Luận án tiến sĩ: Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ

Bài viết phân tích ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt - Mỹ, khám phá cách ngôn ngữ định hình tư duy và quan hệ song phương.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Sâm
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu
• Đề tài: Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giải mã ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt Mỹ

Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ là một hướng tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa ngôn ngữ học tri nhận và phân tích diễn ngôn phê phán. Luận án tiến sĩ này không xem ẩn dụ là một biện pháp tu từ đơn thuần. Thay vào đó, nó nhìn nhận ẩn dụ như một công cụ tư duy cốt lõi. Con người sử dụng ẩn dụ để hiểu và cấu trúc các khái niệm trừu tượng, đặc biệt là trong lĩnh vực chính trị. Lý thuyết nền tảng của nghiên cứu này xuất phát từ công trình kinh điển "Metaphors We Live By" của George Lakoff và Mark Johnson. Họ cho rằng hệ thống ý niệm của chúng ta về cơ bản mang tính ẩn dụ. Chúng ta hiểu một khái niệm trừu tượng (gọi là miền đích) thông qua một khái niệm cụ thể hơn, dễ trải nghiệm hơn (gọi là miền nguồn). Ví dụ, ẩn dụ "CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH" giúp chúng ta cấu trúc các khái niệm phức tạp như đường lối, chính sách (con đường), mục tiêu (đích đến), và quá trình thực hiện (hành trình). Luận án ngôn ngữ học này tập trung vào việc xác lập các mô hình ẩn dụ ý niệm điển hình trong diễn ngôn chính trị Việt Nam và diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ. Qua đó, công trình thực hiện việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ để tìm ra những điểm tương đồng mang tính phổ quát và những dị biệt phản ánh đặc trưng văn hóa-tư duy của mỗi dân tộc. Việc phân tích này không chỉ dừng lại ở bề mặt ngôn từ mà đi sâu vào khung tri nhận (cognitive frame), làm sáng tỏ cách các chính trị gia sử dụng ngôn ngữ để định hình nhận thức và thuyết phục công chúng.

1.1. Từ ẩn dụ tu từ đến lý thuyết ẩn dụ ý niệm của Lakoff

Quan niệm truyền thống, bắt nguồn từ Aristotle, xem ẩn dụ là một phương thức chuyển nghĩa, một công cụ trang trí cho ngôn ngữ văn chương. Tuy nhiên, bước ngoặt lớn xuất hiện vào cuối thế kỷ 20 với sự ra đời của ngôn ngữ học tri nhận. George Lakoff và Mark Johnson (1980) đã chứng minh rằng ẩn dụ không chỉ thuộc về ngôn ngữ mà là bản chất của tư duy và hành động. Lý thuyết ẩn dụ ý niệm khẳng định rằng chúng ta tư duy bằng ẩn dụ. Cơ chế hoạt động của nó là ánh xạ ý niệm (conceptual mapping), tức là phóng chiếu cấu trúc của miền nguồn (ví dụ: HÀNH TRÌNH, TÒA NHÀ, CHIẾN TRANH) lên miền đích (ví dụ: CHÍNH TRỊ, KINH TẾ, TÌNH YÊU). Điều này giúp các khái niệm trừu tượng trở nên cụ thể và dễ hiểu hơn.

1.2. Vai trò của ẩn dụ tri nhận trong giao tiếp chính trị

Trong giao tiếp chính trị, ẩn dụ tri nhận không chỉ để làm đẹp lời nói. Nó là một công cụ quyền lực. Các chính trị gia sử dụng ẩn dụ để đóng khung các vấn đề, định hướng dư luận và kêu gọi hành động. Chẳng hạn, khi mô tả kinh tế là một CƠ THỂ SỐNG đang "ốm yếu", họ ngụ ý cần phải có những "phương thuốc" để "chữa trị". Việc lựa chọn một miền nguồn cụ thể có thể khơi gợi những cảm xúc và thái độ nhất định từ công chúng, qua đó tác động mạnh mẽ đến quá trình hoạch định chính sách và tranh cử. Phân tích các ẩn dụ này giúp bóc tách các tầng ý nghĩa ẩn sau các phát ngôn chính trị.

