Luận án tiến sĩ: Tác động của tài chính toàn diện lên chính sách tiền tệ ở các nước đang phát triển

Luận án tiến sĩ phân tích ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển, cung cấp góc nhìn sâu sắc và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Trúc Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Trầm Thị Xuân Hương
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ - Nghiên cứu trường hợp tại các nước đang phát triển
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do thực hiện đề tài
• 1.2. Bối cảnh lý thuyết
• 1.3. Bối cảnh thực tiễn
• 1.4. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.7.1. Về khía cạnh khoa học
• 1.7.2. Về khía cạnh thực tiễn
• 1.8. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Tài chính toàn diện (financial inclusion)
• 2.1.1. Giới thiệu khái quát
• 2.1.2. Vai trò của tài chính toàn diện
• 2.1.3. Đo lường tài chính toàn diện
• 2.2. Chính sách tiền tệ
• 2.2.1. Một số lý thuyết về CSTT
• 2.2.2. Mục tiêu và công cụ của CSTT
• 2.2.3. Cơ chế truyền dẫn CSTT qua kênh lãi suất
• 2.2.4. Chỉ tiêu đo lường CSTT
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ
• 2.3.1. Các lý thuyết và nghiên cứu có liên quan
• 2.3.2. Khung phân tích nghiên cứu
• 2.4. Các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan
• 2.4.1. Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT thông qua lạm phát
• 2.4.2. Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến cơ chế truyền dẫn lãi suất của CSTT
• 2.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình và giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.1.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Đo lường các biến trong mô hình
• 3.3.1. Biến đại diện cho tài chính toàn diện
• 3.3.2. Biến đại diện cho CSTT
• 3.3.3. Biến kiểm soát và các biến khác
• 3.4. Phương pháp ước lượng
• 3.4.1. Phát triển bộ FI index
• 3.4.2. Phương pháp ước lượng
• 3.5. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.6. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả tính toán FI index
• 4.1.1. Mô tả dữ liệu
• 4.1.2. Kết quả ước tính FI index
• 4.1.3. So sánh FI index và các chỉ số đo lường từ các nghiên cứu trước
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Thống kê mô tả dữ liệu
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.3. Kiểm tra tính vững của mô hình (robustness check)
• 4.3. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN
• 5.1. Tổng hợp các câu hỏi nghiên cứu và những phát hiện của luận án
• 5.2. Các đóng góp mới của luận án
• 5.3. Hàm ý chính sách
• 5.3.1. Về đo lường tài chính toàn diện thông qua xây dựng bộ FI index
• 5.3.2. Về đóng góp của tài chính toàn diện đến cơ chế truyền dẫn CSTT
• 5.3.3. Về đẩy mạnh tài chính toàn diện
• 5.4. Giới hạn của nghiên cứu và gợi ý hướng nghiên cứu tương lai
• DANH SÁCH CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC
• A.1. Phần phụ lục Bảng
• A.2. Phần Phụ lục Hình

Tóm tắt

I. Tài chính toàn diện và chính sách tiền tệ

Tài chính toàn diện đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và giảm nghèo tại các nước đang phát triển. Nghiên cứu này tập trung vào tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ, đặc biệt là cơ chế truyền dẫn lãi suất. Tài chính toàn diện giúp tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như tiết kiệm, tín dụng và thanh toán, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách tiền tệ. Các nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng, khi tỷ lệ người dân được tiếp cận dịch vụ tài chính tăng, độ co giãn của tổng cầu với lãi suất cũng tăng, giúp chính sách tiền tệ đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và tăng trưởng kinh tế.

1.1. Cơ chế truyền dẫn lãi suất

Cơ chế truyền dẫn lãi suất là một trong những kênh quan trọng của chính sách tiền tệ. Khi Ngân hàng Trung ương điều chỉnh lãi suất chính sách, nó sẽ ảnh hưởng đến lãi suất thị trường, từ đó tác động đến tổng cầu và lạm phát. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào mức độ tài chính toàn diện. Các nghiên cứu như Gali và cộng sự (2004) và Bilbie (2008) chỉ ra rằng, khi tỷ lệ người dân bị loại trừ dịch vụ tài chính cao, độ co giãn của tổng cầu với lãi suất sẽ giảm, làm suy yếu hiệu quả của chính sách tiền tệ. Ngược lại, khi tài chính toàn diện được cải thiện, kênh lãi suất trở nên hiệu quả hơn, giúp chính sách tiền tệ đạt được mục tiêu ổn định kinh tế.

