PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài An ninh việc làm (ANVL) của lao động nói chung và công nhân tại các khu công nghiệp (KCN) nói riêng là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống của hàng triệu ngƣời. Đây cũng là chủ đề thu hút đƣợc sự quan tâm của giới nghiên cứu và hoạch định chính sách trong thời gian gần đây do ảnh hƣởng to lớn đối với mọi cấp độ của sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Sự cần thiết phải có những nghiên cứu sâu rộng về chủ đề này xuất phát từ một số lý do sau: Thứ nhất, theo nhận định của học viên ANVL tác động mạnh mẽ và trực tiếp đến tất cả các khía cạnh của đời sống từ nông thôn đến thành thị, từ đồng bằng đến miền núi, từ đất liền đến hải đảo.
ANVL là phƣơng tiện chính để có thu nhập, qua đó đảm bảo phúc lợi của ngƣời lao động và gia đình của họ. ANVL đảm bảo việc không dẫn tới sự bần cùng hóa không chỉ với những ngƣời không có hoặc thiếu việc làm, mà còn ngƣời phụ thuộc vào họ. ANVL còn góp phần ổn định kinh tế - xã hội khi khuyến khích các quan hệ việc làm ổn định. Vì vậy việc nghiên cứu hiện trạng và đề xuất các chính sách về ANVL có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Thứ hai, theo Tổng cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15-24 tuổi) tại thời điểm 6 tháng đầu năm 2020 ở mức khá cao, 7,24%, trong đó khu vực thành thị là 11,29%, khu vực nông thôn 5,79%. Đến quý III năm 2022 là 8,02%, tăng 0,39 điểm phần trăm so với quý trƣớc và giảm 0,87 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trƣớc. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên khu vực thành thị là 10,54%, cao hơn 3,84 điểm phần trăm so với khu vực nông thôn. Việc giải quyết việc làm và đảm bảo việc làm đang là vấn đề cấp thiết.
Thứ ba, ngƣời lao động trong các KCN, với hơn 60% là nữ, hiện nay cũng phải đối diện với không ít vấn đề về ANVL và về các vấn đề có liên quan khác nhƣ: (1) lƣơng, thƣởng, phụ cấp; (2) nhà ở cho công nhân; (3) thời gian làm việc; (4) bảo hộ lao động; (5) bảo hiểm cho ngƣời lao động; (6) tập huấn kỹ năng nghề nghiệp; (7) ô nhiễm môi trƣờng sống; (8) nơi vui chơi giải trí; (9) lao động nữ và bình đẳng 1 giới; (10) vấn đề trật tự, an ninh, an toàn; và (11) tiếp cận cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công cộng. Hàng loạt các khía cạnh liên quan trên vẫn là những vấn đề nóng bỏng hàng ngày đối với người công nhân tại KCN. Môi trƣờng làm việc không thuận lợi sẽ gây các tác động đến thời gian làm việc của ngƣời lao động và sức khỏe ngƣời lao động. Cần có các biện pháp tổng thể, một mặt xây dựng, hoàn thiện các tiêu chuẩn về môi trƣờng lao động và khuyến khích doanh nghiệp thực hiện các tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội, qua đó đảm bảo an ninh việc làm cho ngƣời công nhân.
Thứ tƣ, đặc trƣng của ANVL đối với lao động thể hiện ở vai trò của các bên liên quan sau: (1) Vai trò của cá nhân ngƣời công nhân đối với ANVL của chính họ và đối với ANVL của tổ chức/công ty tuyển dụng họ; (2) Vai trò của gia đình/ngƣời thân của ngƣời lao động trong việc giúp đỡ đảm bảo ANVL cho ngƣời lao động; (3) Vai trò của tổ chức/công ty đối với ANVL của công nhân mà họ tuyển dụng và đối với ANVL của chính tổ chức/công ty đó; (4) Vai trò của công đoàn - với tƣ cách là tổ chức đại diện cho quyền lợi của ngƣời lao động - đối với ANVL của công nhân; và (5) Vai trò của Nhà nƣớc thông qua việc xây dựng và tổ chức thực hiện các thể chế, cơ chế, chính sách, luật pháp nhằm đảm bảo ANVL cho ngƣời lao động nói chung, công nhân nói riêng. Tỉnh Bắc Ninh là nơi tập trung nhiều KCN với lực lƣợng lao động đông đảo, mặc dù có diện tích đất tự nhiên nhỏ, song cũng có nhiều KCN với các ngành nghề đa dạng, tập trung một số lƣợng lao động lớn. Bắc Ninh hiện có 16 KCN tập trung đƣợc Thủ tƣớng Chính phủ phê duyệt quy hoạch, với tổng diện tích 6. Trong đó có 10 khu đi vào hoạt động, diện tích trung bình một KCN là 399 ha.
