Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp tập trung nghiên cứu sự tác động của biến số kinh tế vĩ mô – cụ thể là lãi suất – đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thương mại. Bối cảnh nghiên cứu được tác giả xác lập dựa trên các thực tiễn kinh tế và doanh nghiệp cụ thể:
- Bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài: Môi trường kinh tế vĩ mô giai đoạn 2012 – 2016 tại Việt Nam chứng kiến nhiều biến động về lạm phát, tỷ giá và chính sách tiền tệ. Trong nền kinh tế Việt Nam, ước tính khoảng 70% nguồn vốn hoạt động của các doanh nghiệp đến từ vốn vay ngân hàng, khiến phần lớn doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp và sâu sắc từ sự điều chỉnh lãi suất. Đối với Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam – một doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh vật liệu xây dựng phục vụ các công trình xây dựng dân dụng, công nghiệp, giao thông và thủy lợi – nhu cầu vốn lưu động và trung dài hạn là rất lớn. Doanh nghiệp duy trì cơ cấu vốn gồm 50% vốn chủ sở hữu và 50% vốn vay bên ngoài. Sự biến động của lãi suất cho vay từ các ngân hàng thương mại ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí tài chính (năm 2016 chi phí tài chính của công ty lên tới 110,46 triệu đồng), qua đó tác động mạnh đến doanh thu và lợi nhuận ròng.
- Mục tiêu nghiên cứu: Khóa luận xác lập 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về lãi suất, hoạt động kinh doanh và cơ chế tác động của lãi suất tới hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
- Phân tích diễn biến biến động của lãi suất tại Việt Nam giai đoạn 2012 – 2016.
- Phân tích thực trạng kết quả hoạt động kinh doanh của Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam và đánh giá ảnh hưởng của lãi suất đến hoạt động kinh doanh của đơn vị.
- Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị đối với doanh nghiệp, hệ thống ngân hàng và cơ quan quản lý Nhà nước nhằm hạn chế tác động tiêu cực của lãi suất.
- Nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu: Làm rõ các nguyên nhân gây biến động lãi suất trên thị trường tiền tệ; nhận diện các kênh truyền dẫn tác động của lãi suất đến khả năng tiếp cận vốn, chi phí, doanh thu và lợi nhuận của doanh nghiệp; đánh giá các biện pháp ứng phó hiện hữu của công ty.
- Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về ảnh hưởng của lãi suất đến hoạt động kinh doanh của Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam.
- Phạm vi nghiên cứu:
- Về nội dung: Tác động của biến động lãi suất (lãi suất huy động, lãi suất cho vay) tới cơ cấu nguồn vốn và các chỉ tiêu tài chính (chi phí, doanh thu, lợi nhuận) của doanh nghiệp thương mại vật liệu xây dựng.
- Về không gian: Thị trường tiền tệ Việt Nam và hoạt động kinh doanh thực tế tại Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam (địa bàn hoạt động tại khu vực miền Bắc).
- Về thời gian: Thu thập, phân tích chuỗi dữ liệu thứ cấp trong giai đoạn 5 năm, từ năm 2012 đến năm 2016.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng kinh tế học vĩ mô và quản trị tài chính doanh nghiệp, kết hợp các khung lý thuyết kinh điển về thị trường tiền tệ và cấu trúc tài chính:
- Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng:
- Bản chất của lãi suất: Tác giả trích dẫn quan điểm của John Maynard Keynes trong tác phẩm The General Theory of Employment, Interest, and Money (1936), xác định lãi suất là hiện tượng tiền tệ phản ánh quan hệ cung - cầu tiền tệ trên thị trường; đồng thời đối chiếu với quan điểm của trường phái cổ điển coi lãi suất là hiện tượng thực tế quyết định bởi năng suất vốn đầu tư và tiết kiệm. Khóa luận sử dụng định nghĩa từ Giáo trình Lý thuyết tiền tệ ngân hàng (Học viện Ngân hàng, 2005): Lãi suất là giá cả của quyền sử dụng vốn vay trong một thời hạn nhất định.
- Phân loại lãi suất: Khóa luận hệ thống hóa các nhóm lãi suất theo nguồn sử dụng (lãi suất huy động, lãi suất cho vay); theo giá trị thực (lãi suất danh nghĩa, lãi suất thực qua phương trình: $\text{Lãi suất thực} = \text{Lãi suất danh nghĩa} - \text{Tỷ lệ lạm phát}$); theo phương pháp tính lãi (lãi đơn, lãi kép); theo thời hạn tín dụng (ngắn hạn dưới 1 năm, trung hạn từ 1 đến 5 năm, dài hạn trên 5 năm) và lãi suất ngoại tệ.
