Luận án tiến sĩ: Tác động của tài chính toàn diện lên chính sách tiền tệ ở các nước đang phát triển

Luận án tiến sĩ phân tích ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển, cung cấp góc nhìn sâu sắc và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Trúc Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Trầm Thị Xuân Hương
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ - Nghiên cứu trường hợp tại các nước đang phát triển
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do thực hiện đề tài
• 1.2. Bối cảnh lý thuyết
• 1.3. Bối cảnh thực tiễn
• 1.4. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.7.1. Về khía cạnh khoa học
• 1.7.2. Về khía cạnh thực tiễn
• 1.8. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Tài chính toàn diện (financial inclusion)
• 2.1.1. Giới thiệu khái quát
• 2.1.2. Vai trò của tài chính toàn diện
• 2.1.3. Đo lường tài chính toàn diện
• 2.2. Chính sách tiền tệ
• 2.2.1. Một số lý thuyết về CSTT
• 2.2.2. Mục tiêu và công cụ của CSTT
• 2.2.3. Cơ chế truyền dẫn CSTT qua kênh lãi suất
• 2.2.4. Chỉ tiêu đo lường CSTT
• 2.3. Cơ sở lý thuyết về ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ
• 2.3.1. Các lý thuyết và nghiên cứu có liên quan
• 2.3.2. Khung phân tích nghiên cứu
• 2.4. Các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan
• 2.4.1. Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT thông qua lạm phát
• 2.4.2. Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến cơ chế truyền dẫn lãi suất của CSTT
• 2.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình và giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.1.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Đo lường các biến trong mô hình
• 3.3.1. Biến đại diện cho tài chính toàn diện
• 3.3.2. Biến đại diện cho CSTT
• 3.3.3. Biến kiểm soát và các biến khác
• 3.4. Phương pháp ước lượng
• 3.4.1. Phát triển bộ FI index
• 3.4.2. Phương pháp ước lượng
• 3.5. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.6. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả tính toán FI index
• 4.1.1. Mô tả dữ liệu
• 4.1.2. Kết quả ước tính FI index
• 4.1.3. So sánh FI index và các chỉ số đo lường từ các nghiên cứu trước
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Thống kê mô tả dữ liệu
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.2.3. Kiểm tra tính vững của mô hình (robustness check)
• 4.3. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN
• 5.1. Tổng hợp các câu hỏi nghiên cứu và những phát hiện của luận án
• 5.2. Các đóng góp mới của luận án
• 5.3. Hàm ý chính sách
• 5.3.1. Về đo lường tài chính toàn diện thông qua xây dựng bộ FI index
• 5.3.2. Về đóng góp của tài chính toàn diện đến cơ chế truyền dẫn CSTT
• 5.3.3. Về đẩy mạnh tài chính toàn diện
• 5.4. Giới hạn của nghiên cứu và gợi ý hướng nghiên cứu tương lai
• DANH SÁCH CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC
• A.1. Phần phụ lục Bảng
• A.2. Phần Phụ lục Hình

Tóm tắt

I. Tài chính toàn diện và chính sách tiền tệ

Tài chính toàn diện đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và giảm nghèo tại các nước đang phát triển. Nghiên cứu này tập trung vào tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ, đặc biệt là cơ chế truyền dẫn lãi suất. Tài chính toàn diện giúp tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như tiết kiệm, tín dụng và thanh toán, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách tiền tệ. Các nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng, khi tỷ lệ người dân được tiếp cận dịch vụ tài chính tăng, độ co giãn của tổng cầu với lãi suất cũng tăng, giúp chính sách tiền tệ đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và tăng trưởng kinh tế.

1.1. Cơ chế truyền dẫn lãi suất

Cơ chế truyền dẫn lãi suất là một trong những kênh quan trọng của chính sách tiền tệ. Khi Ngân hàng Trung ương điều chỉnh lãi suất chính sách, nó sẽ ảnh hưởng đến lãi suất thị trường, từ đó tác động đến tổng cầu và lạm phát. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào mức độ tài chính toàn diện. Các nghiên cứu như Gali và cộng sự (2004) và Bilbie (2008) chỉ ra rằng, khi tỷ lệ người dân bị loại trừ dịch vụ tài chính cao, độ co giãn của tổng cầu với lãi suất sẽ giảm, làm suy yếu hiệu quả của chính sách tiền tệ. Ngược lại, khi tài chính toàn diện được cải thiện, kênh lãi suất trở nên hiệu quả hơn, giúp chính sách tiền tệ đạt được mục tiêu ổn định kinh tế.

1.2. Tác động đến lạm phát và tăng trưởng

Tài chính toàn diện không chỉ ảnh hưởng đến cơ chế truyền dẫn lãi suất mà còn tác động trực tiếp đến lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Khi người dân có khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính, họ có thể tiết kiệm và đầu tư hiệu quả hơn, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đồng thời, tài chính toàn diện giúp giảm bớt sự bất ổn trong tổng cầu, hỗ trợ chính sách tiền tệ trong việc ổn định lạm phát. Các nghiên cứu thực nghiệm tại các nước đang phát triển cho thấy, những quốc gia có mức độ tài chính toàn diện cao thường đạt được tăng trưởng kinh tế bền vững và lạm phát ổn định hơn so với những nước có mức độ tài chính toàn diện thấp.

II. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA) để xây dựng FI index, một chỉ số đo lường mức độ tài chính toàn diện. Dữ liệu được thu thập từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) cho 39 nước đang phát triển trong giai đoạn từ Quý 1/2008 đến Quý 4/2018. FI index bao gồm các biến đo lường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như tài khoản ngân hàng, tiết kiệm, tín dụng và các dịch vụ liên quan đến mobile money. Nghiên cứu chia mẫu thành hai nhóm: nhóm có FI index cao (FI index > 0,5) và nhóm có FI index thấp (FI index ≤ 0,5) để phân tích sự khác biệt trong tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ.

2.1. Xây dựng FI index

FI index được xây dựng dựa trên phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA), kết hợp các biến đo lường khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính như tài khoản ngân hàng, tiết kiệm, tín dụng và các dịch vụ liên quan đến mobile money. Phương pháp này giúp tạo ra một chỉ số tổng hợp phản ánh chính xác mức độ tài chính toàn diện tại các nước đang phát triển. FI index được sử dụng để phân tích sự khác biệt trong tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ giữa các nhóm nước có mức độ tài chính toàn diện khác nhau.

