoàn thành đầy đủ các bài tập được giao, chuẩn bị bài trước khi đến lớp; tích cực tham gia các hoạt động ở lớp. Có thái độ nghiêm túc và chăm chỉ trong học tập; cố gắng áp dụng các kiến thức trong học tập vào thực tiễn. Chuẩn bị: * Sinh viên - Nghe giảng và đọc tài liệu để nắm bắt các nội dung chính - Làm bài tập tình huống và luyện các câu hỏi trắc nghiệm theo yêu cầu cuối chương - Liên hệ và lấy các ví dụ trong thực tế để minh họa cho nội dung bài học - Cập nhật những thông tin về kinh tế xã hội trên báo, đài, ti vi, mạng internet để hiểu hơn về kiểm soát nội bộ *Giảng viên: - Thiết bị: bảng, phấn hoặc máy chiếu - Giáo trình: Kiểm soát nội bộ, PGS.TS Trần Thị Giang Tân, NXB Lao động năm 2021 - Tài liệu tham khảo: Kiểm soát nội bộ, PGS.TS Nguyễn Hữu Ánh, NXB Đại học Kinh tế Quốc Dân năm 2021 C.

Phương pháp: - Sử dụng phương pháp thuyết trình, phát vấn người học D. ĐỊNH NGHĨA KIỂM SOÁT NỘI BỘ Hiện nay, theo các góc độ nghiên cứu khác nhau, các nhà nghiên cứu có nhiều quan điểm khác nhau về kiểm soát nội bộ. Theo Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC), Kiểm soát nội bộ là một hệ thống các chính sách, các thủ tục được thiết lập tại đơn vị nhằm đảm bảo độ tin cậy các thông tin, việc thực hiện các chế độ pháp luật và hiệu quả hoạt động. Theo Hiệp hội Kế toán viên Công chứng Hoa kỳ (AICPA), Kiểm soát nội bộ là các biện pháp, cách thức được chấp nhận thực hiện trong một tổ chức để bảo vệ tiền, các tài sản khác và kiểm tra sự chính xác trong ghi chép sổ sách.

Theo Luật kế toán số 88/2015/QH13 ban hành ngày 20/11/2015, Kiểm soát nội bộ là việc thiết lập và tổ chức thực hiện trong nội bộ đơn vị kế toán các cơ chế, chính sách, quy trình, quy định nội bộ phù hợp với quy định của pháp luật nhằm bảo đảm phòng ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời rủi ro và đạt được yêu cầu đề ra Theo chuẩn mực Kiểm toán Việt nam số 315 (VSA 315), Kiểm soát nội bộ là quy trình do Ban quản trị, Ban Giám đốc và các cá nhân khác trong đơn vị thiết kế, thực hiện và duy trì để tạo ra sự đảm bảo hợp lý về khả năng đạt được mục tiêu của đơn vị trong việc đảm bảo độ tin cậy của báo cáo tài chính, đảm bảo hiệu quả, hiệu suất hoạt động, tuân thủ pháp luật và các quy định có liên quan Theo báo cáo COSO 2013 (Ủy ban Chống gian lận khi lập Báo cáo tài chính), Kiểm soát nội bộ là một quá trình bị chi phối bởi ban giám đốc, nhà quản lý và các nhân viên của đơn vị, được thiết kế để cung cấp sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được các mục tiêu sau đây: - Sự hữu hiệu và hiệu quả của hoạt động. - Sự tin cậy của BCTC. - Sự tuân thủ pháp luật và các quy định. 3 Quá Sự hữu hiệu và Hội trình hiệu quả các hoạt đồng động quản trị Con Mục người Nhà Kiểm soát nội Sự tin cậy của tiêu quản lý bộ Báo cáo tài chính Sự tuân thủ pháp Các Bảo luật và quy định nhân đảm viên hợp lý Sơ đồ 1-1.

Khái niệm kiểm soát nội bộ Như vậy, có thể khái quát một khái niệm chung nhất về kiểm soát nội bộ như sau: “Kiểm soát nội bộ là một quá trình bị chi phối bởi hội đồng quản trị, nhà quản lý và các nhân viên của đơn vị, nó được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được các mục tiêu về hoạt động, báo cáo và tuân thủ” Trong định nghĩa trên có 4 khái niệm quan trọng cần lưu ý đó là quá trình, con người, đảm bảo hợp lý và mục tiêu  KSNB là một quá trình: KSNB không phải một sự kiện hay tình huống mà là một chuỗi các hoạt động hiện diện trong mọi bộ phận, gắn chặt với các hoạt động của đơn vị và là nội dung cơ bản trong hoạt động của đơn vị.  KSNB bị chi phối bởi con người: KSNB được thiết kế và vận hành bởi con người. Cụ thể là Hội đồng quản trị, Ban giám đốc, nhà quản lý và các nhân viên trong đơn vị. KSNB là công cụ được nhà quản lý sử dụng, không thay thế được yếu tố con người.

Mỗi con người trong tổ chức có khả năng, kiến thức, kinh nghiệm, nhu cầu khác nhau nên việc trao đổi, hành động không nhất quán. Để KSNB hữu hiệu, mỗi cá nhân cần hiểu rõ quyền hạn, trách nhiệm của mình đồng thời xác định rõ mối liên hệ, nhiệm vụ của các thành viên khác để cùng đạt mục tiêu chung của tổ chức.  KSNB cung cấp sự đảm bảo hợp lý: KSNB chỉ cung cấp sự đảm bảo hợp lý cho nhà quản lý trong việc đạt mục tiêu tổ chức, không thể đảm bảo tuyệt đối. Điều này xuất phát từ hai nguyên nhân chính: - Hạn chế tiềm tàng trong quá trình xây dựng, vận hành KSNB tại DN.