- Mô hình cân bằng thị trường tiền tệ: Sử dụng mô hình đường cung tiền cố định ($M^S$) do Ngân hàng Trung ương kiểm soát và đường cầu tiền dốc xuống ($L^P$) để giải thích cơ chế xác định lãi suất cân bằng ($i_0$).
- Các hàm kinh tế vĩ mô liên quan: Hàm tiết kiệm phụ thuộc thuận vào lãi suất $S = S(r)$; hàm đầu tư phụ thuộc nghịch vào lãi suất thực tế $I = I(r)$.
- Khung phân tích kết quả kinh doanh: Hệ thống công thức xác định chi phí kinh doanh ($TC = TFC + TVC$), tổng doanh thu ($TR = P \times Q$) và lợi nhuận trước/sau thuế.
- Khung pháp lý điều tiết lãi suất: Luật Ngân hàng Nhà nước và Bộ luật Dân sự về quy định lãi suất cơ bản (trần lãi suất cho vay không vượt quá 1,5 lần lãi suất cơ bản), nghiệp vụ thị trường mở (OMO), chính sách tái chiết khấu và tỷ lệ dự trữ bắt buộc.
- Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp thu thập dữ liệu: Tác giả sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp từ tài liệu nội bộ của công ty (báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, bảng cân đối kế toán, bảng lưu chuyển tiền tệ, sổ nhật ký mua hàng, bán hàng, xuất nhập kho) và các cổng thông tin công khai của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB).
- Phương pháp xử lý và phân tích: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, tổng hợp dữ liệu, so sánh đối chiếu số liệu tuyệt đối và tương đối qua các năm (2012 – 2016), phân tích chuỗi thời gian để làm rõ mối tương quan giữa biến động lãi suất và sự thay đổi cơ cấu vốn, chi phí tài chính của doanh nghiệp.
Nội dung chính theo từng chương
CHƯƠNG 1: Một số lý luận cơ bản về lãi suất và ảnh hưởng của lãi suất đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp
Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về lãi suất và doanh nghiệp:
- Bản chất, phân loại và cơ chế biến động lãi suất: Làm rõ các yếu tố vĩ mô tác động tới lãi suất thị trường bao gồm quan hệ cung cầu tiền tệ, lạm phát kỳ vọng, tình trạng bội chi ngân sách nhà nước, các thay đổi trong chính sách thuế thu nhập cá nhân/doanh nghiệp, tác động từ thị trường vốn quốc tế, tỷ suất lợi nhuận bình quân của nền kinh tế và các biến động chính trị - xã hội.
- Các công cụ can thiệp của Nhà nước: Phân tích cơ chế vận hành của 4 công cụ điều tiết vĩ mô gồm lãi suất cơ bản, nghiệp vụ thị trường mở, lãi suất tái chiết khấu và tỷ lệ dự trữ bắt buộc.
- Tác động vĩ mô của lãi suất: Lãi suất tác động trực tiếp đến phân bổ thu nhập giữa tiêu dùng và tiết kiệm ($S = S(r)$), quyết định quy mô vốn đầu tư của khu vực doanh nghiệp ($I = I(r)$), điều chỉnh tỷ giá hối đoái và tác động đến cán cân xuất nhập khẩu ròng.
- Lý luận về hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thương mại: Trình bày hệ thống mục tiêu doanh nghiệp (kinh tế, xã hội, người lao động); đặc điểm luân chuyển vốn thương mại; quy trình mua hàng (xác định nhu cầu, lựa chọn nhà cung cấp, thương lượng đặt hàng, theo dõi giao nhận, đánh giá) và quy trình bán hàng 7 bước.
- Cơ chế tác động của lãi suất tới doanh nghiệp: Phân tích ảnh hưởng của lãi suất đến chi phí vốn vay, cơ cấu nợ phải trả/vốn chủ sở hữu, khả năng tiếp cận hạn mức tín dụng dài hạn và hiệu quả kinh doanh tổng thể.
