Luận án tiến sĩ sự tăng trưởng thể chất và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi có mẹ được bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong quá trình mang thai tại thái nguyên ts

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tăng trưởng thể chất và sức khỏe trẻ dưới 2 tuổi khi mẹ bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong thai kỳ tại Thái Nguyên.

• Tác giả: Nguyễn Thị Xuân Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thành Trung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Y Dược
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Sự tăng trưởng thể chất và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi có mẹ được bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong quá trình mang thai tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TĂNG TRƯỞNG THỂ CHẤT CỦA TRẺ EM
• 1.1.1. Khái niệm
• 1.1.2. Tăng trưởng của trẻ dưới 2 tuổi
• 1.1.3. Tăng trưởng về cân nặng
• 1.1.4. Tăng trưởng về chiều cao (Chiều dài)
• 1.2. SỨC KHỎE CỦA TRẺ EM
• 1.3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ TĂNG TRƯỞNG THỂ CHẤT VÀ SỨC KHỎE CỦA TRẺ EM DƯỚI 2 TUỔI
• 1.3.1. Di truyền và gia đình
• 1.3.2. Môi trường và xã hội
• 1.4. MỐI LIÊN QUAN GIỮA DINH DƯỠNG CỦA MẸ VÀ SỰ TĂNG TRƯỞNG CỦA TRẺ
• 1.4.1. Các nghiên cứu trên thế giới về bổ sung đa vi chất cho phụ nữ mang thai
• 1.4.2. Các nghiên cứu trong nước về bổ sung đa vi chất cho phụ nữ mang thai
• 1.5. CƠ SỞ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Tiêu chuẩn lựa chọn trẻ vào nghiên cứu
• 2.1.3. Tiêu chuẩn loại trừ ra khỏi nghiên cứu
• 2.2. ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.3.3. Tổ chức triển khai nghiên cứu
• 2.3.4. Các chỉ số và biến số nghiên cứu
• 2.3.5. Công cụ và kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.3.6. Phân tích và xử lý số liệu
• 2.3.7. Các biện pháp khống chế sai số
• 2.3.8. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Sự tăng trưởng về thể chất và sức khỏe của trẻ em dưới 2 tuổi
• 3.3. Sự tăng trưởng về thể chất của trẻ dưới 2 tuổi
• 3.4. Tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ em dưới 2 tuổi
• 3.5. Các yếu tố ảnh hưởng tới tăng trưởng thể chất, tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe trẻ em
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Sự tăng trưởng về thể chất và sức khỏe của trẻ em dưới 2 tuổi
• 4.2. Sự tăng trưởng về thể chất của trẻ dưới 2 tuổi
• 4.3. Tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ em
• 4.4. Sự tăng trưởng thể chất, tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của 3 nhóm tham gia nghiên cứu
• 4.5. Các yếu tố ảnh hưởng tới sự tăng trưởng và sức khỏe ở trẻ em
• 4.6. Các yếu tố ảnh hưởng tới tăng trưởng của trẻ em
• 4.7. Các yếu tố ảnh hưởng tới tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ em
• 4.8. Những hạn chế của đề tài
• NHỮNG ĐIỂM MỚI VỀ MẶT KHOA HỌC VÀ GIÁ TRỊ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tăng trưởng và sức khỏe trẻ em

Tăng trưởng thể chất là quá trình tăng kích thước cơ thể, bao gồm cân nặng, chiều cao, vòng đầu và vòng cánh tay. Đây là chỉ số quan trọng để đánh giá sự phát triển của trẻ dưới 2 tuổi. Sức khỏe trẻ em liên quan mật thiết đến tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố môi trường. Vi chất dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong quá trình tăng trưởng và phát triển của trẻ, đặc biệt trong giai đoạn 1000 ngày đầu đời. Nghiên cứu này tập trung vào ảnh hưởng của việc bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong thai kỳ đến sự tăng trưởng và sức khỏe của trẻ tại Thái Nguyên.

1.1. Tăng trưởng thể chất của trẻ dưới 2 tuổi

Tăng trưởng thể chất của trẻ dưới 2 tuổi được đánh giá qua các chỉ số như cân nặng, chiều cao, vòng đầu và vòng cánh tay. Trong giai đoạn này, tốc độ tăng trưởng nhanh nhất là trong 3 tháng đầu đời, sau đó giảm dần. Cân nặng tăng gấp đôi khi trẻ được 4-5 tháng và gấp ba lúc 1 tuổi. Chiều cao tăng nhanh trong năm đầu, từ 50 cm lúc sinh lên 75 cm lúc 1 tuổi. Vi chất dinh dưỡng như sắt, kẽm, vitamin A và B đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.

1.2. Sức khỏe trẻ em và tình trạng dinh dưỡng

Sức khỏe trẻ em phụ thuộc vào tình trạng dinh dưỡng và các yếu tố môi trường. Suy dinh dưỡng và thiếu máu trong giai đoạn đầu đời có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về thể chất và trí tuệ. Vi chất dinh dưỡng như sắt, acid folic, kẽm và vitamin A giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong thai kỳ để đảm bảo sự phát triển toàn diện của trẻ.

II. Ảnh hưởng của việc bổ sung vi chất dinh dưỡng

Bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong thai kỳ có tác động đáng kể đến sự tăng trưởng và sức khỏe của trẻ. Vi chất dinh dưỡng như sắt, acid folic, kẽm và vitamin A giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng của mẹ, từ đó ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ. Nghiên cứu tại Thái Nguyên cho thấy, bổ sung vi chất dinh dưỡng giúp giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu máu ở trẻ dưới 2 tuổi.

2.1. Bổ sung vi chất dinh dưỡng trước thai kỳ

Bổ sung vi chất dinh dưỡng trước thai kỳ giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng của mẹ, tạo nền tảng tốt cho sự phát triển của thai nhi. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, vi chất dinh dưỡng như sắt, acid folic và kẽm giúp giảm nguy cơ thiếu máu và suy dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh. Điều này đặc biệt quan trọng tại các vùng miền núi như Thái Nguyên, nơi tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu máu còn cao.

2.2. Bổ sung vi chất dinh dưỡng trong thai kỳ

Bổ sung vi chất dinh dưỡng trong thai kỳ giúp đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng ngày càng tăng của mẹ và thai nhi. Các nghiên cứu cho thấy, vi chất dinh dưỡng như sắt, acid folic và vitamin A giúp cải thiện cân nặng và chiều cao của trẻ sơ sinh. Tại Thái Nguyên, việc bổ sung vi chất dinh dưỡng trong thai kỳ đã góp phần giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu máu ở trẻ dưới 2 tuổi.