1.2. Tác động đến lạm phát và tăng trưởng

Tài chính toàn diện không chỉ ảnh hưởng đến cơ chế truyền dẫn lãi suất mà còn tác động trực tiếp đến lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Khi người dân có khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính, họ có thể tiết kiệm và đầu tư hiệu quả hơn, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đồng thời, tài chính toàn diện giúp giảm bớt sự bất ổn trong tổng cầu, hỗ trợ chính sách tiền tệ trong việc ổn định lạm phát. Các nghiên cứu thực nghiệm tại các nước đang phát triển cho thấy, những quốc gia có mức độ tài chính toàn diện cao thường đạt được tăng trưởng kinh tế bền vững và lạm phát ổn định hơn so với những nước có mức độ tài chính toàn diện thấp.

II. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA) để xây dựng FI index, một chỉ số đo lường mức độ tài chính toàn diện. Dữ liệu được thu thập từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) cho 39 nước đang phát triển trong giai đoạn từ Quý 1/2008 đến Quý 4/2018. FI index bao gồm các biến đo lường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như tài khoản ngân hàng, tiết kiệm, tín dụng và các dịch vụ liên quan đến mobile money. Nghiên cứu chia mẫu thành hai nhóm: nhóm có FI index cao (FI index > 0,5) và nhóm có FI index thấp (FI index ≤ 0,5) để phân tích sự khác biệt trong tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ.

2.1. Xây dựng FI index

FI index được xây dựng dựa trên phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA), kết hợp các biến đo lường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như tài khoản ngân hàng, tiết kiệm, tín dụng và các dịch vụ liên quan đến mobile money. Phương pháp này giúp tạo ra một chỉ số tổng hợp phản ánh chính xác mức độ tài chính toàn diện tại các nước đang phát triển. FI index được sử dụng để phân tích sự khác biệt trong tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ giữa các nhóm nước có mức độ tài chính toàn diện khác nhau.

2.2. Phương pháp ước lượng PVAR

Nghiên cứu sử dụng phương pháp Ước lượng PVAR (Panel Vector Autoregressive) để phân tích tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ. Phương pháp này cho phép đánh giá mối quan hệ động giữa các biến trong mô hình, bao gồm lãi suất chính sách, lãi suất cho vay, tổng cầu và lạm phát. Kết quả từ phương pháp PVAR cho thấy, tài chính toàn diện có ảnh hưởng mạnh hơn đến chính sách tiền tệ tại các nước có FI index cao, đặc biệt là trong việc truyền dẫn lãi suất và ổn định lạm phát.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, tài chính toàn diện có ảnh hưởng đáng kể đến chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển. Cụ thể, tại các nước có FI index cao, lãi suất cho vay phản ứng nhanh hơn với sự thay đổi của lãi suất chính sách, tổng cầu co giãn mạnh hơn với lãi suất, và lạm phát ổn định hơn. Ngược lại, tại các nước có FI index thấp, chính sách tiền tệ gặp nhiều khó khăn trong việc đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của tài chính toàn diện trong việc nâng cao hiệu quả của chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển.

3.1. Tác động đến lãi suất cho vay

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, tại các nước có FI index cao, lãi suất cho vay phản ứng nhanh hơn với sự thay đổi của lãi suất chính sách. Điều này cho thấy, tài chính toàn diện giúp tăng cường hiệu quả của kênh lãi suất trong cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ. Ngược lại, tại các nước có FI index thấp, lãi suất cho vay phản ứng chậm hơn, làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ trong việc điều chỉnh tổng cầu và lạm phát.