CHƯƠNG 2: Phân tích thực trạng ảnh hưởng của lãi suất đến hoạt động kinh doanh tại Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam
Chương 2 tập trung vào phân tích thực trạng dữ liệu giai đoạn 2012 – 2016 của kinh tế vĩ mô, ngành vật liệu xây dựng và tình hình tài chính của doanh nghiệp:
- Bối cảnh kinh tế vĩ mô và ngành vật liệu xây dựng (VLXD): Giai đoạn 2012 – 2016 ghi nhận xu hướng giảm của mặt bằng lãi suất cho vay từ 15,1% (2012) xuống 12,2% (2016). Thị trường VLXD có sự phục hồi mạnh trong năm 2015 – 2016 nhờ tiến độ giải ngân xây dựng và sự khởi sắc của thị trường bất động sản. Giá thép cuộn duy trì quanh mức 14,5 triệu đồng/tấn, thép cây từ 14,5 – 15 triệu đồng/tấn; xi măng Hoàng Thạch ở mức 1,5 triệu đồng/tấn, xi măng Bắc Giang 1,15 triệu đồng/tấn.
- Tổng quan về doanh nghiệp: Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam (VIETNAMCONSULTING., JSC, mã số thuế: 0102553356, thành lập ngày 15/12/2007, trụ sở tại số 87, ngõ 67 Thái Thịnh, Đống Đa, Hà Nội) chuyên kinh doanh thép xây dựng, xi măng, sơn, chất chống thấm, sàn gỗ công nghiệp và thi công xây lắp trên địa bàn miền Bắc.
- Tác động của lãi suất đến nguồn vốn vay ngân hàng: Do mặt bằng lãi suất cho vay bình quân duy trì ở mức cao (trên 12% - 15%), công ty gặp khó khăn trong việc tiếp cận các khoản vay dài hạn. Ngân hàng chủ yếu cấp tín dụng ngắn hạn. Vốn vay dài hạn của công ty sụt giảm liên tục từ 1.004 triệu đồng (năm 2012) xuống 782 triệu đồng (năm 2013), 574 triệu đồng (năm 2014), 487 triệu đồng (năm 2015) và chỉ tăng nhẹ lên 552 triệu đồng vào năm 2016 khi lãi suất ổn định ở mức 12,2%.
- Tác động của lãi suất đến nguồn vốn chủ sở hữu: Để bù đắp lượng vốn vay dài hạn bị thiếu hụt do lãi suất cao, công ty buộc phải tăng cường huy động nguồn vốn chủ sở hữu. Vốn đầu tư của chủ sở hữu tăng liên tục từ 1.973 triệu đồng (năm 2012) lên 1.998 triệu đồng (năm 2013), 2.079 triệu đồng (năm 2014) và tăng đột biến 14,3% vào năm 2016. Lợi nhuận chưa phân phối biến động không ổn định (đạt đỉnh 902 triệu đồng năm 2014 nhưng giảm xuống 465 triệu đồng năm 2016).
- Tác động đến kết quả kinh doanh: Doanh thu tăng trưởng đều qua các năm nhờ mở rộng mạng lưới phân phối, tuy nhiên tổng chi phí tăng nhanh do giá vốn và chi phí lãi vay phát sinh lớn. Năm 2016, chi phí tài chính của công ty chiếm 110,46 triệu đồng, gây áp lực trực tiếp lên biên lợi nhuận ròng.
CHƯƠNG 3: Một số đề xuất và kiến nghị nhằm hạn chế ảnh hưởng của lãi suất đến hoạt động kinh doanh tại Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam
Chương 3 xây dựng hệ thống giải pháp định hướng và kiến nghị cụ thể:
- Định hướng ứng phó của doanh nghiệp: Nâng cao tính chủ động tài chính, dự báo biến động lãi suất thị trường, linh hoạt cân đối giữa nguồn vốn tự có và vốn vay tín dụng.
- Nhóm giải pháp tại doanh nghiệp: Tối ưu hóa công tác quản trị dòng tiền; cơ cấu lại danh mục mặt hàng kinh doanh VLXD nhằm rút ngắn vòng quay vốn lưu động; đa dạng hóa hình thức huy động vốn từ đối tác, khách hàng và nguồn vốn nhàn rỗi hợp pháp khác để giảm áp lực lãi vay ngân hàng.
- Kiến nghị với cơ quan quản lý Nhà nước:
- Với Chính phủ: Tiếp tục duy trì ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, tạo lập hành lang pháp lý minh bạch cho thị trường tài chính và hỗ trợ các doanh nghiệp thương mại vừa và nhỏ.
- Với hệ thống Ngân hàng (NHNN và NHTM): Điều chỉnh giảm mặt bằng lãi suất cho vay thực tế, đơn giản hóa thủ tục thẩm định tài sản bảo đảm, mở rộng hạn mức cho vay trung và dài hạn cho các doanh nghiệp cung ứng vật tư xây dựng.
- Với Bộ Xây dựng: Phối hợp tháo gỡ khó khăn về cơ chế thanh quyết toán trong các dự án đầu tư xây dựng cơ bản, ổn định thị trường nguyên vật liệu.
