Đặt vấn đề Cây đậu xanh (Mungbean, Green bean) có tên khoa học là Vigna radiata (L.) thuộc họ đậu Leguminoseae là cây trồng ngắn ngày. Đậu xanh có nguồn gốc ở Ấn Độ và Trung Á, từ đó lan sang nhiều khu vực khác của Châu Âu. Việt Nam là một nước nông nghiệp nhiệt đới bốn mùa đều có các sản phẩm thu hoạch từ cây lương thực và cây công nghiệp. Cây đậu xanh chủ yếu được trồng lấy hạt để chế biến thức ăn giá đỗ, chè đậu xanh, bánh đậu xanh… Đậu xanh còn được coi như một loại dược liệu có tác dụng giải độc, thanh nhiệt, điều hòa ngũ tạng… Hạt đậu xanh cũng là một mặt hàng nông sản xuất khẩu giàu dinh dưỡng như: protein (25,98%), lipit (1,3%), chất xơ (4,79%), hydrocacbon (62,12%), các loại Vitamin A, B1, B2, C và một số nguyên tố khoáng khác (K, Na, Mg, P, Fe, Ca…) (Trần Đình Long & Lê Khả Tường, 1998).
Trong những năm gần đây, sự biến đổi khí hậu đã và đang gây ra những tác động xấu cho ngành nông nghiệp. Sự nóng lên của trái đất làm mực nước biển dâng cao, hay mưa kéo dài hoặc mưa lớn làm khả năng thoát nước của đất kém gây gập lụt diện rộng (Chotechuen, 1996). Từ đó ảnh hưởng đến sự sinh trưởng phát triển cây trồng, trong đó có đậu xanh. Đậu xanh là cây trồng chịu ngập úng kém, đặc biệt là trong suốt giai đoạn phát triển ban đầu (Singh & Singh, 2011).
Trên thế giới đã có một số nghiên cứu về khả năng chịu ẩm tốt trên cà chua (Kuo & Chen, 1980), ngô (Singh & Ghildyal, 1980) ., nhưng có rất ít các kết quả nghiên cứu về phản ứng sinh lý của cây trong điều kiện úng. Ngập úng làm giảm nồng độ oxy xung quanh vùng rễ của cây, hạn chế hoạt động của nốt sần và khả năng cố định đạm. Ngập còn làm giảm sinh trưởng của cây do ảnh hưởng đến các quá trình sinh lý trong cây, mà tác động sinh lý chính của úng là ức chế quá trình quang hợp của cây (Ahmed & cs., 2006), từ đó làm giảm đáng kể năng suất cây trồng nói chung và cây đậu xanh nói riêng (Amin & cs. 1 Thời gian ngập úng, mức độ ngập úng và giai đoạn ngập úng là những yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất cây trồng (Amin và cs.
Trong đó, thời gian ngập úng thay đổi theo cường độ mưa, thời gian mưa, cũng như khả năng thoát nước của đất. Ở Việt Nam, những nghiên cứu về cây trồng nói chung và cây đậu xanh nói riêng trong điều kiện ngập úng vẫn chưa được chú ý, chưa có nhiều những nghiên cứu, đánh giá ở các thời gian ngập úng khác nhau. Vì vậy, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Ảnh hưởng của thời gian ngập úng đến sinh trưởng phát triển và năng suất cây đậu xanh ở giai đoạn cây con tại Gia Lâm, Hà Nội”. Mục đích và yêu cầu 1.
Mục đích Thông qua một số chỉ tiêu sinh trưởng phát triển và năng suất để đánh giá ảnh hưởng của thời gian ngập úng ở giai đoạn cây con cây đậu xanh. Từ đó, đánh giá được tác hại của ngập úng để đưa ra những biện pháp canh tác thích hợp giúp tăng khả năng chịu úng cho cây đậu xanh. Yêu cầu - Đánh giá một số chỉ tiêu sinh trưởng phát triển, sinh lý cây đậu xanh ở các thời gian úng khác nhau. - Đánh giá năng suất và khả năng chịu ngập của cây đậu xanh ở các thời gian úng khác nhau.