III. Kết quả nghiên cứu tại Thái Nguyên

Nghiên cứu tại Thái Nguyên cho thấy, bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong thai kỳ có tác động tích cực đến sự tăng trưởng và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi. Vi chất dinh dưỡng giúp cải thiện cân nặng, chiều cao và tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và sức khỏe của trẻ, bao gồm tình trạng dinh dưỡng của mẹ, điều kiện kinh tế xã hội và môi trường sống.

3.1. Tăng trưởng thể chất của trẻ

Kết quả nghiên cứu tại Thái Nguyên cho thấy, bổ sung vi chất dinh dưỡng giúp cải thiện đáng kể cân nặng và chiều cao của trẻ dưới 2 tuổi. Trẻ có mẹ được bổ sung vi chất dinh dưỡng có cân nặng và chiều cao trung bình cao hơn so với nhóm không được bổ sung. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của vi chất dinh dưỡng trong quá trình tăng trưởng của trẻ.

3.2. Tình trạng sức khỏe của trẻ

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, bổ sung vi chất dinh dưỡng giúp giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu máu ở trẻ dưới 2 tuổi. Trẻ có mẹ được bổ sung vi chất dinh dưỡng có tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn hô hấp và tiêu chảy thấp hơn so với nhóm không được bổ sung. Điều này cho thấy, vi chất dinh dưỡng không chỉ ảnh hưởng đến sự tăng trưởng mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể của trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của đề tài và khoảng trống nghiên cứu

Giai đoạn 1.000 ngày đầu đời—tính từ thời điểm thụ thai cho đến khi trẻ tròn 2 tuổi—được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên hiệp quốc (UNICEF) xác định là giai đoạn tối quan trọng đối với sự phát triển thể chất, tâm thần và vận động của trẻ. Đây là khoảng thời gian quyết định đến 60% tiềm năng tăng trưởng chiều cao trong tương lai của một cá nhân. Tình trạng suy dinh dưỡng và thiếu máu trong 2 năm đầu đời để lại những tổn thương khó hồi phục đối với sự phát triển của não bộ, hệ thống miễn dịch cũng như khả năng lao động, học tập lâu dài.

Tại Việt Nam, số liệu thống kê năm 2015 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ở trẻ dưới 5 tuổi là 14,1%, thể thấp còi chiếm 24,6% và tỷ lệ thiếu máu dinh dưỡng ở mức 29,2%, trong đó các vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên ghi nhận tỷ lệ cao hơn mặt bằng chung. Tình trạng dinh dưỡng và vi chất của phụ nữ mang thai tại các khu vực này vẫn còn kém, thiếu máu thai kỳ còn phổ biến.

Các khuyến cáo truyền thống của WHO tập trung vào việc bổ sung sắt và acid folic (IFA) hàng ngày khi người phụ nữ bắt đầu có thai cho đến sau sinh 1 tháng. Tuy nhiên, việc bổ sung đơn thuần sắt và acid folic không bù đắp được sự thiếu hụt các vi chất thiết yếu khác như vitamin A, vitamin nhóm B, kẽm, iod và vitamin D. Bên cạnh đó, phụ nữ tại các vùng nông thôn, miền núi thường phát hiện có thai muộn (vào quý II của thai kỳ), dẫn đến việc bổ sung vi chất trong thai kỳ không kịp thời bù đắp nhu cầu chuyển hóa ngày càng tăng của thai nhi. Bổ sung vi chất từ trước khi mang thai được xem là giải pháp nhằm cải thiện tình trạng dự trữ của người mẹ trước khi bước vào chu kỳ thai nghén.

Hầu hết các công trình nghiên cứu can thiệp vi chất trên thế giới và tại Việt Nam chỉ can thiệp khi người mẹ đã có thai và đánh giá kết quả chủ yếu ở thời điểm sinh (cân nặng, chiều dài sơ sinh) hoặc theo dõi ngắn hạn trong 6 đến 12 tháng đầu đời. Thiếu vắng các nghiên cứu thuần tập theo dõi dài hạn đến 24 tháng tuổi để đánh giá toàn diện sự tăng trưởng thể chất và các chỉ số sức khỏe của trẻ có mẹ được can thiệp vi chất từ trước khi thụ thai. Đề tài "Sự tăng trưởng thể chất và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi có mẹ được bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong quá trình mang thai tại Thái Nguyên" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Xuân Hương giải quyết khoảng trống thực tiễn và dịch tễ học này.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hai mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá sự tăng trưởng thể chất và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi có mẹ được bổ sung vi chất dinh dưỡng trước và trong mang thai tại Thái Nguyên.
2. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng tới sự tăng trưởng thể chất và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi có mẹ được bổ sung vi chất trước và trong mang thai tại Thái Nguyên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi và các bà mẹ đã tham gia chương trình bổ sung vi chất dinh dưỡng từ trước và trong quá trình mang thai.
• Phạm vi không gian: 20 xã thuộc 4 huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên, bao gồm huyện Đại Từ, Định Hóa, Phú Lương và Võ Nhai.
• Phạm vi thời gian: Quá trình theo dõi thuần tập trên trẻ được triển khai từ năm 2013 đến năm 2016 (dựa trên nền nghiên cứu mẹ triển khai can thiệp tiền thai kỳ từ giai đoạn 2011–2013).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế

Luận án đã hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến tăng trưởng thể chất, tình trạng bệnh tật và các can thiệp vi chất dinh dưỡng:

