CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan những quan niệm về văn hoá doanh nghiệp Các nghiên cứu về văn hoá doanh nghiệp được bắt nguồn từ sự phát triển sâu hơn của các nghiên cứu về văn hóa tổ chức. Mặc dù mới bắt đầu được sử dụng rộng rãi từ đầu thập niên 90 của thế kỷ XX nhưng trên thực tế thuật ngữ “Văn hóa doanh nghiệp” (corporate culture) đã được các nhà quản trị, các nhà nghiên cứu sử dụng trong các bài phát biểu, các bài viết về xã hội học, về văn hóa nói chung hay văn hóa tổ chức nói riêng từ những năm đầu 1980. Ý tưởng về một "môi trường doanh nghiệp" (organizational/corporate climate), nơi phản ánh các đặc trưng khác nhau của doanh nghiệp, là cách hiểu khá sơ khai của văn hoá doanh nghiệp thậm chí đã có từ những năm 1970.
Có rất nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau về văn hoá doanh nghiệp. Một số học giả đưa ra cái nhìn mang tính khái quát, tổng quan như sau: Theo Deal và Kennedy (1988), văn hoá doanh nghiệp đơn giản là cách thức mà doanh nghiệp triển khai hoạt động kinh doanh của mình. Là một trong những học giả đầu tiên đi sâu nghiên cứu về văn hoá doanh nghiệp. Schneider (1988), cho rằng văn hoá doanh nghiệp là chất keo kết dính toàn bộ tổ chức lại với nhau bằng cách cung cấp sự gắn kết và liên kết mạch lạc giữa từng bộ phận nhỏ của doanh nghiệp.
Theo ông, các công ty đa quốc gia ngày càng cần tìm hiểu sâu hơn về văn hoá doanh nghiệp để kiểm soát, điều phối và thống nhất các bộ phận kinh doanh/chi nhánh ở nhiều nước khác nhau. Điều khó khăn là văn hóa của mỗi chi nhánh lại gắn chặt với văn hóa quốc gia của nước sở tại và văn hóa của các quốc gia lại khác nhau rất nhiều. Sự khác biệt này trên thực tế đã gây cản trở không ít cho việc điều hành hoạt động của các công ty đa quốc gia. Cooke (1987), văn hoá doanh nghiệp chính là hành vi của các thành viên mà họ tin rằng cần phải phù hợp để đáp ứng mong đợi trong tổ chức.
Do đó, để một thành viên mới có thể làm việc hiệu quả, phát triển được trong doanh nghiệp thì thành viên đó phải tự điều chỉnh hành vi của mình sao cho hài hòa với “hành vi chung” được tổ chức thừa nhận và các thành viên khác áp dụng. Những khái niệm trên về văn hoá doanh nghiệp cung cấp cho người đọc cái nhìn tổng quan về văn hoá doanh nghiệp tuy nhiên lại không cho biết những nhân tố cấu thành và tác động của chúng tới doanh nghiệp như thế nào. 8 Một số học giả, khi đưa ra khái niệm về văn hoá doanh nghiệp đã nhấn mạnh đến ý nghĩa, tầm quan trọng của các yếu tố, giá trị văn hóa vô hình trong doanh nghiệp. Các yếu tố văn hóa vô hình trong doanh nghiệp có thể bao gồm: các giả định tinh thần, thái độ, thói quen, truyền thống, các triết lý, giá trị cốt lõi, quan niệm, niềm tin, kỳ vọng chung và cả phương pháp tư duy, tồn tại phổ biến trong doanh nghiệp.
Các yếu tố văn hóa vô hình này được toàn bộ các thành viên trong doanh nghiệp chia sẻ, thừa nhận và định hình thành những chuẩn mực hành vi ứng xử của họ và có xu hướng tự lưu truyền, thường là trong thời gian dài. Một số định nghĩa về văn hoá doanh nghiệp nhấn mạnh các yếu tố văn hóa vô hình: Edgar Schein (2004), văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong doanh nghiệp học được qua quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh. Kotter & Heskett (1992), văn hoá doanh nghiệp thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong doanh nghiệp và có xu hướng tự lưu truyền, thường trong thời gian dài. Một số học giả, khi đưa ra định nghĩa về văn hoá doanh nghiệp, ngoài việc đề cập đến các yếu tố văn hóa vô hình, còn đề cập đến các yếu tố hữu hình của văn hoá doanh nghiệp như các biểu tượng, lễ nghi, sự kiện, các vật thể, kiến trúc, cơ sở vật chất, cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp.
Chính những yếu tố văn hóa hữu hình sẽ giúp các thành viên trong doanh nghiệp, đặc biệt là các thành viên mới hiểu và thấm nhuần các yếu tố văn hoá doanh nghiệp vô hình (niềm tin, giá trị, …) một cách nhanh chóng hơn. Theo Joann Keyton (2011), văn hoá doanh nghiệp là những vật thể, những giá trị, các nghi lễ và quy chuẩn được hình thành trong quá trình tương tác giữa các thành viên trong doanh nghiệp. Ở nước ta hiện nay đã có một số học giả nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp, họ đưa ra nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau. Một số học giả đưa ra cái nhìn mang tính khái quát, tổng quan về văn hoá doanh nghiệp với các yếu tố văn hoá vô hình (giá trị, niềm tin…) Trần Ngọc Thêm (2008), cho rằng văn hoá doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị do doanh nghiệp sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động kinh doanh, trong mối quan hệ với môi trường xã hội và tự nhiên của mình.