Ví dụ: quyết định sai lầm của con người trong các tình huống đặc biệt, sự thông đồng giữa các cá nhân, sự lạm quyền của nhà quản lý. KSNB có thể 4 ngăn chặn và phát hiện những sai phạm nhưng không thể đảm bảo là chúng không bao giờ xảy ra. - Đảm bảo nguyên tắc cân bằng giữa chi phí xây dựng KSNB và lợi ích đạt được. Do đó, tuy người quản lý có thể nhận thức đầy đủ về các rủi ro, thế nhưng chi phí cho quá trình kiểm soát quá cao, họ vẫn không áp dụng các thủ tục để kiểm soát rủi ro đó.

 KSNB giúp đơn vị đạt được các mục tiêu: Mỗi tổ chức, DN đều xác định mục tiêu kiểm soát để từ đó xây dựng các chiến lược cần thực hiện. Mục tiêu kiểm soát bao gồm mục tiêu chung cho toàn DN, mục tiêu cụ thể cho từng bộ phận, mục tiêu cụ thể cho từng hoạt động. Có thể chia mục tiêu kiểm soát DN cần thiết lập thành ba nhóm: - Nhóm mục tiêu hoạt động: nhấn mạnh đến sự hữu hiệu, hiệu quả của việc sử dụng các nguồn lực, bảo mật thông tin, thực hiện các chiến lược kinh doanh của đơn vị. - Nhóm mục tiêu về báo cáo: bao gồm báo cáo tài chính và phi tài chính mà đơn vị cung cấp cho các đối tượng bên trong và bên ngoài đơn vị, nhấn mạnh đến tính đáng tin cậy, kịp thời, minh bạch và các tiêu chuẩn chất lượn khác của các báo cáo.

- Nhóm mục tiêu về sự tuân thủ: nhấn mạnh đến việc tuân thủ pháp luật và các quy định của nhà nước. Ngoài ra, KSNB còn hướng các thành viên tuân thủ quy định, chính sách nội bộ DN 1. BÁO CÁO COSO VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ 1. Khái quát về Báo cáo COSO Báo cáo COSO (sau đây gọi tắt là Báo cáo) là kết quả của một dự án được thực hiện qua bảy giai đoạn như sau: Hình 1-1.

Quá trình xây dựng báo cáo COSO 5 - Năm 1985, Uỷ ban COSO ra đời dưới sự bảo trợ của năm tổ chức nghề nghiệp, bao gồm Hiệp hội kế toán công chứng Hoa Kỳ, Hiệp hội kế toán Hoa Kỳ, Hiệp hội quản trị viên tài chính, Hiệp hội Kế toán viên quản trị, Hiệp hội KTV nội bộ. - Năm 1992, Coso phát hành báo cáo COSO 1992 là tài liệu đầu tiên trên thế giới đưa ra khuôn mẫu lý thuyết về KSNB một cách đầy đủ, có hệ thống. - Báo cáo COSO năm 2004 đã nghiên cứu sâu về hướng quản trị DN, hướng tới quản trị rủi ro DN. - Năm 2013, Ủy ban COSO đã ban hành chính thức bản cập nhật Báo cáo COSO 1992, là sự thay đổi lớn nhất kể từ lần ban hành đầu tiên.

Từ năm 1992 đến 2013,quan điểm của COSO đã có những điểm thay đổi cơ bản: - Ngăn ngừa, phát hiện và giảm thiểu các gian lận; - Ứng dụng sự phát triển của khoa học công nghệ; - Đáp ứng các nhu cầu, quy định, chuẩn mực; - Sự thay đổi trong mô hình kinh doanh phù hợp với sự biến động của thế giới; - Hướng đến sự toàn cầu hóa thị trường và hoạt động kinh doanh mở rộng; - Tăng cường các chiến lược cạnh tranh và trách nhiệm giải trình trước xã hội; - Tiếp cận theo hướng mong đợi vào việc quản trị kinh doanh ở tầm vĩ mô. -Năm 2017, COSO đã đưa ra những thay đổi trong quan điểm về quản lý rủi ro cần gắn với chiến lược, mục tiêu hoạt động của doanh nghiệp. Các yếu tố cấu thành của KSNB theo báo cáo COSO Theo Báo cáo COSO thì một KSNB bao gồm 5 bộ phận có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, các bộ phận này gắn liền với 17 nguyên tắc KSNB, đó là: Hình 1-2. Các yếu tố của hệ thống KSNB 6 -Môi trường kiểm soát: tạo ra sắc thái chung trong DN - nơi mỗi người tiến hành các hoạt động và thực hiện nghĩa vụ kiểm soát của mình.

Chính môi trường kiểm soát làm nền tảng cho các thành phần khác của KSNB. Nguyên tắc 1: Đơn vị thể hiện sự cam kết về tính trung thực và các giá trị đạo đức. Nguyên tắc 2: Hội đồng quản trị độc lập với người quản lý và đảm nhiệm chức năng giám sát việc thiết kế và vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ. Nguyên tắc 3: Dưới sự giám sát của Hội đồng quản trị, nhà quản lý xây dựng cơ cấu, các cấp bậc báo cáo cũng như phân định trách nhiệm và quyền hạn phù hợp cho việc thực hiện các mục tiêu.

Nguyên tắc 4: Đơn vị thể hiện sự cam kết về việc thu hút nhân lực thông qua tuyển dụng, phát triển và giữ chân các cá nhân có năng lực phù hợp để đạt các mục tiêu. Nguyên tắc 5: Đơn vị chỉ rõ trách nhiệm giải trình của từng cá nhân liên quan đến trách nhiệm kiểm soát của họ để đạt được các mục tiêu.