1. Nghiên cứu về chỉ số nhân trắc và tăng trưởng ở trẻ em: Tác giả điểm lại các công trình của Nguyễn Thị Yến (2004) và Vũ Thị Thanh Hương (2011) về quy luật tăng trưởng cân nặng, chiều dài, vòng đầu và vòng cánh tay của trẻ em Việt Nam trong 2 năm đầu đời. Về xu hướng biến đổi thế tục, luận án trích dẫn số liệu giai đoạn 1975–2000 về sự gia tăng cân nặng sơ sinh (100 g) và chiều dài (1,7 cm) ở trẻ sơ sinh Việt Nam.
2. Nghiên cứu về tình trạng thiếu máu và bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ: Các điều tra của Nguyễn Xuân Ninh và cộng sự (2010) tại 6 tỉnh miền núi phía Bắc ghi nhận tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em là 29,1% và tỷ lệ thiếu sắt là 52,9%. Về bệnh nhiễm khuẩn hô hấp cấp (NKHHC) và tiêu chảy cấp (TCC), tác giả tham chiếu nghiên cứu của Nguyễn Văn Thiệu và Nguyễn Hữu Kỳ (2003), Đàm Thị Tuyết (2010), Nguyễn Văn Danh (2011), Nguyễn Phương Hoa (2012), Võ Thanh Tâm (2016), Phan Thị Bích Ngọc và cộng sự (2009).
3. Các thử nghiệm can thiệp đa vi chất trên thế giới: Luận án tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng so sánh việc bổ sung đa vi chất (công thức UNIMMAP hoặc công thức chuyên biệt) với sắt - acid folic tại Bangladesh (2012, 2014), Nepal (2003, 2008), Trung Quốc (2012), Indonesia (2008), Guinea-Bissau (2005), Burkina Faso (2012), Mexico (2003), Pakistan (2009) và Anh (2010). Hai phân tích gộp (meta-analysis) từ 17 và 21 thử nghiệm trên thế giới được tác giả trích dẫn nhằm chứng minh bổ sung đa vi chất ở phụ nữ mang thai giúp làm giảm tỷ lệ trẻ sơ sinh nhẹ cân và sinh non.
4. Các nghiên cứu can thiệp vi chất tại Việt Nam: Các công trình của Nguyễn Hồng Sơn (2012) tại Lai Châu và Kon Tum, Nguyễn Đỗ Huy và cộng sự, Nguyễn Đăng Trường (2015) tại Hải Phòng, và Phạm Quốc Hùng (2017) tại Hà Nam đã đánh giá tác động của viên đa vi chất UNIMMAP hàng ngày trên phụ nữ mang thai, cho thấy sự cải thiện về nồng độ hemoglobin mẹ và kích thước trẻ sơ sinh.

STT	Tác giả / Năm	Địa bàn nghiên cứu	Can thiệp đối chứng	Can thiệp thử nghiệm	Thời gian theo dõi trẻ
1	West và cs (2003)	Nepal	Sắt 60mg + FA 400µg + Vit A	Đa vi chất (công thức riêng)	Đến 3 tháng
2	Kaestel và cs (2005)	Guinea-Bissau	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến khi sinh
3	Sunawang và cs (2008)	Indonesia	Sắt 30mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến 3 tháng
4	Christian và cs (2008)	Nepal	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến 2 tuổi (24 tháng)
5	Roberfroid và cs (2012)	Burkina Faso	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến 3 tháng
6	Zeng và cs (2012)	Trung Quốc	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến khi sinh
7	Persson và cs (2012)	Bangladesh	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến khi sinh
8	Nguyễn Hồng Sơn (2012)	Lai Châu, Kon Tum	Không bổ sung vi chất	Đa vi chất hàng ngày	Đến khi sinh
9	Nguyễn Đăng Trường (2015)	Hải Phòng	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến khi sinh
10	Phạm Quốc Hùng (2017)	Hà Nam	Sắt 60mg + FA 400µg	Đa vi chất UNIMMAP	Đến 12 tháng

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trong nước và quốc tế chỉ triển khai bổ sung vi chất sau khi phụ nữ đã thụ thai. Nghiên cứu này đặt trọng tâm vào việc đánh giá sự can thiệp bổ sung vi chất định kỳ hàng tuần từ giai đoạn tiền thai kỳ (trước khi mang thai 3 đến 18 tháng) kết hợp bổ sung trong thai kỳ, đồng thời thực hiện theo dõi dọc liên tục sự phát triển thể chất (cân nặng, chiều dài, vòng đầu, vòng cánh tay) và các vấn đề sức khỏe (thiếu máu, NKHHC, tiêu chảy) của trẻ từ lúc sinh cho đến tròn 24 tháng tuổi tại một tỉnh miền núi của Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Khái niệm tăng trưởng thể chất: Tăng trưởng được định nghĩa là sự gia tăng kích thước của cơ thể hoặc từng bộ phận thông qua quá trình tăng sản (tăng số lượng tế bào) và phì đại (tăng kích thước tế bào). Luận án áp dụng các chỉ số nhân trắc học gồm cân nặng theo tuổi (WAZ), chiều dài theo tuổi (HAZ), cân nặng theo chiều dài (WHZ), chu vi vòng đầu và chu vi vòng cánh tay theo chuẩn tăng trưởng của WHO (2006).
• Cơ chế sinh học của các vi chất dinh dưỡng:
  • Sắt: Cấu thành hemoglobin vận chuyển $O_2$ và $CO_2$, tham gia biệt hóa hồng cầu từ tủy xương và duy trì nồng độ ferritin dự trữ.
  • Acid folic (Vitamin $B_9$): Tham gia tổng hợp DNA, chuyển hóa protein, phân chia tế bào và phòng ngừa khuyết tật ống thần kinh.
  • Kẽm: Thành phần cấu trúc của các enzyme sao chép gen, kích thích phân chia tế bào, tổng hợp protein, duy trì chức năng miễn dịch.
  • Iod: Thành phần của hormone tuyến giáp ($T_3$, $T_4$), tham gia biệt hóa hệ thần kinh và khung xương.
  • Vitamin A và Vitamin D: Điều hòa đáp ứng miễn dịch tế bào, chuyển hóa canxi - phospho và khoáng hóa xương qua nồng độ $25(OH)D$ huyết thanh.
• Trục nội tiết tăng trưởng: Luận án sử dụng mô hình tác động hormone của Hughes (1984), phân định vai trò của Insulin trong giai đoạn bào thai, vai trò của Hormone tăng trưởng (GH) cùng yếu tố tăng trưởng giống Insulin-1 (IGF-1) ở giai đoạn nhũ nhi, và hormone sinh dục trong giai đoạn dậy thì.

Thiết kế nghiên cứu và đối tượng can thiệp

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu thuần tập tiến cứu theo dõi dọc (prospective longitudinal cohort study). Quần thể nghiên cứu xuất phát từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng tại cộng đồng ("nghiên cứu mẹ" do Dự án Emory phối hợp triển khai tại Thái Nguyên từ 2011–2013).