3.2. Tác động đến tổng cầu và lạm phát

Nghiên cứu cũng cho thấy, tài chính toàn diện có ảnh hưởng mạnh đến độ co giãn của tổng cầu với lãi suất. Tại các nước có FI index cao, tổng cầu co giãn mạnh hơn với lãi suất, giúp chính sách tiền tệ đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, tại các nước có FI index thấp, tổng cầu ít co giãn hơn, làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của tài chính toàn diện trong việc hỗ trợ chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu tổng quan đề tài nghiên cứu. Trên cơ sở phân tích bối cảnh nghiên cứu và xác định các khoảng trống nghiên cứu, Mục 1.1 cho thấy lý do cần thiết để thực hiện luận án. Từ đây, các câu hỏi và mục tiêu của nghiên cứu được xác định và thảo luận tại Mục 1. Phạm vi, đối tượng, và phương pháp nghiên cứu được lần lượt đề cập tại Mục 1.

Tiếp theo, Mục 1.5 phân tích những đóng góp từ luận án. Tại phần cuối của chương, Mục 1.6 mô tả kết cấu chương của luận án.1 Lý do thực hiện đề tài 1.1 Bối cảnh lý thuyết Tài chính toàn diện, với mục tiêu hướng đến là đảm bảo cho mọi người, nhất là những người bị thiệt thòi về tài chính được tiếp cận, cũng như sử dụng các DVTC thích hợp, ngày càng được công nhận là công cụ chiến lược để giảm nghèo và phát triển kinh tế. Vì thế, nghiên cứu về tài chính toàn diện chủ yếu tập trung đến các vấn đề như giảm nghèo; giảm bớt khoảng cách trong thu nhập; hay tăng trưởng, phát triển kinh tế (chẳng hạn, Anand và Chhikara, 2013; Kim, 2016; Park và Mercado, 2018a; Makina và Walle, 2019; Huang và Zhang, 2020; Emara và Said, 2021; Ozili và cộng sự, 2022). Từ đó cho thấy, ở phương diện lý thuyết lẫn thực thiễn, tài chính toàn diện đã được thừa nhận là có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nói chung.

Rõ ràng, các DVTC (thanh toán, tiết kiệm và tín dụng) được cung cấp đầy đủ và hợp lý cho những người bị loại trừ tài chính có thể giúp họ cải thiện mức sống, tăng cơ hội đầu tư, nâng cao thu nhập. Tuy nhiên, mức độ tiếp cận DVTC, nhất là dịch vụ tiết kiệm và vay vốn còn có liên quan đến CSTT. Những phân tích lý thuyết tại mục 2.4 của Chương 2 cho thấy, mức độ tài chính toàn diện là yếu tố có ảnh hưởng đến kênh lãi suất của cơ chế truyền dẫn CSTT. Theo lý thuyết Keynes về CSTT, NHTW có thể tăng hoặc giảm lãi suất để tác động đến các quyết định tổng cầu từ khu vực tư nhân, dẫn đến lạm phát và sản lượng bị ảnh hưởng.

Đây chính là cơ sở của cơ chế truyền dẫn CSTT. Tuy nhiên, độ 2 mạnh về sự tương tác của tổng cầu đối với lãi suất lại phụ thuộc vào mức độ tài chính toàn diện. Phát hiện này cũng được phân tích rõ trong Gali và cộng sự (2004); Bilbie (2008) và một số nghiên cứu khác. Nếu như phần lớn mô hình nghiên cứu theo trường phái Keynes mới trước đó ngẫu nhiên mặc định tất cả người tiêu dùng đều được tiếp cận với các DVTC, thì Gali và cộng sự (2004); Bilbie (2008); Di Bartolomeo và Rossi (2006) dựa vào lý thuyết cân bằng chung; mô hình DSGE và lý thuyết Keynes về CSTT, đã kết hợp sự phân biệt giữa hai loại người tiêu dùng (những người được tiếp cận DVTC và những người không được tiếp cận DVTC, tiêu dùng toàn bộ thu nhập từ tiền lương, còn gọi là nhóm người bị loại trừ tài chính) vào mô hình phân tích.