2.2. Phương pháp ước lượng PVAR

Nghiên cứu sử dụng phương pháp Ước lượng PVAR (Panel Vector Autoregressive) để phân tích tác động của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ. Phương pháp này cho phép đánh giá mối quan hệ động giữa các biến trong mô hình, bao gồm lãi suất chính sách, lãi suất cho vay, tổng cầu và lạm phát. Kết quả từ phương pháp PVAR cho thấy, tài chính toàn diện có ảnh hưởng mạnh hơn đến chính sách tiền tệ tại các nước có FI index cao, đặc biệt là trong việc truyền dẫn lãi suất và ổn định lạm phát.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy, tài chính toàn diện có ảnh hưởng đáng kể đến chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển. Cụ thể, tại các nước có FI index cao, lãi suất cho vay phản ứng nhanh hơn với sự thay đổi của lãi suất chính sách, tổng cầu co giãn mạnh hơn với lãi suất, và lạm phát ổn định hơn. Ngược lại, tại các nước có FI index thấp, chính sách tiền tệ gặp nhiều khó khăn trong việc đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của tài chính toàn diện trong việc nâng cao hiệu quả của chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển.

3.1. Tác động đến lãi suất cho vay

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, tại các nước có FI index cao, lãi suất cho vay phản ứng nhanh hơn với sự thay đổi của lãi suất chính sách. Điều này cho thấy, tài chính toàn diện giúp tăng cường hiệu quả của kênh lãi suất trong cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ. Ngược lại, tại các nước có FI index thấp, lãi suất cho vay phản ứng chậm hơn, làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ trong việc điều chỉnh tổng cầu và lạm phát.

3.2. Tác động đến tổng cầu và lạm phát

Nghiên cứu cũng cho thấy, tài chính toàn diện có ảnh hưởng mạnh đến độ co giãn của tổng cầu với lãi suất. Tại các nước có FI index cao, tổng cầu co giãn mạnh hơn với lãi suất, giúp chính sách tiền tệ đạt được mục tiêu ổn định lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, tại các nước có FI index thấp, tổng cầu ít co giãn hơn, làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của tài chính toàn diện trong việc hỗ trợ chính sách tiền tệ tại các nước đang phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ - Nghiên cứu trường hợp tại các nước đang phát triển" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Trúc Hương thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trầm Thị Xuân Hương và TS. Lại Tiến Dĩnh. Công trình thuộc chuyên ngành Ngân hàng (Mã số: 9340201) và hoàn thành vào tháng 5 năm 2023.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN THƯ MỤC LUẬN ÁN                                                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Tên đề tài:      Ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến chính sách tiền tệ -       |
|                  Nghiên cứu trường hợp tại các nước đang phát triển               |
| Tác giả:         NCS. Nguyễn Thị Trúc Hương                                       |
| Người hướng dẫn: 1. PGS. Trầm Thị Xuân Hương                                      |
|                  2. TS. Lại Tiến Dĩnh                                             |
| Cơ sở đào tạo:   Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH)               |
| Chuyên ngành:    Ngân hàng (Mã số: 9340201)                                       |
| Năm hoàn thành:  2023                                                             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và bối cảnh nghiên cứu

• Bối cảnh lý thuyết: Tài chính toàn diện (financial inclusion) truyền thống thường được nghiên cứu gắn liền với mục tiêu giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách thu nhập và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, các lý thuyết kinh tế vĩ mô cận đại, đặc biệt là trường phái Keynes mới và các mô hình cân bằng tổng thể động ngẫu nhiên (DSGE), chỉ ra rằng mức độ tiếp cận dịch vụ tài chính của khu vực tư nhân có mối liên hệ mật thiết với cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ (CSTT). Sự hiện diện của tỷ trọng lớn người tiêu dùng bị loại trừ tài chính (financial exclusion) có thể làm thay đổi độ co giãn của tổng cầu đối với lãi suất và làm suy yếu hiệu lực của quy tắc lãi suất Taylor.
• Bối cảnh thực tiễn: Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2007–2008 và Tuyên bố Maya, các tổ chức quốc tế (như Ngân hàng Thế giới - WB, Quỹ Tiền tệ Quốc tế - IMF) cùng các ngân hàng trung ương (NHTW) đặc biệt quan tâm đến tài chính toàn diện. Dù tỷ lệ sở hữu tài khoản toàn cầu tăng nhanh, khu vực các nước đang phát triển vẫn ghi nhận tỷ lệ loại trừ tài chính cao (khoảng gần 30% người trưởng thành chưa có tài khoản năm 2021, nhiều nước trên 85%), thị trường tài chính tồn tại mức độ bất cân xứng thông tin lớn, hệ thống tài chính dễ tổn thương trước cú sốc. Điều này đặt ra yêu cầu phải làm rõ vai trò của tài chính toàn diện trong việc hỗ trợ NHTW điều hành CSTT.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT tại các quốc gia đang phát triển; trên cơ sở đó đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả truyền dẫn lãi suất và thực thi CSTT.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá ảnh hưởng của mức độ tài chính toàn diện đến độ nhạy cảm của lãi suất thị trường (lãi suất cho vay) đối với lãi suất chính sách thông qua so sánh giữa hai nhóm quốc gia có chỉ số tài chính toàn diện (FI index) cao và thấp.
  2. Đánh giá ảnh hưởng của mức độ tài chính toàn diện đến độ co giãn của tổng cầu đối với lãi suất giữa hai nhóm quốc gia có FI index cao và thấp.
  3. Đánh giá ảnh hưởng của mức độ tài chính toàn diện đến phản ứng của lạm phát trước các biến động của lãi suất chính sách giữa hai nhóm quốc gia có FI index cao và thấp.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Mức độ của tài chính toàn diện có ảnh hưởng đến độ nhạy cảm của lãi suất thị trường đối với lãi suất chính sách ở các nước đang phát triển không? Nếu có, các nước có FI index cao hơn thì độ nhạy cảm này là mạnh hơn hay yếu hơn so với các nước có FI index thấp hơn?
2. Mức độ của tài chính toàn diện có ảnh hưởng đến độ co giãn của tổng cầu đối với lãi suất ở các nước đang phát triển hay không? Nếu có, các nước có FI index cao hơn thì độ co giãn của tổng cầu đối với lãi suất là mạnh hơn hay yếu hơn so với các nước có FI index thấp hơn?
3. Mức độ của tài chính toàn diện có ảnh hưởng đến phản ứng của lạm phát đối với những biến động của lãi suất chính sách hay không? Nếu có, các nước có FI index cao hơn thì phản ứng của lạm phát đối với những biến động từ lãi suất chính sách là mạnh hơn hay yếu hơn so với các nước có FI index thấp hơn?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ tác động của tài chính toàn diện đến CSTT tại 39 quốc gia đang phát triển.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hai giai đoạn truyền dẫn của kênh lãi suất thuộc cơ chế truyền dẫn CSTT: (i) từ lãi suất chính sách sang lãi suất thị trường; (ii) từ lãi suất thị trường tác động đến tổng cầu và phản ứng của lạm phát.
• Phạm vi không gian: 39 quốc gia thuộc nhóm nước đang phát triển (được chọn lọc từ danh sách 137 quốc gia/vùng lãnh thổ theo phân loại của OECD và ISI dựa trên tính đầy đủ của chuỗi dữ liệu).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp theo quý từ Quý 1/2008 đến Quý 4/2018 (gồm 44 quý).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu chính trong y văn