Trong nghiên cứu mẹ, 5.011 phụ nữ trong độ tuổi 18–35 (có chồng, có kế hoạch sinh con, không dùng biện pháp tránh thai) tại 20 xã thuộc 4 huyện được phân ngẫu nhiên vào 3 phác đồ can thiệp trước khi mang thai:

• Nhóm 1 (FA): Bổ sung viên Acid folic hàng tuần trước khi mang thai ($2.800,\mu\text{g}\text{ FA}$). Khi có thai, chuyển sang uống viên IFA hàng ngày ($60\text{ mg Sắt} + 400,\mu\text{g}\text{ FA}$).
• Nhóm 2 (IFA): Bổ sung viên Sắt - Acid folic hàng tuần trước khi mang thai ($60\text{ mg Sắt} + 2.800,\mu\text{g}\text{ FA}$). Khi có thai, chuyển sang uống viên IFA hàng ngày ($60\text{ mg Sắt} + 400,\mu\text{g}\text{ FA}$).
• Nhóm 3 (MM): Bổ sung viên Đa vi chất dinh dưỡng hàng tuần trước khi mang thai (gồm 15 loại vitamin và khoáng chất theo công thức khuyến nghị của UNICEF). Khi có thai, chuyển sang uống viên IFA hàng ngày ($60\text{ mg Sắt} + 400,\mu\text{g}\text{ FA}$).

Sau giai đoạn can thiệp trước mang thai kéo dài 3–18 tháng, có 1.812 phụ nữ mang thai và sinh được 1.639 trẻ sống. Tác giả luận án tiến hành theo dõi thuần tập trên đoàn hệ trẻ này từ khi sinh đến 24 tháng tuổi.

                  5.011 phụ nữ (18-35 tuổi) tại 20 xã thuộc 4 huyện
      Nhóm 1 (FA)                  Nhóm 2 (IFA)                 Nhóm 3 (MM)
  FA hàng tuần (tiền thai)     IFA hàng tuần (tiền thai)    MM hàng tuần (tiền thai)
                           Uống IFA hàng ngày khi mang thai
                         1.812 phụ nữ mang thai
                         1.639 trẻ sơ sinh sống
             Theo dõi dọc nhân trắc & sức khỏe: 0 -> 24 tháng tuổi

Tiêu chuẩn chọn mẫu và loại trừ

• Tiêu chuẩn lựa chọn: Trẻ là con của các bà mẹ đã tham gia đầy đủ quy trình uống vi chất trước và trong mang thai; bố mẹ đồng ý ký phiếu cam kết tham gia nghiên cứu.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Trẻ mắc các dị tật bẩm sinh nặng; trẻ tử vong trước 24 tháng tuổi; trẻ không tham gia đánh giá đầy đủ tại các thời điểm quy định; gia đình từ chối tiếp tục tham gia nghiên cứu tại bất kỳ thời điểm nào.

Công cụ thu thập và kỹ thuật phân tích số liệu

• Thu thập dữ liệu nhân trắc: Cân nặng (sử dụng cân điện tử chính xác đến 100 g), chiều dài nằm (dùng thước đo chuyên dụng chính xác đến 0,1 cm), chu vi vòng đầu và chu vi vòng cánh tay (dùng thước dây không co giãn) tại các mốc: sơ sinh, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 12, 15, 18, 21 và 24 tháng tuổi.
• Thu thập dữ liệu sức khỏe và bệnh tật: Xét nghiệm định lượng hemoglobin và ferritin để xác định tỷ lệ thiếu máu; phỏng vấn theo dõi định kỳ các đợt mắc tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp cấp trong 2 tuần trước các thời điểm điều tra.
• Xử lý số liệu: Nhập liệu bằng phần mềm EpiData; tính toán các chỉ số nhân trắc Z-score theo phần mềm WHO Anthro 2005. Phân tích thống kê mô tả, kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), ANOVA/Kruskal-Wallis để so sánh giữa 3 nhóm can thiệp. Phân tích mô hình hồi quy đa biến (hồi quy tuyến tính và hồi quy logistic) nhằm xác định các yếu tố liên quan trực tiếp và gián tiếp đến tăng trưởng và bệnh tật tại các mốc sơ sinh, 12 tháng và 24 tháng tuổi.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày cơ sở lý luận về tăng trưởng thể chất và sức khỏe trẻ em, tập trung vào:

• Các đặc điểm sinh học và quy luật phát triển nhân trắc ở trẻ dưới 2 tuổi (tăng trưởng cân nặng, chiều dài nằm, vòng đầu, vòng cánh tay); bảng tốc độ tăng trưởng chuẩn theo tháng tuổi.
• Phân tích xu hướng biến đổi thế tục về tầm vóc tại Việt Nam và trên thế giới.
• Dịch tễ học suy dinh dưỡng (thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm), thiếu máu dinh dưỡng, nhiễm khuẩn hô hấp cấp và tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 5 tuổi theo báo cáo của WHO, UNICEF và Viện Dinh dưỡng Quốc gia qua các giai đoạn 2009–2017.
• Cơ chế tác động của dinh dưỡng mẹ trong 1.000 ngày đầu đời, bao gồm hiện tượng lập trình bào thai (fetal programming) đối với sự phát triển thể lực và nguy cơ mắc các bệnh mạn tính không lây khi trưởng thành.
• Vai trò sinh hóa, miễn dịch của các vi chất cụ thể (Sắt, Acid folic, Kẽm, Iod, Vitamin A, Vitamin D) và tổng quan các thử nghiệm can thiệp đa vi chất trong nước và quốc tế.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu trên thực địa:

• Đặc điểm địa bàn nghiên cứu tại 20 xã thuộc 4 huyện của tỉnh Thái Nguyên: Đại Từ (Động Đạt, An Khánh, Hùng Sơn, Bản Ngoại, Hoàng Nông, Khôi Kỳ), Định Hóa (Lam Vỹ, Trung Lương, Bình Thành, Sơn Phú, Phú Đình), Phú Lương (Phấn Mễ, Vô Tranh, Yên Lạc, Yên Đổ), Võ Nhai (Dân Tiến, La Hiên, Bình Long, Lâu Thượng, Tràng Xá).
• Quy trình phân nhóm can thiệp tiền mang thai và quản lý đối tượng bằng hệ thống mã vạch (barcode).
• Mạng lưới cộng tác viên y tế thôn bản thực hiện phát thuốc và giám sát uống thuốc hàng tuần tại hộ gia đình.
• Công thức tính cỡ mẫu dựa trên công thức ước tính nguy cơ tương đối ($RR$) trong nghiên cứu thuần tập:

$$n = \frac{Z_{\alpha/2}^2 \left[ \frac{1 - p_1}{p_1} + \frac{1 - p_0}{p_0} \right]}{\left[ \ln(1 - \epsilon) \right]^2}$$