Tuy là tỉnh có diện tích nhỏ, nhƣng tổng diện tích các KCN cũng nhƣ quy mô trung bình 1 KCN đều ở mức cao, chỉ đứng sau Quảng Ninh và Hải Phòng (trong vùng Kinh tế trọng điểm phía Bắc). Các KCN của Bắc Ninh đƣợc đầu tƣ đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, tạo sức hấp dẫn, thu hút đƣợc nhiều nhà đầu tƣ lớn đến từ 38 quốc gia, vùng lãnh thổ, đầu tƣ vào 16 ngành lĩnh vực. Trong đó chủ yếu tập trung vào ngành công nghiệp chế biến, chế tạo (phần lớn là công nghiệp điện tử), với tổng số dự án đã thu hút đƣợc là 1.767 (trong nƣớc là 563 dự án, FDI là 1. 2 Tổng vốn đầu tƣ cấp mới và điều chỉnh đạt hơn 23,042 tỷ USD (trong nƣớc là 66.783,07 tỷ đồng tƣơng đƣơng 3,113 tỷ USD; FDI là 19,929 tỷ USD), đƣa Bắc Ninh vƣơn lên đứng thứ 7 cả nƣớc về quy mô vốn đầu tƣ thu hút.
Tính riêng 6 tháng đầu năm 2022, các doanh nghiệp này đã tạo ra giá trị sản xuất là 691.05 tỷ đồng, tăng 26% so cùng kỳ. Trong tổng số thu ngân sách toàn tỉnh đạt 16.532 tỷ đồng, thì các KCN đóng góp tới 6. Cùng với tạo giá trị gia tăng sản xuất, đóng góp cho tăng trƣởng kinh tế địa phƣơng, các KCN còn đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp nội địa để chủ động tham gia các chuỗi cung toàn cầu. Đồng thời giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao chất lƣợng đời sống cho hàng trăm nghìn lao động trong và ngoài tỉnh.
Lực lƣợng lao động làm việc ở những vị trí yêu cầu chuyên môn cao có xu hƣớng gia tăng mạnh hơn so với những ngành nghề chỉ yêu cầu trình độ giản đơn. Các KCN Bắc Ninh đang sử dụng 323.400 lao động, trong đó lao động địa phƣơng là 87.795 ngƣời (chiếm 27,1%), lao động nữ là 181.720 ngƣời (chiếm 56,2%), lao động nƣớc ngoài 6. Thu nhập bình quân chung của ngƣời lao động là 8,75 triệu đồng/ngƣời/tháng (lao động gián tiếp 9,5 triệu đồng/ngƣời/tháng; lao động trực tiếp 8 triệu đồng/ngƣời/tháng).1 Khu công nghiệp Quế Võ đƣợc đƣa vào hoạt động từ ngày 19/12/2002 theo quyết định số 1224/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính Phủ. Đây là khu công nghiệp (KCN) có vị trí chiến lƣợc nằm trong tam giác kinh tế trọng điểm miền Bắc bao gồm Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh.