1. Hướng nghiên cứu về khái niệm và đo lường tài chính toàn diện:
   • Khái niệm loại trừ tài chính và tài chính toàn diện: Leyshon và Thrift (1995), Sinclair (2001), Gardener và Molyneux (2005) định hình khái niệm loại trừ tài chính từ góc độ tiếp cận dịch vụ chính thức. Sarma (2008, 2012, 2016), Demirguc-Kunt và cộng sự (2015, 2018, 2022 - báo cáo Global Findex), World Bank (2015, 2022) chuẩn hóa định nghĩa tài chính toàn diện qua các khía cạnh tiếp cận, sử dụng và sẵn có.
   • Phương pháp đo lường: Beck và cộng sự (2007), Honohan (2008) sử dụng các chỉ báo riêng lẻ. Về xây dựng chỉ số tổng hợp (FI index), các tác giả áp dụng phương pháp phi tham số (Sarma, 2008, 2015, 2016; Gupte và cộng sự, 2012; Park và Mercado, 2018a; Komala và Widodo, 2022) hoặc phương pháp tham số như phân tích nhân tố - FA (Mialou và cộng sự, 2017) và phân tích thành phần chính - PCA (Camara và Tuesta, 2014, 2018; Park và Mercado, 2018b; Ahamed và Mallick, 2019; Sha'ban và cộng sự, 2020; Avom và cộng sự, 2021).
2. Hướng nghiên cứu về cơ sở lý thuyết truyền dẫn CSTT và tài chính toàn diện:
   • Các mô hình DSGE và trường phái Keynes mới của Gali và cộng sự (2004), Bilbiie (2008), Di Bartolomeo và Rossi (2006), Bilbiie và Straub (2012) phân chia người tiêu dùng thành hai nhóm: người được tiếp cận dịch vụ tài chính và người bị loại trừ tài chính (chỉ tiêu dùng từ thu nhập tiền lương hiện tại). Tỷ trọng người bị loại trừ tài chính lớn làm thay đổi dấu hệ số lãi suất trong phương trình sản lượng Euler và làm suy yếu quy tắc Taylor.
   • Mehrotra và Yetman (2015), Brownbridge và cộng sự (2017), Khan (2011) giải thích rằng tài chính toàn diện giúp tăng tỷ trọng dân số chịu tác động trực tiếp của lãi suất, tạo điều kiện cho hộ gia đình làm mượt tiêu dùng, giảm biến động sản lượng và hỗ trợ ổn định giá cả.
3. Hướng nghiên cứu thực nghiệm về tác động của tài chính toàn diện đến CSTT:
   • Phần lớn các nghiên cứu thực nghiệm khẳng định tài chính toàn diện hỗ trợ nâng cao hiệu lực CSTT (Mbutor và Uba, 2013; Lapukeni, 2015; Lenka và Bairwa, 2016; Mehrotra và Nadhanael, 2016; Elsherif, 2019; Akanbi và cộng sự, 2020; Arshad và cộng sự, 2021; Komala và Widodo, 2022). Ngược lại, một số nghiên cứu ghi nhận kết quả không có ý nghĩa thống kê hoặc tác động không rõ ràng (Evans, 2016).

Nhóm nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu	Phương pháp / Hướng tiếp cận
Đo lường FI phi tham số	Sarma (2008, 2015, 2016); Gupte và cộng sự (2012); Park và Mercado (2018a)	Khoảng cách Euclid nghịch đảo chuẩn hóa, trọng số ngoại sinh theo kinh nghiệm.
Đo lường FI có tham số	Camara và Tuesta (2014, 2018); Mialou và cộng sự (2017); Avom và cộng sự (2021)	Kỹ thuật PCA hoặc FA xác định trọng số nội sinh, tránh thiên lệch chủ quan.
Lý thuyết truyền dẫn CSTT	Gali và cộng sự (2004); Bilbiie (2008); Bilbiie và Straub (2012)	Mô hình DSGE, phương trình Euler sản lượng, quy tắc lãi suất Taylor.
Thực nghiệm FI và CSTT	Mbutor và Uba (2013); Mehrotra và Nadhanael (2016); Evans (2016); Akanbi và cộng sự (2020)	VAR, VECM, kiểm định mối quan hệ trực tiếp giữa FI với lạm phát hoặc sản lượng.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

1. Khoảng trống về phương pháp đo lường: Chưa có sự thống nhất về phương pháp xây dựng FI index. Các chỉ số trước đây chủ yếu tập trung vào dữ liệu từ hệ thống NHTM truyền thống, chưa tích hợp đầy đủ dữ liệu từ các tổ chức tài chính vi mô (MFIs), tổ chức phi chính phủ (NGOs), hợp tác xã tín dụng, bưu điện, fintech và đặc biệt là dịch vụ tiền di động (mobile money).
2. Khoảng trống về cơ chế truyền dẫn gián tiếp: Đa phần các nghiên cứu thực nghiệm trước đây chỉ kiểm định mối quan hệ trực tiếp giữa mức độ tài chính toàn diện và tỷ lệ lạm phát, trong khi bản chất mối liên kết này mang tính gián tiếp thông qua cơ chế truyền dẫn tiền tệ.
3. Khoảng trống về các giai đoạn truyền dẫn: Các nghiên cứu trước chưa phân tích đầy đủ cả hai giai đoạn truyền dẫn của kênh lãi suất (từ lãi suất chính sách của NHTW sang lãi suất thị trường, và từ lãi suất thị trường tác động đến tổng cầu và lạm phát) khi phân chia theo các nhóm mức độ tài chính toàn diện khác nhau ở các nước đang phát triển.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết và khái niệm nền tảng