• Các biến số nghiên cứu: đặc điểm kinh tế - xã hội hộ gia đình, nhân trắc mẹ, mức tăng cân thai kỳ, các chỉ số nhân trắc của trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng, nồng độ hemoglobin, các đợt mắc NKHHC và TCC.
• Các biện pháp khống chế sai số (chuẩn hóa kỹ thuật đo nhân trắc, hiệu chỉnh cân đo định kỳ, kiểm tra chéo số liệu) và các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng thông qua hệ thống bảng biểu và biểu đồ:

• Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu: Tỷ lệ phân bố nhóm dân tộc (Kinh chiếm đa số, bên cạnh các dân tộc Tày, Nùng, Sán Dìu, Dao, Hmông), trình độ học vấn của mẹ, điều kiện kinh tế hộ gia đình và an ninh lương thực giữa 3 nhóm can thiệp đồng đều nhau tại thời điểm ban đầu.
• Sự tăng trưởng thể chất của trẻ từ 0 đến 24 tháng tuổi:
  • Kích thước sơ sinh: Cân nặng sơ sinh trung bình, chiều dài sơ sinh, chu vi vòng đầu và chu vi vòng cánh tay của trẻ giữa các nhóm can thiệp.
  • Tốc độ tăng trưởng qua các mốc 1, 3, 6, 9, 12, 18 và 24 tháng tuổi: Cân nặng tăng nhanh nhất trong 3 tháng đầu, đạt gấp đôi lúc 4–5 tháng và gấp ba lúc 12 tháng tuổi.
  • Mức tăng cân trung bình tích lũy và mức tăng chiều dài trung bình tích lũy theo chiều dọc qua từng giai đoạn.
  • So sánh các chỉ số nhân trắc giữa 3 nhóm trẻ (FA, IFA, MM): Đánh giá sự khác biệt về cân nặng, chiều dài nằm, vòng đầu, vòng cánh tay tại các mốc 12 tháng và 24 tháng tuổi.
• Tình trạng dinh dưỡng và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi:
  • Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ($WAZ < -2,SD$), thấp còi ($HAZ < -2,SD$) và gầy còm ($WHZ < -2,SD$) theo độ tuổi và giới tính. Tỷ lệ thấp còi có xu hướng gia tăng rõ rệt từ sau 6 tháng tuổi.
  • Tỷ lệ thiếu máu ($Hb < 110\text{ g/L}$) ở các mốc sơ sinh, 12 tháng và 24 tháng giữa 3 nhóm nghiên cứu.
  • Tỷ lệ hiện mắc và tần suất mắc tiêu chảy cấp, nhiễm khuẩn hô hấp cấp trong 2 tuần qua giữa 3 nhóm can thiệp.
• Phân tích các yếu tố ảnh hưởng:
  • Kết quả mô hình hồi quy tuyến tính và hồi quy logistic phân tích ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp của việc bổ sung vi chất cho bà mẹ trước mang thai lên cân nặng, chiều dài, tình trạng suy dinh dưỡng nhẹ cân, thấp còi, thiếu máu, NKHHC và TCC của trẻ ở các mốc sơ sinh, 12 tháng và 24 tháng.
  • Các yếu tố liên quan độc lập khác: Chiều cao và cân nặng trước mang thai của mẹ, mức tăng cân trong thai kỳ, trình độ học vấn của mẹ, điều kiện kinh tế hộ gia đình và thực hành nuôi con bằng sữa mẹ.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung biện giải các phát hiện nghiên cứu:

• Biện giải quy luật tăng trưởng thể chất của trẻ em tại Thái Nguyên so với chuẩn tăng trưởng của WHO 2006 và các nghiên cứu của Nguyễn Thị Yến, Vũ Thị Thanh Hương, Phạm Quốc Hùng.
• So sánh hiệu quả giữa 3 phác đồ can thiệp (FA, IFA, MM hàng tuần trước mang thai): Phân tích vì sao bổ sung đa vi chất hoặc sắt - acid folic trước mang thai giúp tối ưu hóa dự trữ vi chất của mẹ, hỗ trợ tuần hoàn tử cung - rau thai, từ đó cải thiện cân nặng sơ sinh và duy trì đà tăng trưởng chiều dài trong 24 tháng đầu đời.
• Phân tích mối tương quan giữa tình trạng dinh dưỡng mẹ, các yếu tố môi trường xã hội miền núi và sự xuất hiện của suy dinh dưỡng thấp còi, thiếu máu sau giai đoạn 6 tháng tuổi khi trẻ bắt đầu ăn bổ sung.
• Bàn luận về vai trò của việc bổ sung vi chất đối với đáp ứng miễn dịch, thể hiện qua xu hướng giảm tỷ lệ mắc tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp cấp.
• Trình bày các hạn chế kỹ thuật của nghiên cứu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học

1. Bằng chứng dịch tễ học theo dõi dọc: Cung cấp bộ số liệu theo dõi dọc liên tục từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi về các chỉ số nhân trắc (cân nặng, chiều dài, vòng đầu, vòng cánh tay) và mô hình bệnh tật (thiếu máu, NKHHC, TCC) của trẻ em tại vùng nông thôn miền núi tỉnh Thái Nguyên.
2. Đánh giá hiệu quả can thiệp vi chất tiền mang thai: Làm rõ tác động của việc bổ sung vi chất dinh dưỡng (acid folic, sắt - acid folic, đa vi chất) định kỳ hàng tuần ở giai đoạn trước khi mang thai kết hợp bổ sung IFA trong thai kỳ lên sự phát triển thể chất và sức khỏe của trẻ đến 2 tuổi.
3. Phân tích mô hình đa yếu tố: Xác định định lượng mối liên quan trực tiếp và gián tiếp giữa tình trạng nhân trắc mẹ, loại vi chất bổ sung trước mang thai, mức tăng cân thai kỳ với nguy cơ nhẹ cân, thấp còi và thiếu máu của trẻ tại các mốc 12 và 24 tháng tuổi.