Kết quả cho thấy, sự xuất hiện người tiêu dùng bị loại trừ tài chính có thể làm ảnh hưởng độ co giãn của tổng cầu với lãi suất. Điều đó dẫn đến việc thực hiện quy tắc lãi suất theo nguyên tắc Taylor1 có thể không đảm bảo trạng thái cân bằng duy nhất. Bởi lẽ, nguyên tắc này biểu thị CSTT sẽ ổn định lạm phát với điều kiện khi lạm phát tăng, NHTW tăng lãi suất danh nghĩa nhiều hơn mức tăng lạm phát để lãi suất thực tăng (tức, cần phải thay đổi lãi suất lớn hơn để ổn định lạm phát). Thế nhưng, khi trọng số người bị loại trừ tài chính lớn, tính hợp lệ của nguyên tắc Taylor có khả năng khó xác định vì tổng cầu không co giãn với lãi suất.

Gali và cộng sự (2004) cũng hàm ý rằng, một tỷ trọng lớn người tiêu dùng bị loại trừ tài chính còn có thể làm cho việc truyền lãi suất của NHTW đến lãi suất thị trường bị suy yếu, vì lãi suất hoạt động của các TCTC sẽ chậm thay đổi trước những biến đổi của lãi suất chính sách, do lãi suất không tác động trực tiếp đến những người tiêu dùng này, nên nhu cầu của mỗi TCTD đối với tiền gửi hay vay vốn sẽ co giãn ít hơn (Cottarelli và Kourelis, 1994; 1 Quy tắc lãi suất được nhiều NHTW sử dụng để thiết lập lãi suất chính sách theo nguyên tắc do nhà kinh tế học John Taylor đưa ra, Taylor (1993). 3 Hồ Thị Lam, 2020). Các phát hiện tương tự cũng đã được tìm thấy bởi Cas và cộng sự (2011) và Loayza và Schmidt-Hebbel (2002). Dựa vào Gali và cộng sự (2004) và Bilbie (2008), Bilbiie và Straub (2012) đã chỉ ra rằng, khi tỷ lệ người được tiếp cận với DVTC thay đổi sẽ làm biến đổi dấu hiệu của hệ số lãi suất trong phương trình sản lượng Euler, tức độ co giãn của tổng cầu với lãi suất phụ thuộc vào tỷ lệ người được tiếp cận DVTC.

Ngoài ra, theo Brownbridge và cộng sự (2017), giả định về tất cả cá nhân và hộ gia đình có thể vay và tiết kiệm trong các mô hình phân tích chính sách trước đây hầu như khó có khả năng ở nhiều nước thuộc khu vực đang phát triển, vì đây là nơi có phần lớn dân số bị loại trừ tài chính, đặc biệt là tín dụng. Phát hiện này cũng hàm ý về nguyên tắc, khi trong nền kinh tế có một tỷ trọng lớn người tiêu dùng bị loại trừ tài chính thì sẽ làm giảm độ co giãn của tổng cầu với lãi suất và làm suy yếu việc truyền dẫn lãi suất của CSTT. Với Mehrotra và Yetman (2015), hai khía cạnh mà sự gia tăng về tài chính toàn diện có thể tác động đến CSTT là: (i) giúp các cá nhân và hộ gia đình thuận lợi trong tiêu dùng, vì họ có thể tiếp cận vốn tín dụng cũng như tiết kiệm dễ dàng hơn, điều này làm biến động sản lượng ít hơn và do đó có thể hỗ trợ CSTT trong việc ổn định mức giá; (ii) làm tăng vai trò của lãi suất trong việc truyền dẫn CSTT, do có một tỷ trọng người tiêu dùng lớn hơn chịu tác động bởi sự thay đổi của lãi suất. Vì thế, theo Khan (2011), đặc trưng của các hoạt động kinh tế ở các nước đang phát triển còn tùy thuộc nhiều vào khu vực phi chính thức, làm CSTT có thể không hiệu quả do lãi suất chính sách của NHTW không gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định kinh tế của một lượng lớn dân số bị loại trừ tài chính.