• Lý thuyết kinh tế học tân cổ điển: Marshall (1890), Robinson và Chamberlin (1933), Walras và Pareto, Hicks (1956) làm rõ cơ chế hình thành giá cả, cung cầu và quyết định phân bổ nguồn lực của cá nhân, doanh nghiệp trong điều kiện ràng buộc ngân sách.
• Lý thuyết của trường phái Keynes và Keynes mới:
  • Lý thuyết việc làm, lãi suất và tiền tệ của Keynes (1936) và mô hình IS-LM (Hicks, 1937; Hansen, 1953) giải thích cơ chế CSTT tác động đến tổng cầu và sản lượng.
  • Lý thuyết về sự không hoàn hảo của thị trường, ràng buộc tín dụng và thông tin bất đối xứng (Stiglitz và Weiss, 1981, 1983).
  • Mô hình DSGE kết hợp nhóm người tiêu dùng bị loại trừ tài chính (Gali và cộng sự, 2004; Bilbiie, 2008; Di Bartolomeo và Rossi, 2006).
  • Quy tắc lãi suất Taylor (Taylor, 1993).
• Lý thuyết tiền tệ: Lý thuyết số lượng tiền tệ của Fisher (Fisher và Brown, 1912) và Lý thuyết trọng tiền (Friedman, 1948, 1956, 1981).
• Lý thuyết liên ngành:
  • Lý thuyết tài chính trung gian: Lý thuyết bất cân xứng thông tin (Akerlof, 1970; Leland và Pyle, 1977), lý thuyết chi phí giao dịch (Benston và Smith, 1976; Campbell và Kracaw, 1982), lý thuyết quy định kiểm soát (Kwakye, 2012; Greenbaum và cộng sự, 2019).
  • Lý thuyết thể chế: Thuyết kiến tạo xã hội và thể chế hóa (Berger và Luckmann, 1967; Meyer và Rowan, 1977; Buckland, 2012).
• Khái niệm dịch vụ tiền di động (Mobile money): Dựa trên định nghĩa của GSMA (2010), Della Peruta (2018), IMF (2019), tiền di động là phương tiện thanh toán và lưu trữ giá trị số qua tài khoản di động độc lập với tài khoản ngân hàng truyền thống, giúp khắc phục rào cản chi phí và khoảng cách địa lý.

Khung phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng toàn diện, gồm hai bước kỹ thuật chính:

[Dữ liệu thứ cấp: WB & IMF (39 nước, 2008-2018)]
[Giai đoạn 1: Xây dựng bộ FI index bằng kỹ thuật PCA hai giai đoạn]
[Phân nhóm mẫu: Nhóm FI cao (> 0,5) & Nhóm FI thấp (≤ 0,5)]
[Giai đoạn 2: Ước lượng mô hình PVAR theo Love & Zicchino (2006)]
[Phân tích IRF & FEVD]    [Kiểm tra tính vững: Thay M2 & Ước lượng 3SLS]

1. Quy trình xây dựng bộ chỉ số tổng hợp FI index:
   • Sử dụng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) hai giai đoạn dựa trên khung tiếp cận của Camara và Tuesta (2014, 2018) nhưng mở rộng thêm biến số.
   • Giai đoạn 1: Tính toán các chỉ số phụ cho từng khía cạnh: Tiếp cận dịch vụ tài chính ($Y^a$), Sẵn có của dịch vụ tài chính ($Y^p$), Sử dụng dịch vụ tài chính ($Y^u$) và khía cạnh Dịch vụ tiền di động. Trọng số của từng biến đơn lẻ được trích xuất nội sinh từ kết quả PCA.
   • Giai đoạn 2: Tổng hợp các chỉ số phụ thành chỉ số FI index duy nhất theo hệ thống trọng số nội sinh từ ma trận hiệp phương sai.
   • Kiểm định tính thích hợp của phân tích nhân tố thông qua kiểm định KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) và phép xoay ma trận Varimax. So sánh đối chiếu FI index với các chỉ số tài khoản (Account), tiết kiệm (Saving) và chỉ số IFI của Park và Mercado (2018b) bằng biểu đồ phân tán (scatter plot) và tương quan Pearson.
2. Kỹ thuật ước lượng kinh tế lượng:
   • Phân chia mẫu dữ liệu 39 quốc gia thành hai nhóm mẫu phụ: Nhóm nước có mức độ tài chính toàn diện cao ($\text{FI index} > 0,5$) và Nhóm nước có mức độ tài chính toàn diện thấp ($\text{FI index} \le 0,5$).
   • Sử dụng mô hình tự hồi quy vectơ dữ liệu bảng (Panel VAR - PVAR) theo phương pháp luận của Love và Zicchino (2006).
   • Thực hiện các kiểm định tiền đề: Kiểm định nghiệm đơn vị bảng (kiểm tra tính dừng của chuỗi), kiểm định độ trễ tối ưu của mô hình PVAR, kiểm tra tính ổn định của hệ thống phương trình (tính chất giá trị riêng nằm trong vòng tròn đơn vị).
   • Phân tích tương tác động thông qua:
     • Hàm phản ứng đẩy (Impulse Response Functions - IRF) nhằm đánh giá phản ứng của lãi suất cho vay, tổng cầu và lạm phát trước cú sốc lãi suất chính sách.
     • Phân rã phương sai sai số dự báo (Forecast Error Variance Decompositions - FEVD).
     • Phân tích quan hệ nhân quả Granger.
3. Kiểm tra tính vững của mô hình (Robustness Check):
   • Thay thế biến công cụ chính sách từ lãi suất chính sách (MPR) bằng mức cung tiền mở rộng (M2) trong mô hình PVAR.
   • Sử dụng phương pháp hồi quy hệ phương trình ba giai đoạn (Three-Stage Least Squares - 3SLS) để kiểm tra lại tính nhất quán của kết quả ước lượng.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu

• Dữ liệu tài chính toàn diện: Cơ sở dữ liệu Global Findex của Ngân hàng Thế giới (WB) và Khảo sát tiếp cận tài chính (Financial Access Survey - FAS) của IMF.
• Dữ liệu kinh tế vĩ mô và CSTT: Thống kê tài chính quốc tế (International Financial Statistics - IFS) của IMF, bao gồm: Lãi suất chính sách (Policy rate/MPR), Lãi suất cho vay (Lending rate), Tổng sản phẩm quốc nội/Tổng cầu (GDP/Aggregate demand), Chỉ số giá tiêu dùng/Lạm phát (CPI/Inflation), Cung tiền M2.
• Mẫu dữ liệu: 39 quốc gia đang phát triển, tần số dữ liệu theo quý trong giai đoạn 2008:Q1 – 2018:Q4 (phân tích theo hai giai đoạn con 2008–2012 và 2013–2018 để phù hợp với các kỳ khảo sát dữ liệu).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 thiết lập nền tảng và định hướng nghiên cứu của luận án. Tác giả trình bày bối cảnh lý thuyết và bối cảnh thực tiễn của tài chính toàn diện sau khủng hoảng tài chính 2007–2008. Chương này xác định rõ 3 mục tiêu cụ thể, 3 câu hỏi nghiên cứu tương ứng, xác lập đối tượng nghiên cứu là 39 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 2008–2018. Đồng thời, chương 1 trình bày 3 đóng góp khoa học và các ý nghĩa thực tiễn của luận án, kết thúc bằng cấu trúc 5 chương của công trình.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước

Chương 2 cung cấp hệ thống lý luận hoàn chỉnh về tài chính toàn diện và CSTT. Tác giả phân tích nguồn gốc khái niệm loại trừ tài chính (Leyshon và Thrift, 1995; Sinclair, 2001) và tài chính toàn diện (World Bank, 2022; Sarma, 2016), vai trò của dịch vụ tiền di động (mobile money), cùng các khung lý thuyết nền tảng (Kinh tế học tân cổ điển, Keynes, Keynes mới, DSGE, Lý thuyết trung gian tài chính, Lý thuyết thể chế).

Chương 2 tổng hợp chi tiết các lý thuyết về CSTT (Fisher, Keynes, IS-LM, Trọng tiền), mục tiêu, công cụ và cơ chế truyền dẫn qua kênh lãi suất. Trên cơ sở tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong nước và quốc tế (được tóm lược qua Bảng 2.1, 2.2, 2.3), tác giả nhận diện 3 khoảng trống nghiên cứu chính và xây dựng khung phân tích lý thuyết về tác động của tài chính toàn diện đến hai giai đoạn truyền dẫn của kênh lãi suất.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình nghiên cứu, xây dựng các giả thuyết thực nghiệm và mô hình kinh tế lượng. Nội dung chương tập trung vào:

• Xây dựng quy trình đo lường bộ chỉ số tổng hợp FI index bằng phương pháp PCA hai giai đoạn, trong đó đưa vào các biến đại diện cho dịch vụ tiền di động và mở rộng nguồn số liệu ngoài NHTM.
• Thiết lập mô hình tự hồi quy vectơ dữ liệu bảng (PVAR) theo Love và Zicchino (2006) để kiểm định đồng thời các phản ứng của hệ thống biến số vĩ mô (Lãi suất chính sách, Lãi suất cho vay, Tổng cầu, Lạm phát).
• Mô tả phương pháp đo lường các biến số, nguồn dữ liệu và quy trình kiểm định tính dừng, độ trễ tối ưu, tính ổn định của mô hình, cùng phương pháp kiểm tra tính vững (sử dụng biến M2 và ước lượng 3SLS).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 trình bày kết quả định lượng chi tiết:

• Kết quả tính toán bộ FI index: Phân tích thành phần chính (PCA) cho các chỉ số phụ và chỉ số tổng thể trong hai giai đoạn (2008–2012 và 2013–2018). Kết quả kiểm tra KMO và hệ số xoay Varimax đều đạt yêu cầu thống kê. Phân tích tương quan khẳng định FI index có mối tương quan thuận chiều chặt chẽ với các chỉ số sở hữu tài khoản, tiết kiệm và chỉ số IFI của Park và Mercado (2018b).
• Kết quả ước lượng mô hình PVAR: Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị bảng và tính ổn định mô hình xác nhận hệ thống phương trình thỏa mãn điều kiện dừng. Ước lượng hệ số PVAR, hàm phản ứng đẩy (IRF) và phân rã phương sai (FEVD) cho thấy:
  • Nhóm quốc gia có $\text{FI index} > 0,5$ ghi nhận độ nhạy cảm của lãi suất cho vay trước cú sốc lãi suất chính sách cao hơn nhóm có $\text{FI index} \le 0,5$.
  • Độ co giãn của tổng cầu và mức độ phản ứng của lạm phát đối với biến động lãi suất chính sách ở nhóm FI cao diễn ra mạnh hơn, nhanh hơn và có ý nghĩa thống kê rõ rệt hơn so với nhóm FI thấp.
• Kết quả kiểm tra tính vững: Mô hình thay thế biến lãi suất chính sách bằng cung tiền M2 và mô hình hồi quy 3SLS đều đưa ra kết quả nhất quán với mô hình PVAR ban đầu, khẳng định tính tin cậy của các phát hiện thực nghiệm.

Chương 5: Kết luận

Chương 5 tổng kết toàn bộ kết quả nghiên cứu, đối chiếu trực tiếp với các câu hỏi và giả thuyết đã đặt ra (Bảng 5.1). Tác giả tổng hợp các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn, từ đó đề xuất hệ thống hàm ý chính sách dành cho các NHTW và cơ quan quản lý tại các nước đang phát triển về việc xây dựng thước đo FI index, tận dụng vai trò của tài chính toàn diện để tăng cường hiệu lực truyền dẫn CSTT và đẩy mạnh tài chính toàn diện thông qua công nghệ số. Chương kết thúc bằng việc chỉ rõ các giới hạn nghiên cứu và gợi ý các hướng phát triển tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm chính

1. Giai đoạn 1 của kênh truyền dẫn lãi suất (Lãi suất chính sách $\rightarrow$ Lãi suất cho vay): Mức độ tài chính toàn diện có tác động thuận chiều đến độ nhạy cảm của lãi suất thị trường đối với lãi suất chính sách. Ở nhóm các quốc gia đang phát triển có mức độ tài chính toàn diện cao ($\text{FI index} > 0,5$), lãi suất cho vay phản ứng mạnh hơn trước các điều chỉnh lãi suất của NHTW so với nhóm có mức tài chính toàn diện thấp ($\text{FI index} \le 0,5$).
2. Giai đoạn 2 của kênh truyền dẫn lãi suất (Lãi suất cho vay $\rightarrow$ Tổng cầu $\rightarrow$ Lạm phát):
   • Độ co giãn của tổng cầu đối với lãi suất ở nhóm nước có FI index cao mạnh hơn nhóm nước có FI index thấp.
   • Phản ứng của lạm phát trước cú sốc lãi suất chính sách ở nhóm có FI index cao diễn ra rõ nét và hiệu quả hơn. Tỷ trọng dân số tiếp cận dịch vụ tài chính lớn hơn giúp các quyết định tiêu dùng và đầu tư nhạy cảm hơn với chi phí vốn, hỗ trợ NHTW kiểm soát lạm phát tốt hơn.