2 PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc, đặc điểm thực vật học và yêu cầu ngoại cảnh cây đậu xanh 2. Nguồn gốc Loài đậu xanh (Vigna radiata) có nguồn gốc ở Ấn Độ và Trung Á, từ đó lan sang nhiều khu vực khác của châu Á. Bằng chứng khảo cổ theo phương pháp Carbon đã phát hiện ra vết tích cây đậu xanh được trồng ở nhiều vùng của Ấn Độ gồm phía Đông khu vực nền văn minh cổ Harappan ở Punjab và Haryana có niên đại khoảng 4500 năm, và ở bang Karnakata phía Nam Ấn Độ có niên đại hơn 4000 năm.
Các bằng chứng khảo cổ cũng đã kết luận cây đậu xanh được trồng rộng rãi ở Ấn Độ cách đây khoảng 3. Do có bộ rễ kém phát triển nên khả năng chịu úng và hạn của cây đậu xanh đều kém hơn đậu tương và lạc. Nhu cầu nước của cây đậu xanh là 3,2 ml/ngày. Nếu bức xạ lớn thì phải cần đến 4-5 ml/ngày.
Tuy rất cần nước nhưng lại rất sợ úng, nhất là vào các thời kỳ ra hoa và quả chín. Độ ẩm thường xuyên cho cây đậu xanh mọc tốt nhất là từ 70 - 80%, khi độ ẩm xuống dưới 50% thì năng suất sẽ giảm. Có 2 thời kỳ không thể thiếu ẩm là khi mọc và khi ra hoa, đậu quả. Thời gian này độ ẩm của đất cần phải từ 80 – 90%.
Ở thời kỳ cây con, nếu gặp hạn, cây và cành phát triển kém, lá bé, ít lá và sau này hoa quả ít. Ngược lại nếu gặp độ ẩm cao quá rễ rất dễ bị thối, lá vàng và rụng, nếu ngập úng nhiều cây chết hàng loạt, cho nên đậu xanh rất cần chú ý chống hạn và chống úng kịp thời mới đảm bảo năng suất cao. Phân loại thực vật học - Tên khoa học: Vigna radiata (L. Wilczek - Giới (regnum):Plantae - Bộ (ordo): Đậu (Fabales) 3 - Họ (familia): Họ (Fabaceae) - Phân họ (sugfamilia): Đậu (Faboideae) - Tông (tribus): Pháeoleae - Phân tông (subtribus): Phaseolinae - Chi (genus): Vigna - Loài (species): Vigna radiate 2.
Đặc điểm thực vật học của cây đậu xanh Theo Hồ Đình Hải (2014), đậu xanh là cây thân thảo, mọc đứng sống hằng niên. - Rễ: Thuộc rễ cọc , gồm một rễ cái và nhiều rễ phụ. Đất xốp, thoáng rễ có thể mọc sâu đến 80-100cm, nhờ đó chịu hạn tốt nhưng chịu úng kém, nhất là cây còn nhỏ. Trên rễ phụ có nhiều lông hút do biểu bì rễ biến đổi thành, có vai trò tăng cường sức hút nước và các chất dinh dưỡng.
Trên rễ có nhiều nốt sần, chứa vi khuẩn cố định đạm Rhizobiom. Các nốt sần trên cây hình thành khi cây bắt đầu có 2-3 lá thật và đạt tối đa khi cây ra lá thật. - Thân: Cao từ 40-80cm tùy thuộc vào cách trồng và giống trồng. Trong điều kiện thuận lợi cây có thể cao hơn.
Thân đậu xanh thường có 4 cạnh, thân xanh hoặc tím đỏ tùy giống. Thân thường có lông phủ, đặc biệt là phần ngọn non, gần gốc, lóng rụng, thân thường ngắn hơn. Đường kính trung bình của thân đậu xanh từ 8-12mm và tăng trưởng tỉ lệ theo tốc độ tăng trưởng chiều cao cây. - Cành: Cây đậu xanh phát triển nhiều cành cấp 1 từ thân chính, 1 số cành cấp 1 phát triển thêm cành cấp 2.
Nếu trồng dày, lượng cành cấp 1 giảm đáng kể. Đa số hoa và quả phát triển trên thân chính và cành cấp 1, rất ít quả trên cành cấp 2. 4 - Lá: Khi mới mọc cây có 2 lá đơn nhỏ, sau đó là các lá kép. Mỗi lá kép có 3 lá chét, có lông ở cả 2 mặt.