Khởi đầu với Khu công nghiệp Quế Võ (Bắc Ninh) I với tổng diện tích quy hoạch khoảng 600ha. Qua hiệu quả hoạt động thức tế, KCN tiếp tục đƣợc mở rộng thêm thành KCN Quế Võ II với qu mô hơn 572ha và Quế Võ III với quy mô gần 600ha.2 Khu công nghiệp Quế Võ là KCN trọng điểm đầu tƣ của tỉnh Bắc Ninh, có diện tích trải dải trên nhiều xã của huyện Quế Võ, Bắc Ninh. Vị trí địa lý của KCN 1 baobacninh.vn 2 http://www.vn 3 này vô cùng thuận lợi cho việc trung chuyển hàng hóa, dù là vận chuyển hàng hóa đƣờng bộ, đƣờng thủy, đƣờng hàng không hay miền Bắc. - Đƣờng bộ: giao cắt với Quốc lộ 1B, Quốc lộ 18A, cách cửa khẩu Lạng Sơn khoảng 125km - Đƣờng thủy: tiếp giáp với Cảng Sông Cầu, Cảng Cái Lân khoảng 110km, Cảng hải Phòng khoảng 120km - Đƣờng hàng không: cách sân bay Nội Bài chỉ khoảng 50km Khu công nghiệp Quế Võ không chỉ quan trọng trong sự phát triển kinh tế công nghiệp của Bắc Ninh, mà còn thúc đẩy luồng giao thƣơng với các tỉnh tập trung Khu công nghiệp lân cân nhƣ: Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Quảng Ninh, Hải Dƣơng, Thái Nguyên.
Dòng vốn FDI đầu tƣ vào đây cũng khá lớn với nhiều doanh nghiệp/tập đoàn lớn nhƣ: Osaka Star, MAGNET JC, KAYAMA TECK, Solar Cell, J-tec Solution Vina, Primetech Vietnam, O Sung Rf Vina, Est Vina, Wooshin Hitech Vina, … 4 Vai trò của các bên liên quan ở trên là những phƣơng diện cơ bản, quyết định đến việc đảm bảo ANVL đối với công nhân tại các KCN. Mặc dù vậy, nhƣ phần tổng quan nghiên cứu đã chỉ ra, các công trình hiện có ở Việt Nam xem xét, đánh giá vai trò của từng bên, cũng như mối liên hệ giữa các bên trong đảm bảo ANVL không nhiều, hầu hết mang tính tản mạn, thiếu hệ thống. Từ những nhận định và đánh giá nêu trên, Luận văn Thạc sỹ lựa chọn đề tài “An ninh việc làm của công nhân tại khu công nghiệp, nghiên cứu trường hợp Khu công nghiệp Quế Võ tỉnh Bắc Ninh” với mong muốn góp phần vào việc xây dựng cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn cho việc xử lý đúng đắn các vấn đề liên quan và đƣa ra đƣợc hệ quan điểm và giải pháp có cơ sở khoa học vững chắc, góp phần dự báo xu hƣớng và đề xuất giải pháp chính sách đảm bảo ANVL cho ngƣời công nhân tại các KCN điển hình của vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung. Tình hình nghiên cứu đề tài 2.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu về An ninh việc làm và các khái niệm liên quan Trong những năm gần đây, vấn đề an ninh công việc (job security) (ANVL) nhận đƣợc sự chú ý sâu rộng của cả giới nghiên cứu và hoạch định chính sách.
Sở dĩ nhƣ vậy là vì bối cảnh phát triển của quốc gia và quốc tế đã có sự thay đổi nhanh chóng. Có 4 nguyên nhân của sự thay đổi này: (1) Hội nhập kinh tế và cạnh tranh toàn cầu diễn ra mạnh mẽ; (2) Sự phát triển của các công nghệ mới; (3) Sự chuyển biến nhân khẩu học theo hƣớng già hóa dân số; và (4) Sự phân mảng thị trƣờng lao động ở nhiều quốc gia, với sự tồn tại song song của cả những ngƣời lao động đƣợc bảo vệ và không đƣợc bảo vệ (EU, 2007). An ninh công việc thƣờng đƣợc định nghĩa nhƣ cảm nhận của người lao động rằng công việc của họ được bảo đảm (Hourie et al. An ninh công việc hàm ý người lao động không bị rơi vào cảnh thất nghiệp – tình trạng có thể làm thu nhập của họ suy giảm và có thể gây cho họ những tác động xấu về tâm lý và vị thế xã hội (Frey and Stutzer 2001; Hourie et al.