Kết quả và đóng góp
Kết quả nghiên cứu chính
Khóa luận đã lượng hóa được mối quan hệ giữa biến động lãi suất vĩ mô và sự biến chuyển trong cấu trúc tài chính của doanh nghiệp nghiên cứu qua chuỗi số liệu 5 năm (2012 – 2016):
| Năm |
Lãi suất huy động bình quân (%/năm) |
Lãi suất cho vay bình quân (%/năm) |
Vốn vay dài hạn ngân hàng (Triệu đồng) |
Tăng trưởng vốn đầu tư CSH (%) |
Lợi nhuận chưa phân phối (Triệu đồng) |
Thuế phải nộp (Triệu đồng) |
| 2012 |
9,8 |
15,1 |
1.004 |
- |
589 |
561,383 |
| 2013 |
9,3 |
14,8 |
782 |
+1,3 |
607 |
562,341 |
| 2014 |
9,0 |
12,5 |
574 |
+4,1 |
902 |
644,658 |
| 2015 |
8,1 |
12,1 |
487 |
+4,1 |
782 |
646,866 |
| 2016 |
8,3 |
12,2 |
552 |
+14,3 |
465 |
650,510 |
Các phát hiện thực tiễn bao gồm:
- Lãi suất cho vay neo ở mức cao (12,1% – 15,1%) làm tăng chi phí sử dụng vốn vay, buộc doanh nghiệp phải thu hẹp quy mô nợ dài hạn (giảm từ 1.004 triệu đồng xuống 487 triệu đồng giai đoạn 2012 – 2015).
- Doanh nghiệp bù đắp thiếu hụt vốn bằng cách nâng cao tỷ trọng vốn chủ sở hữu (vốn đầu tư CSH tăng mạnh 14,3% năm 2016, nâng tổng vốn chủ sở hữu lên 4.956 triệu đồng).
- Chi phí tài chính (110,46 triệu đồng năm 2016) là nguyên nhân trực tiếp làm bào mòn lợi nhuận trước và sau thuế của doanh nghiệp, mặc dù doanh thu thuần vẫn ghi nhận mức tăng trưởng đều đặn.
Giải pháp và kiến nghị đề xuất
Khóa luận đưa ra hệ thống khuyến nghị đồng bộ ở 3 cấp độ:
- Cấp doanh nghiệp: Đẩy mạnh quay vòng vốn lưu động, tái cấu trúc kỳ hạn các khoản nợ, chủ động tự tài trợ vốn thông qua bổ sung vốn điều lệ từ chủ sở hữu.
- Cấp ngân hàng: Cần hạ biên độ chênh lệch giữa lãi suất huy động và cho vay, thiết lập các gói tín dụng ưu đãi trung - dài hạn cho chuỗi cung ứng vật tư xây dựng.
- Cấp vĩ mô (Chính phủ, Bộ Xây dựng): Sử dụng linh hoạt các công cụ chính sách tiền tệ để duy trì lãi suất ổn định, thúc đẩy giải ngân đầu tư công nhằm khơi thông dòng vốn cho ngành vật liệu.
Đóng góp của khóa luận
So với các công trình nghiên cứu trước được tác giả tổng quan (như nghiên cứu của Nguyễn Thành Cường năm 2008 về ngành thủy sản Khánh Hòa; nghiên cứu của Đoàn Thị Hằng năm 2013 về ngân hàng MB; nghiên cứu của Đinh Tuấn Minh và cộng sự năm 2009 về hỗ trợ lãi suất), khóa luận này đóng góp một góc nhìn thực chứng cụ thể về tác động của biến động lãi suất đối với loại hình doanh nghiệp thương mại quy mô vừa và nhỏ chuyên phân phối vật liệu xây dựng tại miền Bắc trong giai đoạn điều chỉnh chính sách tiền tệ hậu khủng hoảng 2012 – 2016.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế của nghiên cứu: Khóa luận chỉ khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính nội bộ của một doanh nghiệp duy nhất tại Hà Nội và các số liệu công bố vĩ mô, chưa triển khai điều tra/khảo sát sơ cấp mở rộng. Phạm vi thời gian dừng lại ở năm 2016.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Khóa luận xác định các định hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc mở rộng phạm vi khảo sát sang nhiều doanh nghiệp thương mại vật liệu xây dựng khác trên toàn quốc; kéo dài chuỗi thời gian phân tích sang các năm tiếp theo; và ứng dụng các mô hình kinh tế lượng hồi quy đa biến nhằm lượng hóa chính xác độ nhạy cảm của chi phí tài chính và lợi nhuận trước sự thay đổi của lãi suất điều hành.