Giá trị thực tiễn và khuyến nghị

• Khuyến nghị chính sách y tế công cộng: Cung cấp cơ sở thực tiễn cho ngành Y tế và các chương trình Chăm sóc Sức khỏe Sinh sản trong việc mở rộng can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng sớm cho phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ ngay từ giai đoạn tiền hôn nhân/chuẩn bị mang thai, thay vì chỉ bắt đầu khi đã phát hiện có thai.
• Ứng dụng tại tuyến cơ sở: Khẳng định tính khả thi của mô hình quản lý, cấp phát và giám sát bổ sung vi chất dinh dưỡng hàng tuần tại cộng đồng thông qua mạng lưới y tế thôn bản tại các địa bàn miền núi khó khăn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Phạm vi địa lý: Nghiên cứu được triển khai tại 4 huyện miền núi thuộc tỉnh Thái Nguyên, nơi có điều kiện địa lý, kinh tế - xã hội và thành phần dân tộc đặc thù, do đó việc ngoại suy kết quả cho các vùng sinh thái khác (đồng bằng, đô thị lớn) cần được xem xét thận trọng.
• Sai số nhớ lại (Recall bias): Việc ghi nhận các đợt mắc tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp cấp dựa một phần vào lời khai của bà mẹ/người chăm sóc trong khoảng thời gian 2 tuần trước mỗi đợt điều tra.
• Hao hụt mẫu trong theo dõi dọc: Đặc thù của nghiên cứu thuần tập kéo dài 24 tháng dẫn đến sự hao hụt một tỷ lệ đối tượng do di biến động dân cư, từ chối tham gia giữa chừng hoặc không thực hiện đầy đủ các mốc đánh giá định kỳ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Cần tiếp tục theo dõi đoàn hệ trẻ này ở các lứa tuổi lớn hơn (lứa tuổi tiền học đường và học đường) nhằm đánh giá tác động lâu dài của việc bổ sung vi chất tiền thai kỳ lên tầm vóc khi trưởng thành, sự phát triển nhận thức, trí tuệ và kết quả học tập.
• Mở rộng các nghiên cứu can thiệp đa vi chất tiền mang thai tại các vùng sinh thái khác nhau trên toàn quốc để củng cố bằng chứng khoa học phục vụ việc xây dựng hướng dẫn quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng và ứng dụng

• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách y tế: Là tài liệu tham khảo trong việc xây dựng Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng, các chương trình can thiệp 1.000 ngày đầu đời và hướng dẫn bổ sung vi chất tiền sản cho phụ nữ độ tuổi sinh đẻ.
• Bác sĩ Nhi khoa, Bác sĩ Sản phụ khoa và Cán bộ Dinh dưỡng: Cung cấp cơ sở lý thuyết và số liệu thực chứng để tư vấn dinh dưỡng tiền mang thai và quản lý dinh dưỡng, theo dõi tăng trưởng cho trẻ nhỏ dưới 2 tuổi.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Dinh dưỡng, Nhi khoa: Cung cấp phương pháp luận chuẩn mực về thiết kế nghiên cứu thuần tập theo dõi dọc, phương pháp khống chế sai số thực địa và kỹ thuật phân tích hồi quy đa biến trong dịch tễ học dinh dưỡng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thiết kế nghiên cứu của luận án có đặc điểm gì nổi bật?

Nghiên cứu sử dụng thiết kế thuần tập tiến cứu theo dõi dọc (prospective longitudinal cohort study) trên đoàn hệ 1.639 trẻ sinh sống từ các bà mẹ đã được phân nhóm ngẫu nhiên mù đôi bổ sung vi chất (FA, IFA, MM) hàng tuần trước khi mang thai và tiếp tục uống IFA hàng ngày trong thai kỳ. Quá trình theo dõi kéo dài liên tục từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi tại 20 xã thuộc 4 huyện tỉnh Thái Nguyên.

2. Các nhóm can thiệp tiền mang thai trong nghiên cứu gồm những phác đồ nào?

Trước khi mang thai, phụ nữ được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm:

• Nhóm 1: Bổ sung viên Acid folic hàng tuần ($2.800,\mu\text{g}\text{ FA}$).
• Nhóm 2: Bổ sung viên Sắt + Acid folic hàng tuần ($60\text{ mg Sắt} + 2.800,\mu\text{g}\text{ FA}$).
• Nhóm 3: Bổ sung viên Đa vi chất hàng tuần (theo công thức khuyến nghị của UNICEF gồm 15 vi chất). Khi xác định có thai, cả 3 nhóm đều chuyển sang uống viên Sắt + Acid folic hàng ngày ($60\text{ mg Sắt} + 400,\mu\text{g}\text{ FA}$) cho đến sau sinh.

3. Những chỉ số nhân trắc chính nào được theo dõi định kỳ ở trẻ?

Trẻ được đo lường định kỳ các chỉ số: cân nặng (g), chiều dài nằm (cm), chu vi vòng đầu (cm), chu vi vòng cánh tay (cm) tại các mốc: sơ sinh, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 12, 15, 18, 21 và 24 tháng tuổi. Các chỉ số Z-score ($WAZ$, $HAZ$, $WHZ$) được tính toán theo chuẩn tăng trưởng của WHO (2006).

4. Những vấn đề sức khỏe và bệnh tật nào của trẻ được đánh giá trong luận án?

Luận án đánh giá 3 vấn đề sức khỏe chính:

• Tình trạng suy dinh dưỡng theo các thể: nhẹ cân, thấp còi và gầy còm.
• Tình trạng thiếu máu dinh dưỡng dựa trên nồng độ hemoglobin và ferritin huyết thanh tại các mốc sơ sinh, 12 tháng và 24 tháng.
• Tình trạng mắc bệnh nhiễm trùng thông qua tỷ lệ hiện mắc và tần suất mắc tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp cấp trong 2 tuần trước các thời điểm điều tra.

5. Yếu tố của người mẹ nào có ảnh hưởng quan trọng nhất đến tăng trưởng của trẻ trong nghiên cứu?

Các phân tích hồi quy trong luận án chỉ ra rằng chỉ số nhân trắc trước mang thai của mẹ (chiều cao, cân nặng, BMI), mức tăng cân hợp lý trong thai kỳ, việc tuân thủ bổ sung vi chất trước và trong mang thai, cùng với trình độ học vấn của mẹ là những yếu tố có mối liên quan độc lập và ý nghĩa nhất đến cân nặng sơ sinh, chiều dài cũng như nguy cơ suy dinh dưỡng thấp còi của trẻ lúc 12 và 24 tháng tuổi.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Xuân Hương là công trình nghiên cứu thuần tập theo dõi dọc quy mô lớn về sự tăng trưởng thể chất và sức khỏe của trẻ dưới 2 tuổi có mẹ được bổ sung vi chất từ trước và trong thai kỳ tại vùng miền núi Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc can thiệp vi chất sớm trong giai đoạn tiền mang thai kết hợp thai kỳ đối với việc cải thiện các chỉ số nhân trắc sơ sinh, thúc đẩy tăng trưởng thể lực và giảm nguy cơ thiếu máu, bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ nhỏ. Công trình cung cấp hệ thống bằng chứng khoa học và thực tiễn có giá trị cao cho chuyên ngành Nhi khoa, Dinh dưỡng và công tác hoạch định chính sách chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. TĂNG TRƯỞNG THỂ CHẤT CỦA TRẺ EM 1. Khái niệm Tăng trưởng là sự tăng kích thước của cơ thể hoặc của bất kỳ một bộ phận nào trong cơ thể. Tăng trưởng là một quá trình động với những thay đổi về tầm vóc và thành phần cơ thể.