II. Thách thức khi so sánh đối chiếu diễn ngôn chính trị Việt Mỹ

Việc thực hiện một công trình so sánh đối chiếu ngôn ngữ về ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị giữa hai nền văn hóa khác biệt như Việt Nam và Mỹ đối mặt với nhiều thách thức. Thách thức lớn nhất đến từ sự khác biệt về bối cảnh lịch sử, thể chế chính trị và hệ tư tưởng. Những yếu tố này ảnh hưởng sâu sắc đến việc lựa chọn miền nguồn và cách thức cấu trúc miền đích. Ví dụ, trong diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ, các ẩn dụ liên quan đến CHIẾN TRANH, CẠNH TRANH, THỂ THAO rất phổ biến, phản ánh một xã hội coi trọng cạnh tranh và đối đầu. Ngược lại, diễn ngôn chính trị Việt Nam có thể ưu tiên các miền nguồn như GIA ĐÌNH, XÂY DỰNG, THỰC VẬT, thể hiện tư duy cộng đồng và nhấn mạnh sự vun đắp, phát triển bền vững. Một thách thức khác là khoảng trống nghiên cứu. Trong khi các công trình về diễn ngôn chính trị phương Tây rất phong phú, các nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận vẫn còn hạn chế. Điều này đòi hỏi luận án phải tự xây dựng một hệ thống phân loại và phân tích phù hợp với ngữ liệu học tiếng Việt, dựa trên nền tảng lý thuyết chung nhưng có sự điều chỉnh để phản ánh đúng thực tiễn ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam. Việc giải quyết những thách thức này là chìa khóa để có được một cái nhìn toàn diện và khách quan.

2.1. Khoảng trống nghiên cứu diễn ngôn chính trị Việt Nam

Tại Việt Nam, thuật ngữ diễn ngôn chính trị (political discourse) vẫn còn tương đối mới mẻ trong giới học thuật, thường được gộp chung vào phong cách chính luận. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận từ góc độ phong cách học hoặc tu từ học truyền thống. Luận án của Nguyễn Xuân Hồng chỉ ra rằng, chưa có công trình độc lập nào đi sâu vào ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt Nam theo phương pháp so sánh đối chiếu có hệ thống với một ngôn ngữ khác như tiếng Anh-Mỹ. Khoảng trống này tạo ra một cơ hội nghiên cứu lớn, nhưng cũng là một thách thức trong việc tìm kiếm tài liệu tham khảo và xây dựng cơ sở lý luận vững chắc.

2.2. Sự khác biệt về khung tri nhận văn hóa và ý thức hệ

Mỗi nền văn hóa có một khung tri nhận (cognitive frame) riêng, được hình thành từ kinh nghiệm lịch sử, giá trị xã hội và triết lý sống. Khung tri nhận này quyết định việc một cộng đồng sẽ ưu tiên sử dụng những ẩn dụ nào. Ví dụ, ẩn dụ QUỐC GIA LÀ MỘT GIA ĐÌNH có thể mang hàm ý rất khác nhau trong bối cảnh Việt Nam so với Mỹ. Ở Việt Nam, nó nhấn mạnh tình đoàn kết, sự đùm bọc và thứ bậc. Ở Mỹ, nó có thể được dùng để nói về trách nhiệm tài chính hoặc sự độc lập của các thành viên. Việc phân tích và so sánh đòi hỏi sự nhạy bén về văn hóa để tránh những diễn giải sai lệch.