Lá đậu xanh mọc cách. Diện tích của các lá tăng dần từ dưới lên trên, các lá mọc ở giữa thân có diện tích lớn nhất, rồi giảm dần trên phía ngọn. Chỉ số diện tích lá (m 2 lá/ m2 đất) có ảnh hưởng đến hiệu suất quang hợp và năng suất thu hoạch. - Hoa: Từ 18-21 ngày sau gieo, đậu xanh đã bắt đầu có nụ hoa, nhưng nụ hoa rất nhỏ, nằm khuất trong vảy nhỏ ở các nách lá.
Nụ hoa phát triển từ các chùm hoa mọc kẽ lá, mỗi chùm hoa có 16-20 hoa. Hoa nở từ 40-45 ngày sau gieo. Hoa đậu xanh là hoa lưỡng tính, cách tràng màu xanh tím, cánh hoa màu vàng nhạt. Sự thụ phấn được tiến hành trước khi hoa ở 3-5 giờ, vì vậy hoa chủ yếu tự thụ phấn, tỉ lệ gieo phấn tự nhiên chỉ chiếm khoảng 2%.
- Quả: quả đậu canh thuộc quả giáp, hình trụ thẳng, mảnh nhưng số lượng nhiều, có lông. Quả xuất hiện 1-2 ngày sau khi hoa nở đã có độ dài từ 1-1,5cm. Quả lớn nhanh trong khoảng 5-7 ngày và đạt kích thước tối đa vào khoảng 8-10cm tùy giống. Quả non có màu xanh, nhiều lông tơ.
Khi hạt chín, vỏ quả bắt đầu khô dần, chuyển sang màu nâu đen hay vàng và ít lông. Khi vỏ quả đen hoàn toàn khi hạt đã chín đẫy, có thể thu hoạch. Một số giống khi chín có màu tro xám. Trong điều kiện bình thường (nhiệt độ 28-35oC) thời gian từ khi hoa nở đến khi quả chín là 14-20 ngày.
- Hạt: Hạt hình tròn hơi thuôn, kích thước hạt nhỏ, ruốt màu vàng, có mầm ở giữa. Hạt đính thành nốt hàng trong vỏ quả. Số hạt/quả trung bình thường khoảng 8-14 hạt. Yêu cầu sinh thái cây đậu xanh a.
Nhiệt độ Cây đậu xanh có nguồn gốc nhiệt đới. Yêu cầu nhiệt độ với cây đậu xanh tương đối cao. Nhiệt độ thích hợp ở các thời kỳ đậu xanh sinh trưởng phát triển và cho năng suất cao. 5 Nói chung, trong thời kì sinh trưởng, nhất là từ sau ra hoa, nhiệt độ phải luôn đảm bảo trên 250C, tốt nhất khoảng 28-320C.
Ánh sáng Đậu xanh là cây ngắn ngày, tuy nhiên phản ứng của đậu xanh với quang chu kỳ tương đối yếu. Đậu xanh có thể ra hoa kết quả quanh năm. Đối với cường độ ánh sáng, đậu xanh là cây ưa sáng, số giờ có nắng phải đạt 180-200 giờ/tháng. Trong thời kỳ ra hoa kết quả, số giờ nắng phải đạt > 200 giờ/tháng.
Số giờ nắng giảm dưới 150 giờ/tháng làm cây vóng, yếu và tỷ lệ rụng hoa tăng. Độ ẩm và mưa Cây đậu xanh có khả năng chịu hạn hán. Tuy nhiên, chế độ mưa vẫn là yếu tố khí hậu ảnh hưởng lớn nhất đến năng suất đậu xanh. Độ ẩm thích hợp cho sinh trưởng của cây đậu xanh là 70-80%.
Thời kỳ ảnh hưởng lớn nhất đến năng suất là thời kỳ mọc và thời kỳ ra hoa. Thời kỳ cây con đậu xanh có khả năng chịu hạn tốt hơn cả. Hạn tương đối ở thời kỳ này tạo điều kiện cho bộ rễ ăn sâu, tăng khả năng chịu hạn cho thời kỳ sinh trưởng về sau. Đất đai và dinh dưỡng Đậu xanh không yêu cầu chặt chẽ về đất đai, trừ đất sét nặng và đất chua mặn.
Các loại đất đều có thể trồng được đậu xanh. Tuy nhiên, những loại đất thích hợp trồng đậu xanh là đất cát pha, thịt nhẹ có tầng đất mặt sâu trên 50cm, đất có kết cấu, giữ nước và thoát nước tốt, pH thích hợp với đậu xanh khoảng 5,5-7. Tình hình sản xuất đậu xanh trên Thế giới và Việt Nam 2.