Những đóng góp mới của luận án

• Về mặt khoa học và lý luận:
  • Bổ sung cơ sở thực nghiệm khẳng định tài chính toàn diện tác động gián tiếp đến CSTT thông qua việc cải thiện cả hai giai đoạn truyền dẫn của kênh lãi suất tại các quốc gia đang phát triển.
  • Kết hợp phân tích lý thuyết Keynes mới, mô hình DSGE và phương trình sản lượng Euler để giải thích hành vi của nhóm người tiêu dùng bị loại trừ tài chính trong cơ chế truyền dẫn tiền tệ.
• Về mặt phương pháp luận:
  • Phát triển bộ chỉ số tổng hợp FI index bằng phương pháp PCA hai giai đoạn, khắc phục tính chủ quan của việc gán trọng số ngoại sinh.
  • Bổ sung các biến số đo lường dịch vụ tiền di động (mobile money) và mở rộng phạm vi thu thập dữ liệu sang các định chế tài chính vi mô, bưu điện, hợp tác xã và công ty fintech, giúp chỉ số phản ánh sát thực hơn mức độ bao trùm tài chính.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm để các NHTW tại các nước đang phát triển tích hợp chỉ tiêu tài chính toàn diện vào khuôn khổ hoạch định và điều hành CSTT.
  • Đề xuất giải pháp phát triển tài chính toàn diện số, mở rộng hạ tầng thanh toán không dùng tiền mặt và tiền di động nhằm củng cố tính hiệu lực của kênh truyền dẫn lãi suất.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Quy mô mẫu và tính sẵn có của dữ liệu: Mặc dù danh sách các nước đang phát triển gồm 137 quốc gia, luận án chỉ có thể thu thập chuỗi dữ liệu thứ cấp đầy đủ theo quý cho 39 quốc gia trong giai đoạn 2008–2018.
• Phạm vi kênh truyền dẫn: Luận án tập trung chuyên sâu vào kênh lãi suất của cơ chế truyền dẫn CSTT, chưa kiểm định đồng thời các kênh truyền dẫn khác như kênh tín dụng ngân hàng, kênh tỷ giá hối đoái, kênh giá tài sản và kênh kỳ vọng.

Hướng nghiên cứu tương lai

• Mở rộng phạm vi không gian và thời gian nghiên cứu khi các cơ sở dữ liệu quốc tế cập nhật thêm chuỗi dữ liệu quý cho các quốc gia đang phát triển.
• Mở rộng mô hình thực nghiệm để kiểm tra tác động của tài chính toàn diện đến các kênh truyền dẫn tiền tệ khác ngoài kênh lãi suất.
• Phân tích chuyên sâu tác động của tài chính toàn diện số và fintech theo từng nhóm khu vực địa lý cụ thể (châu Á, châu Phi cận Sahara, Mỹ Latinh).

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp tài liệu tham khảo có cấu trúc chuẩn mực về quy trình xây dựng chỉ số đa chiều bằng PCA hai giai đoạn, kỹ thuật ước lượng mô hình PVAR trên dữ liệu bảng vĩ mô, cũng như hệ thống hóa các lý thuyết vĩ mô hiện đại (DSGE, quy tắc Taylor, phương trình Euler sản lượng).
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và Ngân hàng Trung ương: Là tài liệu tham khảo hữu ích trong việc đánh giá mức độ tương tác giữa chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện và hiệu lực điều hành CSTT, cung cấp căn cứ để hoàn thiện các công cụ giám sát và dự báo vĩ mô.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng phương pháp nào để xây dựng bộ chỉ số tài chính toàn diện (FI index)?

Luận án sử dụng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) hai giai đoạn dựa trên khung lý thuyết của Camara và Tuesta (2014, 2018). Phương pháp này cho phép xác định trọng số của từng chỉ báo và từng khía cạnh một cách nội sinh từ dữ liệu, tránh sự áp đặt chủ quan. Bộ chỉ số của luận án tích hợp thêm các biến về dịch vụ tiền di động (mobile money) và các tổ chức tài chính phi ngân hàng.

2. Mô hình kinh tế lượng chính được sử dụng để kiểm định tác động đến CSTT là gì?

Luận án sử dụng mô hình tự hồi quy vectơ dữ liệu bảng (Panel VAR - PVAR) theo phương pháp luận của Love và Zicchino (2006). Mô hình phân tích các mối quan hệ động thông qua hàm phản ứng đẩy (IRF), phân rã phương sai sai số dự báo (FEVD) và kiểm định nhân quả Granger giữa hai nhóm quốc gia có $\text{FI index} > 0,5$ và $\text{FI index} \le 0,5$.

3. Kết quả kiểm định cho thấy tài chính toàn diện tác động thế nào đến kênh lãi suất của CSTT?

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng ở nhóm nước có mức độ tài chính toàn diện cao hơn ($\text{FI index} > 0,5$), độ nhạy cảm của lãi suất cho vay trước lãi suất chính sách, độ co giãn của tổng cầu đối với lãi suất và phản ứng của lạm phát trước các cú sốc lãi suất đều mạnh hơn so với nhóm nước có mức độ tài chính toàn diện thấp ($\text{FI index} \le 0,5$).