III. Phương pháp phân tích ẩn dụ ý niệm Miền nguồn và miền đích

Để phân tích ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị, luận án áp dụng một phương pháp luận chặt chẽ từ ngôn ngữ học tri nhận. Cốt lõi của phương pháp này là quy trình nhận diện và phân tích mối quan hệ giữa miền nguồn và miền đích. Đầu tiên, nghiên cứu viên tiến hành nhận diện các biểu thức ẩn dụ (metaphorical expressions) trong kho ngữ liệu học đã thu thập. Đây là những từ ngữ, cụm từ cụ thể trong các bài phát biểu. Ví dụ, các từ như "vững bước tiến lên", "vượt qua sóng gió", "con tàu đất nước" đều là biểu hiện của ẩn dụ lớn hơn: ĐẤT NƯỚC LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH. Sau khi nhận diện các biểu thức, bước tiếp theo là quy chúng về các ẩn dụ ý niệm khái quát. Quá trình này được thực hiện bằng cách xác định miền nguồn (khái niệm cụ thể như HÀNH TRÌNH) và miền đích (khái niệm trừu tượng như ĐẤT NƯỚC). Cuối cùng, luận án tiến hành phân tích cơ chế ánh xạ ý niệm. Cơ chế này chỉ ra các thuộc tính của miền nguồn được chuyển sang miền đích như thế nào. Chẳng hạn, trong ẩn dụ CHÍNH TRỊ LÀ MỘT TÒA NHÀ, các chính trị gia được ánh xạ thành "kiến trúc sư" hoặc "thợ xây", nền tảng tư tưởng là "nền móng", các chính sách là "trụ cột". Phương pháp phân tích định tính này cho phép giải mã sâu sắc cấu trúc tư duy đằng sau ngôn ngữ chính trị.

3.1. Xác định miền nguồn và miền đích trong ngôn ngữ chính trị

Việc xác định miền nguồn và miền đích là bước nền tảng. Miền nguồn thường là những trải nghiệm phổ quát, cụ thể và hữu hình như CƠ THỂ CON NGƯỜI, CHIẾN TRANH, XÂY DỰNG, BỆNH TẬT. Miền đích trong diễn ngôn chính trị thường là các khái niệm trừu tượng như QUỐC GIA, KINH TẾ, CHÍNH SÁCH, ĐẢNG PHÁI. Luận án của Nguyễn Xuân Hồng đã thống kê và phân loại một cách có hệ thống các miền nguồn phổ biến trong cả diễn ngôn chính trị Việt Nam và diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ, tạo ra một cơ sở dữ liệu vững chắc cho việc so sánh.

3.2. Cơ chế ánh xạ ý niệm Cầu nối tư duy và ngôn ngữ

Ánh xạ ý niệm là quá trình hệ thống các liên tưởng từ miền nguồn được áp lên miền đích. Đây không phải là một sự so sánh ngẫu nhiên mà tuân theo một logic nhất quán. Ví dụ, trong ẩn dụ TRANH LUẬN LÀ CHIẾN TRANH, các ánh xạ bao gồm: người tham gia tranh luận là đối thủ, các luận điểm là vũ khí, bảo vệ quan điểm là phòng thủ, tấn công luận điểm của người khác là tấn công, và kết thúc tranh luận là thắng hoặc thua. Hiểu được cơ chế này giúp người đọc nhận ra chiến lược lập luận và mục đích thuyết phục của người nói.

IV. Khung so sánh đối chiếu ẩn dụ trong diễn ngôn Việt Mỹ

Luận án không chỉ phân tích riêng lẻ mà xây dựng một khung so sánh đối chiếu ngôn ngữ toàn diện để làm nổi bật sự tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ. Khung phân tích này dựa trên lý thuyết của Kövecses (2005) về các mức độ phổ quát và đặc thù của ẩn dụ. Luận án xem xét bốn trường hợp: (i) Nhiều miền nguồn khác nhau được dùng cho cùng một miền đích. (ii) Một miền nguồn duy nhất được dùng cho nhiều miền đích khác nhau. (iii) Cả hai nền văn hóa cùng sử dụng một tập hợp ẩn dụ cho một miền đích, nhưng mức độ ưu tiên sử dụng khác nhau. (iv) Một số ẩn dụ là độc nhất, chỉ tồn tại trong một nền văn hóa cụ thể. Phương pháp này kết hợp cả phân tích định tính và định lượng. Phân tích định lượng thông qua thống kê tần suất xuất hiện của các miền nguồn, giúp xác định các ẩn dụ chủ đạo trong mỗi hệ thống diễn ngôn. Phân tích định tính đi sâu vào diễn giải ngữ cảnh, làm rõ tại sao một ẩn dụ cụ thể lại được lựa chọn và nó mang lại hiệu quả tác động như thế nào trong bối cảnh giao tiếp chính trị của mỗi quốc gia. Cách tiếp cận này giúp vượt qua việc mô tả đơn thuần để tiến tới giải thích sâu sắc các hiện tượng ngôn ngữ-văn hóa.