Tăng trưởng là kết quả của quá trình tăng sản và phì đại (tăng số lượng và kích thước tế bào) cũng như quá trình chết tế bào theo chương trình [104], [157]. Khái niệm tăng trưởng thường được dùng để chỉ thay đổi về thể chất hoặc thể xác, còn phát triển thường dùng cho các quá trình phát triển về tâm sinh lý xã hội. Hai quá trình tăng trưởng và phát triển của trẻ em bắt đầu từ khi trứng được thụ tinh cho đến khi trẻ trưởng thành. Quá trình tăng trưởng và phát triển trẻ em theo chiều hướng đi lên theo quy luật tiến hoá chủng loài và cá thể tiến hoá.

Tuy nhiên sự tăng trưởng và phát triển của các bộ phận và hệ thống trong cơ thể rất khác nhau về thời điểm bắt đầu, kết thúc cũng như tốc độ. Từ phôi thai đến người trưởng thành là một quá trình thay đổi vừa liên tục vừa không liên tục. Theo duy vật biện chứng những thay đổi về lượng đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến sự biến đổi về chất [48]. Do đó trong chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trẻ em cần có những cách tiếp cận khác nhau tùy theo giai đoạn hoặc thời kỳ phát triển của trẻ em.

Tăng trưởng của trẻ dưới 2 tuổi Trẻ em là cơ thể đang tăng trưởng, quá trình tăng trưởng thể chất là một quá trình liên tục từ phôi thai cho đến khi trưởng thành, tuy nhiên tốc độ tăng trưởng cơ thể (chiều cao, cân nặng) và từng cơ quan không giống nhau trong mỗi giai đoạn phát triển tạo nên những quỹ đạo tăng trưởng khác nhau. Tăng trưởng là 5 một vấn đề liên quan với nhiều tính trạng, kích thước của cơ thể. Để đánh giá sự tăng trưởng về thể chất ở trẻ dưới 2 tuổi thường dựa vào các chỉ số: cân nặng, chiều dài, vòng đầu, vòng cánh tay. Tăng trưởng về cân nặng Cân nặng là số đo thường được tiến hành trong tất cả các công trình điều tra cơ bản cũng như thường ngày.

Một phần vì đó là kích thước tổng hợp cơ bản không thể thiếu để đánh giá về mặt thể lực, dinh dưỡng và sự tăng trưởng. Mặt khác, đó cũng là kích thước phổ cập, đơn giản, dễ đo [19]. Cân nặng của người nói lên khối lượng và trọng lượng hay độ lớn tổng hợp của toàn bộ cơ thể, nó có liên quan đến mức độ và tỷ lệ giữa sự hấp thu và tiêu hao. Trẻ được nuôi dưỡng tốt sẽ tăng cân.

Do đó cân nặng phần nào nói lên tình trạng thể lực, dinh dưỡng và sự tăng trưởng của trẻ nhất là khi được theo dõi trong nhiều tháng. Trong thời kỳ bào thai, cân nặng tăng nhiều nhất vào 3 tháng cuối của thai kỳ. Mức độ tăng cân của thai nhi phụ thuộc chủ yếu vào tình trạng thể chất và dinh dưỡng của bà mẹ trước sinh, mức độ tăng cân trong thai kỳ của bà mẹ cũng như chức năng của rau thai và tử cung của bà mẹ. Cân nặng trung bình khi sinh của trẻ là 3000 gram, trẻ nam thường nặng hơn trẻ nữ từ 100 -150 g, con so thường nhẹ cân hơn con rạ.

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Yến (2004) có cân nặng khi đẻ trẻ trai 3114 gram, trẻ nữ 3100 gram [62], nghiên cứu của Vũ Thị Thanh Hương (2011) cho thấy cân nặng sơ sinh của trẻ nam 3100 gram, trẻ nữ 3000 gram [17]. Cân nặng tăng gấp đôi khi trẻ được 4-5 tháng và tăng gấp 3 lúc trẻ tròn 1tuổi. Từ 2-10 tuổi, cân nặng của trẻ tăng bình quân 2kg/năm [48]. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Yến cho thấy trong 3 tháng đầu cân nặng của trẻ tăng rất nhanh, cân nặng tăng gấp đôi so với lúc đẻ đối với trẻ nam vào lúc 3 tháng, đối với trẻ nữ vào lúc 4 tháng tuổi.

Trẻ nam cân nặng tăng gấp 3 so với lúc đẻ khi trẻ được 12 6 tháng. Nhưng ở thời điểm này trẻ nữ chỉ tăng gấp 2,5 lần so với lúc đẻ. Từ năm thứ 2 trở đi cân nặng vẫn tiếp tục tăng nhưng tăng chậm hơn so với năm đầu [62]. Nghiên cứu của Vũ Thị Thanh Hương (2011) cho thấy cân nặng trung bình của trẻ nam cao hơn trẻ nữ ở hầu hết các lứa tuổi [17].

Mức tăng trưởng cân nặng, chiều dài và vòng đầu của trẻ em từ 0-2 tuổi [104] Mức tăng chiều Mức tăng vòng Mức tăng cân Tháng tuổi cao đầu (g/ngày) (cm/tháng) (cm/tháng) 0-3 tháng 30 3,5 2,0 3-6 tháng 20 2,0 1,0 6-9 tháng 15 1,5 0,5 9-12 tháng 12 1,2 0,5 1-2 tuổi 8 1,0 0,25 Có thể ước tính cân nặng của trẻ em theo công thức [104]: Trẻ từ 1-6 tuổi: cân nặng (Kg) = 2 x tuổi (năm) + 8 1. Tăng trưởng về chiều cao (Chiều dài) Chiều cao là một trong những kích thước cơ bản nhất trong các cuộc điều tra về nhân trắc [19]. Chiều cao dùng để đánh giá sức lớn của trẻ em, hình thái tầm vóc của người trưởng thành. Chiều cao là số đo trung thành của tăng trưởng, chiều dài phản ánh tốt cuộc sống quá khứ và là bằng chứng phản ánh chế độ dinh dưỡng.