4. Tác giả kiểm tra tính vững (robustness check) của kết quả nghiên cứu bằng cách nào?

Tác giả thực hiện kiểm tra tính vững qua hai kỹ thuật: (i) Thay thế biến công cụ chính sách lãi suất (MPR) bằng mức cung tiền mở rộng (M2) trong mô hình PVAR; (ii) Ước lượng lại hệ phương trình bằng phương pháp hồi quy ba giai đoạn (Three-Stage Least Squares - 3SLS). Cả hai phương pháp đều cho kết quả nhất quán với mô hình ban đầu.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Trúc Hương đã giải quyết thành công các câu hỏi nghiên cứu về ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT tại 39 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 2008–2018. Bằng việc kết hợp phương pháp PCA hai giai đoạn để xây dựng chỉ số FI index đa chiều và mô hình PVAR, luận án đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh tài chính toàn diện giúp tăng cường độ nhạy và hiệu quả truyền dẫn của kênh lãi suất. Công trình đóng góp có ý nghĩa vào cả lý luận vĩ mô và thực tiễn điều hành CSTT, đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu tiếp theo về tài chính toàn diện số tại các nền kinh tế mới nổi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu tổng quan đề tài nghiên cứu. Trên cơ sở phân tích bối cảnh nghiên cứu và xác định các khoảng trống nghiên cứu, Mục 1.1 cho thấy lý do cần thiết để thực hiện luận án. Từ đây, các câu hỏi và mục tiêu của nghiên cứu được xác định và thảo luận tại Mục 1. Phạm vi, đối tượng, và phương pháp nghiên cứu được lần lượt đề cập tại Mục 1.

Tiếp theo, Mục 1.5 phân tích những đóng góp từ luận án. Tại phần cuối của chương, Mục 1.6 mô tả kết cấu chương của luận án.1 Lý do thực hiện đề tài 1.1 Bối cảnh lý thuyết Tài chính toàn diện, với mục tiêu hướng đến là đảm bảo cho mọi người, nhất là những người bị thiệt thòi về tài chính được tiếp cận, cũng như sử dụng các DVTC thích hợp, ngày càng được công nhận là công cụ chiến lược để giảm nghèo và phát triển kinh tế. Vì thế, nghiên cứu về tài chính toàn diện chủ yếu tập trung đến các vấn đề như giảm nghèo; giảm bớt khoảng cách trong thu nhập; hay tăng trưởng, phát triển kinh tế (chẳng hạn, Anand và Chhikara, 2013; Kim, 2016; Park và Mercado, 2018a; Makina và Walle, 2019; Huang và Zhang, 2020; Emara và Said, 2021; Ozili và cộng sự, 2022). Từ đó cho thấy, ở phương diện lý thuyết lẫn thực thiễn, tài chính toàn diện đã được thừa nhận là có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nói chung.

Rõ ràng, các DVTC (thanh toán, tiết kiệm và tín dụng) được cung cấp đầy đủ và hợp lý cho những người bị loại trừ tài chính có thể giúp họ cải thiện mức sống, tăng cơ hội đầu tư, nâng cao thu nhập. Tuy nhiên, mức độ tiếp cận DVTC, nhất là dịch vụ tiết kiệm và vay vốn còn có liên quan đến CSTT. Những phân tích lý thuyết tại mục 2.4 của Chương 2 cho thấy, mức độ tài chính toàn diện là yếu tố có ảnh hưởng đến kênh lãi suất của cơ chế truyền dẫn CSTT. Theo lý thuyết Keynes về CSTT, NHTW có thể tăng hoặc giảm lãi suất để tác động đến các quyết định tổng cầu từ khu vực tư nhân, dẫn đến lạm phát và sản lượng bị ảnh hưởng.

Đây chính là cơ sở của cơ chế truyền dẫn CSTT. Tuy nhiên, độ 2 mạnh về sự tương tác của tổng cầu đối với lãi suất lại phụ thuộc vào mức độ tài chính toàn diện. Phát hiện này cũng được phân tích rõ trong Gali và cộng sự (2004); Bilbie (2008) và một số nghiên cứu khác. Nếu như phần lớn mô hình nghiên cứu theo trường phái Keynes mới trước đó ngẫu nhiên mặc định tất cả người tiêu dùng đều được tiếp cận với các DVTC, thì Gali và cộng sự (2004); Bilbie (2008); Di Bartolomeo và Rossi (2006) dựa vào lý thuyết cân bằng chung; mô hình DSGE và lý thuyết Keynes về CSTT, đã kết hợp sự phân biệt giữa hai loại người tiêu dùng (những người được tiếp cận DVTC và những người không được tiếp cận DVTC, tiêu dùng toàn bộ thu nhập từ tiền lương, còn gọi là nhóm người bị loại trừ tài chính) vào mô hình phân tích.

Kết quả cho thấy, sự xuất hiện người tiêu dùng bị loại trừ tài chính có thể làm ảnh hưởng độ co giãn của tổng cầu với lãi suất. Điều đó dẫn đến việc thực hiện quy tắc lãi suất theo nguyên tắc Taylor1 có thể không đảm bảo trạng thái cân bằng duy nhất. Bởi lẽ, nguyên tắc này biểu thị CSTT sẽ ổn định lạm phát với điều kiện khi lạm phát tăng, NHTW tăng lãi suất danh nghĩa nhiều hơn mức tăng lạm phát để lãi suất thực tăng (tức, cần phải thay đổi lãi suất lớn hơn để ổn định lạm phát). Thế nhưng, khi trọng số người bị loại trừ tài chính lớn, tính hợp lệ của nguyên tắc Taylor có khả năng khó xác định vì tổng cầu không co giãn với lãi suất.

Gali và cộng sự (2004) cũng hàm ý rằng, một tỷ trọng lớn người tiêu dùng bị loại trừ tài chính còn có thể làm cho việc truyền lãi suất của NHTW đến lãi suất thị trường bị suy yếu, vì lãi suất hoạt động của các TCTC sẽ chậm thay đổi trước những biến đổi của lãi suất chính sách, do lãi suất không tác động trực tiếp đến những người tiêu dùng này, nên nhu cầu của mỗi TCTD đối với tiền gửi hay vay vốn sẽ co giãn ít hơn (Cottarelli và Kourelis, 1994; 1 Quy tắc lãi suất được nhiều NHTW sử dụng để thiết lập lãi suất chính sách theo nguyên tắc do nhà kinh tế học John Taylor đưa ra, Taylor (1993). 3 Hồ Thị Lam, 2020). Các phát hiện tương tự cũng đã được tìm thấy bởi Cas và cộng sự (2011) và Loayza và Schmidt-Hebbel (2002). Dựa vào Gali và cộng sự (2004) và Bilbie (2008), Bilbiie và Straub (2012) đã chỉ ra rằng, khi tỷ lệ người được tiếp cận với DVTC thay đổi sẽ làm biến đổi dấu hiệu của hệ số lãi suất trong phương trình sản lượng Euler, tức độ co giãn của tổng cầu với lãi suất phụ thuộc vào tỷ lệ người được tiếp cận DVTC.