4.1. Vận dụng lý thuyết của Kövecses vào so sánh văn hóa

Lý thuyết của nhà ngôn ngữ học Zoltán Kövecses cung cấp một công cụ sắc bén để thực hiện so sánh đối chiếu ngôn ngữ và văn hóa. Bằng cách áp dụng bốn kịch bản của ông, luận án có thể chỉ ra rằng, trong khi ẩn dụ như HÀNH TRÌNH hay XÂY DỰNG có tính phổ quát cao, thì các ẩn dụ như CHIẾN TRANH (phổ biến ở Mỹ) hay GIA ĐÌNH (mang sắc thái đặc trưng ở Việt Nam) lại phản ánh những ưu tiên giá trị khác biệt. Cách tiếp cận này giúp hệ thống hóa các kết quả so sánh, làm cho chúng trở nên rõ ràng và có sức thuyết phục.

4.2. Kết hợp phân tích định tính và ngữ liệu học

Để đảm bảo tính khách quan, luận án ngôn ngữ học này được xây dựng trên một kho ngữ liệu học lớn, bao gồm 200 diễn ngôn tiếng Việt và 200 diễn ngôn tiếng Anh-Mỹ. Dữ liệu định lượng từ việc thống kê tần suất các ẩn dụ cung cấp một bức tranh tổng thể. Tuy nhiên, linh hồn của nghiên cứu nằm ở phân tích định tính. Mỗi ẩn dụ được đặt trong ngữ cảnh cụ thể của bài phát biểu, xem xét mục đích của người nói và bối cảnh chính trị-xã hội tại thời điểm đó. Sự kết hợp này mang lại một cái nhìn vừa rộng vừa sâu về đối tượng nghiên cứu.

V. Top miền nguồn ẩn dụ trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ

Kết quả phân tích từ luận án ngôn ngữ học cho thấy một bức tranh đa dạng về các miền nguồn được sử dụng trong diễn ngôn chính trị Việt Nam và diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ. Có những miền nguồn mang tính phổ quát, xuất hiện với tần suất cao ở cả hai ngôn ngữ, như HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI (bao gồm HÀNH TRÌNH và XÂY DỰNG). Cả chính trị gia Việt Nam và Mỹ đều nói về "xây dựng đất nước", "con đường phía trước" hay "vượt qua khó khăn". Tuy nhiên, sự khác biệt trở nên rõ nét ở các miền nguồn đặc thù. Trong diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ, miền nguồn CHIẾN TRANH và THỂ THAO đặc biệt nổi bật. Các chính sách thường được mô tả như một "cuộc chiến chống đói nghèo", một "cuộc chạy đua" công nghệ, hay các bên là "đối thủ" trên "đấu trường" chính trị. Ngược lại, trong diễn ngôn chính trị Việt Nam, các miền nguồn như GIA ĐÌNH ("đại gia đình các dân tộc Việt Nam"), BỆNH TẬT ("đẩy lùi tệ nạn xã hội", "khối u tham nhũng"), và THỰC VẬT ("vun trồng tài năng trẻ", "hạt giống cách mạng") được sử dụng một cách sáng tạo và thường xuyên. Những kết quả này không chỉ là thống kê ngôn ngữ, mà còn là cửa sổ nhìn vào tâm thức, hệ giá trị và cách các quốc gia này ý niệm hóa về chính trị và xã hội.

5.1. Phân tích các ẩn dụ phổ biến trong diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ

Trong diễn ngôn chính trị Hoa Kỳ, ngoài CHIẾN TRANH, các miền nguồn khác như THỜI TIẾT (ví dụ: "cơn bão kinh tế") và ĐỘNG VẬT (ví dụ: "diều hâu" và "bồ câu" trong chính sách đối ngoại) cũng rất phổ biến. Việc sử dụng các ẩn dụ này thường nhằm mục đích tạo ra sự kịch tính, đơn giản hóa các vấn đề phức tạp và huy động sự ủng hộ của công chúng bằng cách khơi gợi các cảm xúc mạnh mẽ như sợ hãi, tinh thần cạnh tranh hoặc hy vọng.