Trẻ thiếu dinh dưỡng kéo dài sẽ làm chậm phát triển chiều cao. Tốc độ tăng trưởng tăng nhanh nhất trong giai đoạn bào thai, tăng nhanh nhưng giảm nhanh trong giai đoạn nhũ nhi. Trong thời kỳ bào thai, chiều dài từ đỉnh đầu đến mông hoặc gót tăng nhanh nhất trong 3 tháng giữa của thai kỳ, còn cân nặng tăng nhiều nhất vào 3 tháng cuối thai kỳ. Trẻ sơ sinh khi mới đẻ có chiều dài trung bình khoảng 48-50 cm.

Trong năm đầu sau sinh, chiều dài tăng gấp rưỡi (từ 50 cm lúc sinh tăng lên 75 cm 7 lúc tròn 1 năm), đặc biệt trong 3 tháng đầu mỗi tháng chiều dài tăng lên từ 3,5- 3,8 cm, sau đó mỗi tháng tăng thêm từ 1-1,2 cm. Sang năm thứ hai, chiều dài tăng thêm 12 cm. Năm thứ ba tăng thêm 8 cm [48]. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Yến (2004) cho thấy chiều dài khi sinh ở trẻ trai 49,84cm, trẻ gái 49,27cm, chiều dài của trẻ tăng rất nhanh trong 3 tháng đầu, mỗi tháng tăng trung bình 3- 4 cm, hết năm thứ nhất chiều dài tăng thêm 24,9cm ở trẻ thành phố và 24,2 cm ở trẻ nông thôn, chiều dài ở trẻ trai cao hơn trẻ gái [62].

Đo vòng đầu cho phép gián tiếp đánh giá có thể phát hiện sự bất thường thứ phát của não do các quá trình bệnh lý. Vì vậy Hội Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo đo vòng đầu khi thăm khám cho trẻ, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi [167]. Trong thời kỳ bào thai, não là cơ quan được hình thành rất sớm và phát triển nhanh nhất. Ở thai nhi 2 tháng, chiều cao đầu bằng một nửa chiều cao đỉnh – mông.

Lúc mới sinh, trọng lượng não nặng khoảng 370-390g, chiếm 10-12% trọng lượng cơ thể, chu vi vòng đầu trung bình 34 cm (33-37 cm). Trong năm đầu, vòng đầu phát triển nhanh, nhất là 3 tháng đầu, mỗi tháng tăng trung bình 2 cm; sau đó mức độ tăng trưởng chậm dần, trẻ 2 tuổi vòng đầu khoảng 46- 47 cm [104]. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Yến tại Hà Nội cho thấy vòng đầu đẻ trẻ trai 33,34 cm, trẻ gái 32,40 cm, vòng đầu tăng nhanh trong 3 tháng đầu tiên, sau đó tốc độ tăng chậm lại, vòng đầu trẻ trai lớn hơn trẻ gái [62]. WHO đã công bố chuẩn tăng trưởng cho trẻ em từ 0-5 tuổi vào năm 2006; nhưng qua khảo sát hệ thống các nghiên cứu lớn từ 55 nước và chủng tộc trên toàn thế giới cho thấy sự khác biệt giữa chuẩn tăng trưởng chiều dài, cân nặng của WHO 2006 là không đáng kể, nhưng với vòng đầu là đáng kể và có thể đưa đến nguy cơ chẩn đoán sai các trường hợp đầu to hoặc 8 đầu bé [73], [153].

Vì vậy mỗi quốc gia cần có số liệu tham chiếu vòng đầu trẻ em của nước mình. Vòng cánh tay Vòng cánh tay (VCT) là một trong những chỉ tiêu nhân trắc thường được sử dụng trong các cuộc điều tra thực địa. Nó cho phép đánh giá khối lượng các bắp thịt và nó cũng phản ánh tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Dựa vào chỉ số VCT có thể phân loại nhanh tình trạng dinh dưỡng tại cộng đồng.

WHO đã đưa ra ngưỡng đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em từ 1 -5 tuổi theo VCT: Bình thường: VCT ≥ 13,5 cm, VCT 11,5 đến dưới 12,5 cm: SDD cấp tính vừa, VCT < 11,5 cm: SDD cấp tính nặng [161]. Những nghiên cứu cho thấy những trẻ được nuôi dưỡng tốt VCT tăng nhanh, nhất là trong những năm đầu tiên của cuộc đời. Vòng cánh tay lúc mới đẻ của trẻ trai là 10,14 ± 0,99 cm, trẻ gái là 9,98 ± 0,86 cm. Trong năm đầu VCT phát triển nhanh, đến cuối năm thứ nhất đạt 13,5 – 14,0 cm, sau đó tăng chậm dần và thay đổi rất ít, đến 5 tuổi thì đạt 15 -16 cm [104] Nghiên cứu của Nguyễn Thị Yến cho thấy VCT lúc mới sinh trẻ trai là 10,35 cm, trẻ gái là 10,05 cm, VCT phát triển nhanh trong năm đầu, đến cuối năm thứ nhất VCT đạt 13,76 – 14,08 cm, sau đó tăng chậm lại [62].

Khuynh hướng thế tục tăng trưởng Mô hình tăng trưởng của cơ thể không đứng yên mà thay đổi theo thời gian thông qua nhiều thế hệ, người ta gọi đó là biến đổi thế tục về tăng trưởng. Có thể quan sát các biến đổi thế tục về tăng trưởng thông qua biến đổi tầm vóc (chiều cao, cân nặng), ở trẻ em theo tuổi, biến đổi thời điểm trưởng thành tính dục. Mức tăng trưởng trong thời thơ ấu đã tăng lên đáng kể trong thời gian 50 - 100 năm qua. Nguyên nhân là thời kỳ tăng trưởng liên quan đến giai đoạn trước tuổi trưởng thành, do đó các nghiên cứu tập trung vào lứa tuổi đang phát triển.

Xu hướng thế tục đang có biểu hiện gia tăng lớn trong tỷ lệ tăng trưởng và trưởng 9 thành đã xảy ra ở tất cả các nước phát triển và đang phát triển. Sự gia tăng thế tục về chỉ số chiều cao ở trẻ em đã khác biệt rõ rệt, khoảng 1,5 cm/ thập kỷ. Tương tự, xu hướng thế tục trong cân nặng cũng theo chiều hướng tích cực, tỷ lệ trẻ sơ sinh có trọng lượng sinh ra ngày càng tăng. Chiều cao, cân nặng của trẻ em tăng đồng nghĩa với sự xuất hiện sớm tuổi dậy thì.