Theo Trần Thị Vân Hoa (2009), tác giả cho rằng văn hoá doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được gây dựng trong suốt quá trình tồn tại và phát triển 9 của một doanh nghiệp, trở thành các giá trị, các quan niệm và tập quán, truyền thống ăn sâu vào hoạt động của doanh nghiệp ấy. Văn hoá doanh nghiệp chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên doanh nghiệp trong việc theo đuổi và thực hiện các mục đích đề ra. Còn một số tác giả lại cho rằng văn hoá doanh nghiệp bao gồm cả yếu tố vô hình và hữu hình như: Theo Trần Hải Minh (2017), thì quan niệm văn hoá doanh nghiệp là hệ thống các giá trị tinh thần và vật chất tạo nên bản sắc của doanh nghiệp, được doanh nghiệp tạo ra trong quá trình hình thành, phát triển và trong mối quan hệ tương tác với môi trường xã hội, tự nhiên, đồng thời tác động tới nhận thức và hành vi của các thành viên trong doanh nghiệp. Có học giả thì lại cho rằng văn hoá donh nghiệp là những nhân tố như: Theo Dương Thị Liễu (2009), văn hoá doanh nghiệp là toàn bộ những nhân tố văn hóa được doanh nghiệp chọn lọc, tạo ra, sử dụng và biểu hiện trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó.
Khái niệm trên cung cấp cho người đọc cái nhìn tổng quan về văn hoá doanh và cho biết tác động của nó tới hoạt động kinh doanh nghiệp của tổ chức. Vì vậy, trong luận án của mình tác giả kế thừa khái niệm này. Tổng quan các công trình nghiên cứu về văn hoá doanh nghiệp Công trình nghiên cứu về văn hoá doanh nghiệp của các học giả trong và ngoài nước đã được công bố khá nhiều trên các tạp chí uy tín. Mỗi tác giả khác nhau khi nghiên cứu tại những tổ chức có nền văn hoá không giống nhau thì lại chỉ ra các yếu tố cấu thành văn hoá doanh nghiệp với những nội dung là giống hoặc không giống nhau.
Vì vậy, tác giả tiến hành tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề nghiên cứu để tìm ra khoảng trống nghiên cứu phù hợp như sau: Theo nghiên cứu của Schein (1990), văn hoá doanh nghiệp được chia làm ba cấp độ khác nhau đó là những cấu trúc hữu hình và các quy trình tổ chức, nhưng khó lý giải bao gồm (môi trường vật chất, ngôn ngữ, công nghệ, sản phẩm…); những giá trị niềm tin được thừa nhận bao gồm (chiến lược, mục tiêu, triết lý được thừa nhận); những ngầm định cơ bản bao gồm (niềm tin, nhận thức, suy nghĩ…) đây là nguồn gốc giá trị và hành động của người lao động trong doanh nghiệp. - Cấp độ văn hoá hữu hình: Bao gồm tất cả những hiện tượng và sự vật mà chúng ta có thể nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận khi lần đầu tiên tiếp xúc với nền văn hoá xa lạ: kiến thức, cách bài trí, công nghệ, sản phẩm; cơ cấu tổ chức, các 10 phòng ban của doanh ngiệp; các quy định nguyên tắc hoạt động của doanh nghiệp; lễ nghi và lễ hội hàng năm; các biểu tượng, logo, khẩu hiệu, tài liệu quảng cáo của doanh nghiệp; ngôn ngữ, cách ăn mặc, xe cộ, chức danh, cách biểu lộ cảm xúc, hành vi ứng xử thường thấy của các thành viên và các nhóm làm việc trong doanh nghiệp; những câu chuyện và những huyền thoại về tổ chức; hình thức mẫu mã của sản phẩm; thái độ và cung cách ứng xử của các thành viên trong doanh nghiệp. Đây là cấp độ văn hoá có thể nhận thấy ngay trong lần tiếp xúc đầu tiên, nhất là những yếu tố vật chất như: kiến trúc, đồng phục… Cấp độ văn hoá này có đặc điểm chung là chịu ảnh hưởng nhiều bởi tính chất công việc kinh doanh của công ty, quan điểm của lãnh đạo. Tuy nhiên cấp độ văn hoá này dễ thay đổi và ít khi thể hiện được giá trị thực sự trong văn hoá doanh nghiệp.
- Những giá trị niềm tin được thừa nhận: Bao gồm những giá trị, chiến lược, triết lý chung được thống nhất và tán đồng của người lao động và lãnh đạo tổ chức. Là kim chỉ nam cho hoạt động của toàn bộ nhân viên và thường được doanh nghiệp công bố rộng rãi ra công chúng. Đây cũng chính là những giá trị được công bố, một bộ phận của nền văn hoá doanh nghiệp. Những giá trị được công bố cũng có tính hữu hình vì người ta có thể nhận biết và diễn đạt chúng một cách rõ ràng, chính xác.
Chúng thực hiện chức năng hướng dẫn cho các thành viên trong doanh nghiệp cách thức đối phó với một số tình thế cơ bản và rèn luyện cách ứng xử cho các thành viên mới trong môi trường doanh nghiệp. - Những ngầm định cơ bản: Bao gồm những nhận thức, niềm tin, suy nghĩ, tình cảm chung được chia sẻ, ăn sâu trong tiềm thức, tâm lý của các thành viên và được hiển nhiên công nhận. Để hình thành được quan niệm chung trong một cộng đồng văn hoá phải trải qua quá trình hoạt động lâu dài, va chạm và xử lý nhiều tình huống thực tiễn. Chính vì vậy, một khi đã hình thành, các quan niệm chung sẽ rất khó bị thay đổi.
Một khi tổ chức đã hình thành quan niệm chung thì các thành viên cùng nhau chia sẻ và hành động theo đúng quan niệm chung đó, họ sẽ rất khó chấp nhận những hành động đi ngược lại.