Giá trị tham khảo
- Đối tượng tham khảo: Tài liệu là nguồn tham khảo thiết thực cho sinh viên các chuyên ngành Kinh tế vĩ mô, Kinh tế học, Tài chính - Ngân hàng, Quản trị kinh doanh tại các trường đại học khối kinh tế (đặc biệt là Đại học Thương mại); cũng như các học viên, nghiên cứu sinh đang thực hiện đề tài về quản trị rủi ro lãi suất.
- Nội dung đáng tham khảo:
- Quy trình phân tích số liệu tài chính doanh nghiệp kết hợp chuỗi dữ liệu lãi suất vĩ mô của Ngân hàng Nhà nước, IMF và WB.
- Khung lý luận về cơ cấu vốn và phương pháp luận đánh giá sự dịch chuyển giữa vốn vay ngân hàng và vốn đầu tư chủ sở hữu khi mặt bằng lãi suất thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận nghiên cứu tại doanh nghiệp nào và cơ cấu vốn của doanh nghiệp có đặc điểm gì?
Khóa luận nghiên cứu tại Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam (VIETNAMCONSULTING., JSC, trụ sở tại 87 ngõ 67 Thái Thịnh, Đống Đa, Hà Nội). Doanh nghiệp sử dụng cơ cấu vốn gồm 50% vốn chủ sở hữu và 50% vốn vay bên ngoài để kinh doanh vật liệu xây dựng.
2. Mặt bằng lãi suất huy động và cho vay bình quân tại Việt Nam biến động ra sao trong giai đoạn 2012 – 2016?
Theo số liệu IMF và WB trong khóa luận: Lãi suất huy động bình quân giảm từ 9,8%/năm (2012) xuống 8,1%/năm (2015) và tăng lên 8,3%/năm (2016). Lãi suất cho vay bình quân giảm từ 15,1%/năm (2012) xuống 14,8%/năm (2013), 12,5%/năm (2014), 12,1%/năm (2015) và ở mức 12,2%/năm (2016).
3. Sự biến động của lãi suất đã tác động như thế nào đến nguồn vốn vay dài hạn của công ty?
Do lãi suất cho vay duy trì ở mức cao và ngân hàng thắt chặt điều kiện tín dụng dài hạn, nguồn vốn vay dài hạn của công ty giảm liên tục từ 1.004 triệu đồng (năm 2012) xuống 782 triệu đồng (2013), 574 triệu đồng (2014), chạm đáy 487 triệu đồng (2015), sau đó phục hồi nhẹ lên 552 triệu đồng vào năm 2016.
4. Doanh nghiệp đã có phản ứng gì về nguồn vốn chủ sở hữu trước sự biến động của lãi suất?
Để bù đắp lượng vốn vay ngân hàng bị hạn chế, các chủ sở hữu đã liên tục tăng vốn đầu tư vào công ty: từ 1.973 triệu đồng (2012) lên 1.998 triệu đồng (2013), 2.079 triệu đồng (2014) và tăng vọt 14,3% vào năm 2016, giúp nâng tổng vốn chủ sở hữu lên 4.956 triệu đồng nhằm tự chủ tài chính.
5. Chi phí tài chính năm 2016 của công ty được ghi nhận là bao nhiêu và gây ra ảnh hưởng gì?
Năm 2016, chi phí tài chính của công ty là 110,46 triệu đồng. Chi phí tài chính tăng cao do lãi suất là nguyên nhân chính khiến doanh thu và lợi nhuận ròng của công ty bị suy giảm đáng kể dù doanh nghiệp vẫn duy trì được tăng trưởng doanh thu bán hàng.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Cao Thị Thảo đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa biến động lãi suất và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp thương mại. Qua phân tích thực chứng giai đoạn 2012 – 2016 tại Công ty Cổ phần tư vấn đầu tư xây dựng và phát triển thương mại Việt Nam, đề tài chứng minh rõ lãi suất cho vay neo cao đã buộc doanh nghiệp phải thu hẹp vốn vay dài hạn, gia tăng áp lực chi phí tài chính và phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn vốn chủ sở hữu. Các giải pháp và kiến nghị đề xuất trong công trình mang tính thực tiễn, đóng góp cơ sở tham khảo cho công tác quản trị cấu trúc vốn của doanh nghiệp phân phối vật liệu xây dựng trong bối cảnh môi trường vĩ mô biến động.