Từ những phát hiện trên, xu hướng nghiên cứu gần đây về tài chính toàn diện bắt đầu tập trung hơn đến những ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT. Nhất là, sau cuộc khủng hoảng tài chính (2007-2008), dòng nghiên cứu mới nhấn mạnh đến tầm quan trọng của sự gia tăng tài chính toàn diện trong ổn định tài chính và hiệu quả mà nó mang lại trong thực thi CSTT (chẳng hạn, một số nghiên cứu như: Mbutor và Uba 2013; 4 Lapukeni, 2015; Lenka và Bairwa, 2016; Mehrotra và Nadhanael, 2016; Elsherif, 2019; Akanbi và cộng sự 2020; Komala và Widodo, 2022). Tuy nhiên, theo Agoba và cộng sự (2017), Suman (2017) và từ tổng quan tài liệu cho thấy, dù lượng nghiên cứu về ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT đang ngày càng phát triển nhưng còn hạn chế và còn nhiều khoảng trống cần tiếp tục được bổ sung và mở rộng. Cụ thể, từ lược khảo tài liệu nghiên cứu như phân tích tại Mục 2.5, Chương 2, luận án xác định một số khoảng trống nghiên cứu: (i) Chưa có phương pháp chung trong đo lường mức độ tài chính toàn diện; (ii) Hầu hết nghiên cứu theo chủ đề này thường quan tâm đến những ảnh hưởng trực tiếp của mức độ tài chính toàn diện lên tỷ lệ lạm phát, trong khi cơ sở nền tảng mối quan hệ giữa hai yếu tố trên là gián tiếp; và (iii) Chưa xem xét đến khả năng cả hai giai đoạn truyền dẫn lãi suất của CSTT (từ lãi suất của NHTW đến lãi suất thị trường và tiếp nối đến nền kinh tế) có khả năng tùy thuộc vào mức độ tài chính toàn diện.

Ngoài ra, phát hiện thực nghiệm từ các nghiên cứu đôi khi không giống nhau. Nếu như với Evans (2016), CSTT không bị ảnh hưởng bởi tài chính toàn diện; ngược lại, Mbutor và Uba (2013), Lapukeni (2015), Lenka và Bairwa (2016), Akanbi và cộng sự (2020), Arshad và cộng sự (2021) đều cho thấy, mức độ tài chính toàn diện tăng lên thì CSTT sẽ hiệu quả hơn. Vì thế, việc xem xét tài chính toàn diện có / không ảnh hưởng đến CSTT ở các nước đang phát triển là điều cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với các quốc gia này trong quá trình phát triển kinh tế hướng đến mục tiêu bền vững. Như vậy, nghiên cứu chủ đề này của luận án là hướng nghiên cứu mới, phù hợp với tiến trình đẩy mạnh khả năng tiếp cận DVTC trong thời đại công nghệ số đang chiếm dần ưu thế.

Đặc biệt, khi vai trò của tài chính toàn diện trong phát triển KT-XH nói chung, ổn định tài chính và CSTT nói riêng đã khẳng định qua nhiều nghiên cứu (Hastak và Gaikwad, 2015) thì việc phát triển chủ đề trên càng mang lại nhiều ý nghĩa thiết thực. Nhìn chung, qua phân tích bối cảnh lý thuyết cho thấy, đã có những bước tiến đáng kể trong nghiên cứu về tài chính toàn diện. Thế nhưng, ảnh hưởng của tài chính toàn 5 diện đến CSTT vẫn còn các khoảng trống nhất định cần tiếp tục nghiên cứu. Trong khi đây là xu hướng nghiên cứu mới và quan trọng, vì hiệu quả việc truyền dẫn lãi suất của CSTT cũng như mục tiêu CSTT của NHTW có thể bị ảnh hưởng bởi mức độ của tài chính toàn diện (Saraswati, 2020).

Đặc biệt, với các nước đang phát triển, nơi có dân số bị loại trừ tài chính tương đối cao, thì việc nghiên cứu của luận án lại càng đáng giá để thực hiện.2 Bối cảnh thực tiễn Từ những năm 2000, tài chính toàn diện được xem là một động lực quan trọng để giảm nghèo cùng cực, tăng trưởng toàn diện và thịnh vượng chung. Nhất là, sau khủng hoảng tài chính năm 2007, nhiều tổ chức (chẳng hạn IMF, WB) ngày càng chú trọng hơn đến vai trò của tài chính toàn diện và đã có những hành động thiết thực để thúc đẩy nó.