5.2. Khám phá các miền nguồn đặc thù trong diễn ngôn chính trị Việt Nam

Diễn ngôn chính trị Việt Nam thể hiện sự ưu tiên cho các ẩn dụ phản ánh tư duy tập thể và quá trình phát triển hữu cơ. Miền nguồn XÂY DỰNG (nền móng, trụ cột, ngôi nhà chung) và HÀNH TRÌNH (con đường, kim chỉ nam, tiến bước) là hai trụ cột chính. Bên cạnh đó, các ẩn dụ về CƠ THỂ SỐNG và BỆNH TẬT được dùng để nói về các vấn đề xã hội, nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì một xã hội "lành mạnh" và "khỏe khoắn". Những lựa chọn này phản ánh một khung tri nhận coi trọng sự ổn định, tăng trưởng bền vững và hài hòa xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ" được thực hiện bởi tác giả Nguyễn Xuân Hồng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trịnh Sâm, bảo vệ năm 2020 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, mã số 62.41. Hội đồng chấm luận án và phản biện gồm có: PGS. Đặng Thị Hảo Tâm (phản biện độc lập), GS. Nguyễn Văn Hiệp (phản biện 1), PGS. Dư Ngọc Ngân (phản biện 2) và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh (phản biện 3).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Diễn ngôn chính trị (DNCT) là một thể loại diễn ngôn đặc thù, đóng vai trò công cụ thực thi quyền lực mềm, tác động và định hướng nhận thức của công chúng. Sự ổn định chính trị là yếu tố then chốt cho sự phát triển bền vững của quốc gia, trong đó các chính khách, nhà lãnh đạo và nhà lập thuyết thường xuyên sử dụng DNCT để truyền tải đường lối, thuyết phục quần chúng.