Ngoài ra, theo Brownbridge và cộng sự (2017), giả định về tất cả cá nhân và hộ gia đình có thể vay và tiết kiệm trong các mô hình phân tích chính sách trước đây hầu như khó có khả năng ở nhiều nước thuộc khu vực đang phát triển, vì đây là nơi có phần lớn dân số bị loại trừ tài chính, đặc biệt là tín dụng. Phát hiện này cũng hàm ý về nguyên tắc, khi trong nền kinh tế có một tỷ trọng lớn người tiêu dùng bị loại trừ tài chính thì sẽ làm giảm độ co giãn của tổng cầu với lãi suất và làm suy yếu việc truyền dẫn lãi suất của CSTT. Với Mehrotra và Yetman (2015), hai khía cạnh mà sự gia tăng về tài chính toàn diện có thể tác động đến CSTT là: (i) giúp các cá nhân và hộ gia đình thuận lợi trong tiêu dùng, vì họ có thể tiếp cận vốn tín dụng cũng như tiết kiệm dễ dàng hơn, điều này làm biến động sản lượng ít hơn và do đó có thể hỗ trợ CSTT trong việc ổn định mức giá; (ii) làm tăng vai trò của lãi suất trong việc truyền dẫn CSTT, do có một tỷ trọng người tiêu dùng lớn hơn chịu tác động bởi sự thay đổi của lãi suất. Vì thế, theo Khan (2011), đặc trưng của các hoạt động kinh tế ở các nước đang phát triển còn tùy thuộc nhiều vào khu vực phi chính thức, làm CSTT có thể không hiệu quả do lãi suất chính sách của NHTW không gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định kinh tế của một lượng lớn dân số bị loại trừ tài chính.

Từ những phát hiện trên, xu hướng nghiên cứu gần đây về tài chính toàn diện bắt đầu tập trung hơn đến những ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT. Nhất là, sau cuộc khủng hoảng tài chính (2007-2008), dòng nghiên cứu mới nhấn mạnh đến tầm quan trọng của sự gia tăng tài chính toàn diện trong ổn định tài chính và hiệu quả mà nó mang lại trong thực thi CSTT (chẳng hạn, một số nghiên cứu như: Mbutor và Uba 2013; 4 Lapukeni, 2015; Lenka và Bairwa, 2016; Mehrotra và Nadhanael, 2016; Elsherif, 2019; Akanbi và cộng sự 2020; Komala và Widodo, 2022). Tuy nhiên, theo Agoba và cộng sự (2017), Suman (2017) và từ tổng quan tài liệu cho thấy, dù lượng nghiên cứu về ảnh hưởng của tài chính toàn diện đến CSTT đang ngày càng phát triển nhưng còn hạn chế và còn nhiều khoảng trống cần tiếp tục được bổ sung và mở rộng. Cụ thể, từ lược khảo tài liệu nghiên cứu như phân tích tại Mục 2.5, Chương 2, luận án xác định một số khoảng trống nghiên cứu: (i) Chưa có phương pháp chung trong đo lường mức độ tài chính toàn diện; (ii) Hầu hết nghiên cứu theo chủ đề này thường quan tâm đến những ảnh hưởng trực tiếp của mức độ tài chính toàn diện lên tỷ lệ lạm phát, trong khi cơ sở nền tảng mối quan hệ giữa hai yếu tố trên là gián tiếp; và (iii) Chưa xem xét đến khả năng cả hai giai đoạn truyền dẫn lãi suất của CSTT (từ lãi suất của NHTW đến lãi suất thị trường và tiếp nối đến nền kinh tế) có khả năng tùy thuộc vào mức độ tài chính toàn diện.

Ngoài ra, phát hiện thực nghiệm từ các nghiên cứu đôi khi không giống nhau. Nếu như với Evans (2016), CSTT không bị ảnh hưởng bởi tài chính toàn diện; ngược lại, Mbutor và Uba (2013), Lapukeni (2015), Lenka và Bairwa (2016), Akanbi và cộng sự (2020), Arshad và cộng sự (2021) đều cho thấy, mức độ tài chính toàn diện tăng lên thì CSTT sẽ hiệu quả hơn. Vì thế, việc xem xét tài chính toàn diện có / không ảnh hưởng đến CSTT ở các nước đang phát triển là điều cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với các quốc gia này trong quá trình phát triển kinh tế hướng đến mục tiêu bền vững. Như vậy, nghiên cứu chủ đề này của luận án là hướng nghiên cứu mới, phù hợp với tiến trình đẩy mạnh khả năng tiếp cận DVTC trong thời đại công nghệ số đang chiếm dần ưu thế.

Đặc biệt, khi vai trò của tài chính toàn diện trong phát triển KT-XH nói chung, ổn định tài chính và CSTT nói riêng đã khẳng định qua nhiều nghiên cứu (Hastak và Gaikwad, 2015) thì việc phát triển chủ đề trên càng mang lại nhiều ý nghĩa thiết thực. Nhìn chung, qua phân tích bối cảnh lý thuyết cho thấy, đã có những bước tiến đáng kể trong nghiên cứu về tài chính toàn diện. Thế nhưng, ảnh hưởng của tài chính toàn 5 diện đến CSTT vẫn còn các khoảng trống nhất định cần tiếp tục nghiên cứu. Trong khi đây là xu hướng nghiên cứu mới và quan trọng, vì hiệu quả việc truyền dẫn lãi suất của CSTT cũng như mục tiêu CSTT của NHTW có thể bị ảnh hưởng bởi mức độ của tài chính toàn diện (Saraswati, 2020).

Đặc biệt, với các nước đang phát triển, nơi có dân số bị loại trừ tài chính tương đối cao, thì việc nghiên cứu của luận án lại càng đáng giá để thực hiện.2 Bối cảnh thực tiễn Từ những năm 2000, tài chính toàn diện được xem là một động lực quan trọng để giảm nghèo cùng cực, tăng trưởng toàn diện và thịnh vượng chung. Nhất là, sau khủng hoảng tài chính năm 2007, nhiều tổ chức (chẳng hạn IMF, WB) ngày càng chú trọng hơn đến vai trò của tài chính toàn diện và đã có những hành động thiết thực để thúc đẩy nó.