Tuy nhiên, trong giới nghiên cứu ngôn ngữ học tại Việt Nam, diễn ngôn chính trị tiếng Việt (DNCTTV) chưa nhận được sự quan tâm thỏa đáng. Thuật ngữ DNCT từng khá xa lạ do truyền thống nghiên cứu phong cách học trong nước thường chỉ tập trung vào phong cách chính luận. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu nhìn nhận ẩn dụ dưới góc độ tu từ học truyền thống (chuyển nghĩa từ vựng, trang trí ngôn từ trong thi ca) hơn là một phương thức tư duy. Mặc dù lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ ý niệm (ADYN) đã bắt đầu được giới thiệu tại Việt Nam, nhưng chưa có công trình độc lập nào tiến hành khảo sát, so sánh đối chiếu một cách hệ thống về ADYN giữa DNCT tiếng Việt và DNCT tiếng Anh Mỹ (DNCTTAM). Đây chính là khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục đích tổng quát: Nhận diện các ADYN phổ biến trong hệ thống DNCTTV và DNCTTAM, phân tích cấu trúc và chức năng của chúng trong mối quan hệ giữa miền nguồn (source domain) và miền đích (target domain) dưới sự tương tác của yếu tố văn hóa; từ đó tiến hành so sánh đối chiếu để xác định các điểm tương đồng và dị biệt, đồng thời đề xuất các ứng dụng thực tiễn.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu và hệ thống hóa cơ sở lý luận về ADYN trong DNCTTV và DNCTTAM.
  2. Xác lập nội hàm, ngoại diên của các khái niệm công cụ: diễn ngôn, DNCT, DNCTTV, DNCTTA, ý niệm hóa, phạm trù hóa, ẩn dụ, ADYN, ẩn dụ ngôn ngữ.
  3. Sưu tập, phân loại và thống kê các ADYN trong DNCTTV và DNCTTAM theo chủ đề và miền nguồn xuất phát của ánh xạ.
  4. Miêu tả, phân tích, giải thích và đánh giá vai trò của ADYN trong ngữ cảnh DNCTTV.
  5. Miêu tả, phân tích, giải thích và đánh giá vai trò của ADYN trong ngữ cảnh DNCTTAM.
  6. Vận dụng mô hình 4 trường hợp phổ niệm của Kövecses (2005) về quan hệ nguồn – đích và lý thuyết ẩn dụ đồng dạng/thay thế để so sánh, làm rõ các nét tương đồng, dị biệt giữa hai ngôn ngữ.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Hệ thống ADYN xuất phát từ những miền nguồn nào? Tần suất của chúng ra sao trong cả hai hệ thống DNCTTV và DNCTTAM?
2. Cấu trúc và chức năng của các biểu thức ẩn dụ được sử dụng như thế nào, tác động của chúng ra sao khi gắn liền với từng ngữ cảnh cụ thể trong DNCTTV và DNCTTAM?
3. Cơ sở nào để giải thích sự hình thành của miền nguồn và miền đích trong các ADYN, mối quan hệ nguồn – đích trong DNCTTV và DNCTTAM được hình thành như thế nào?
4. Điểm tương đồng và dị biệt giữa các DNCTTV và DNCTTAM trong việc sử dụng các ADYN và các biểu thức tương ứng là như thế nào? Những đặc điểm tương đồng và dị biệt đó được giải thích như thế nào dựa trên mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các ADYN phổ biến được sử dụng trong DNCTTV và DNCTTAM, bao gồm các phát ngôn chứa ẩn dụ, các loại ẩn dụ, các miền nguồn và miền đích hữu quan cùng các thao tác ánh xạ.
• Phạm vi ngữ liệu: Luận án khảo sát tổng cộng 400 văn bản diễn ngôn chính trị (200 DNCTTV và 200 DNCTTAM), cụ thể:
  • Ngữ liệu tiếng Việt (200 văn bản): 150 DNCT của Chủ tịch Hồ Chí Minh trích từ Hồ Chí Minh toàn tập (tập 1 đến tập 12, NXB Chính trị Quốc gia, 2004); 50 DNCT của các nhà lãnh đạo Việt Nam từ năm 1945 đến nay thu thập từ các cổng thông tin điện tử chính thức (quochoi.vn, chinhphu.vn, dangcongsan.vn).
  • Ngữ liệu tiếng Anh Mỹ (200 văn bản): 100 bài diễn thuyết nổi tiếng trích từ tuyển tập Words of a Century: The Top 100 American Speeches, 1900-1999 (Stephen E. Lucas & Martin J. Medhurst, 2009, Oxford University Press); 58 diễn văn nhậm chức của 45 đời Tổng thống Mỹ trích từ The Avalon Project (Lillian Goldman Law Library, Yale Law School); 42 bài diễn thuyết của các chính trị gia Mỹ đầu thế kỷ 21 từ nguồn tài liệu trực tuyến học thuật.
• Phạm vi nội dung: Luận án tiếp cận ngữ liệu dưới góc độ ngôn ngữ học thuần túy, tuân thủ định hướng chính trị và pháp luật Việt Nam, không đưa vào khảo sát các nội dung đi ngược lại chủ trương của Đảng và Nhà nước.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ và diễn ngôn chính trị trên thế giới

1. Nghiên cứu về ẩn dụ từ truyền thống đến tri nhận:

   • Giai đoạn truyền thống: Khởi nguồn từ Aristotle (384–322 TCN) với quan niệm ẩn dụ là hình thức chuyển tên gọi mang tính trang trí tu từ dựa trên nguyên tắc tương suy. Tiếp nối là các quan điểm thay thế (Substitution view) và quan điểm so sánh (Simile view) qua các công trình của Bain (1877), Black (1962), Wittgenstein (1953, 1969), Davidson (1978, 1984), định vị ẩn dụ là sự so sánh ngầm của ngôn ngữ văn chương.
   • Giai đoạn tri nhận: Lakoff & Johnson (1980, 2003) với công trình Metaphors We Live By đã tạo bước ngoặt, xác định ẩn dụ là phương thức tư duy và hành động thông qua cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích (TARGET DOMAIN IS SOURCE DOMAIN), dựa trên nền tảng thuyết nghiệm thân (embodiment). Các tác giả Rosch (1973, 1978), Gibbs (1993, 1994), Goatly (1997, 2007), Kövecses (1999, 2005, 2010), Geeraerts (1988, 2003) tiếp tục phát triển mối liên hệ giữa ADYN, văn hóa và tư duy.

2. Nghiên cứu về diễn ngôn chính trị (DNCT) và phân tích diễn ngôn phê phán (CDA/PDA):

   • Van Dijk (1985, 1997) định nghĩa DNCT là hành động chính trị và là một phần của tiến trình chính trị, nhấn mạnh chức năng thuyết phục của ẩn dụ.
   • Fairclough (1995), Isabela Fairclough & Norman Fairclough (2012) tích hợp phân tích thảo luận vào CDA để nghiên cứu quyền lực ngôn ngữ.
   • Paul Chilton (1985, 2004, 2017) phân tích mối quan hệ giữa ngôn ngữ và chính trị, chỉ ra rằng ADYN là phương thức lý luận của chính khách về chính sách và tương lai đất nước.
   • Nghiên cứu ứng dụng Ngữ pháp chức năng hệ thống (SFG) của Halliday vào phân tích diễn văn chính trị: Wang (2010) phân tích diễn văn của Barack Obama; Chen (2018) phân tích diễn văn nhậm chức của Donald Trump.
   • Nghiên cứu ADYN trong DNCT của các Tổng thống Mỹ và phương Tây: Vestermark (2007) nghiên cứu ẩn dụ nhân hóa nước Mỹ qua 4 đời Tổng thống (Reagan, H. Bush, Clinton, W. Bush); Xu Hu (2010) khảo sát các miền nguồn Hành trình, Con người, Chiến tranh; Jiao Xue, Zan Mao & Na Li (2013) phân tích hệ thống miền nguồn trong diễn văn nhậm chức; Borčić, Kanižaj & Kršul (2016) khảo sát giao tiếp chính trị ở Croatia; Pilyarchuk & Onyskyo (2018) nghiên cứu cách Donald Trump định hình chủ đề và chân dung chính trị; Otieno, Owino & Attyang (2016) tổng quan các nghiên cứu ẩn dụ chính trị tại nhiều quốc gia (Đài Loan, Nigeria, Kenya, Iran, Swahili); Karimova (2015), Figar (2013), Penninck (2014) khảo sát ẩn dụ trong khủng hoảng kinh tế và báo chí.

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ và diễn ngôn chính trị tại Việt Nam

1. Ẩn dụ theo quan điểm truyền thống: Nguyễn Lân (1966), Nguyễn Văn Tu (1976), Đỗ Hữu Châu (1962, 1981, 2005), Cù Đình Tú (1983, 2002), Nguyễn Thiện Giáp (1998, 2008, 2016), Đinh Trọng Lạc (1999, 2013), Nguyễn Thái Hòa (2005), Vũ Đức Nghiệu (2009), Hữu Đạt (2011). Các tác giả xem ẩn dụ là phương thức định danh thứ hai, là biện pháp tu từ so sánh ngầm làm tăng tính biểu cảm cho văn bản.
2. Ẩn dụ ý niệm và Ngôn ngữ học tri nhận: Lý Toàn Thắng (2005) đặt nền móng với lý thuyết đại cương và tri nhận không gian; tiếp nối bởi Trần Văn Cơ (2007), Đặng Thị Hảo Tâm (2012), Trịnh Sâm (2011–2019 với các công trình về miền ý niệm sông nước, ẩm thực, văn hóa và nghiệm thân). Nhiều luận án đã khai thác ADYN trong ca từ, thơ ca, báo chí kinh tế, thành ngữ, miền đồ ăn (Hà Thanh Hải, 2011; Trần Thị Phương Lý, 2012; Nguyễn Thị Bích Hợp, 2015; Trần Thế Phi, 2016; Nguyễn Thị Hương, 2017; Trần Thị Lan Anh, 2017).
3. Diễn ngôn chính trị tại Việt Nam: Nguyễn Hòa (1998) nghiên cứu diễn ngôn chính trị - xã hội trên báo chí; Phan Văn Hòa & Ngô Thị Thanh Mai (2007) khảo sát đề ngữ liên nhân; Đỗ Minh Hùng (2013) phân tích diễn văn nhậm chức Tổng thống Mỹ; Vũ Ngọc Hoa (2014) khảo sát đặc điểm lập luận; Nguyễn Thị Hương & Trần Thị Hoàng Anh (2014) định vị DNCT trong mối quan hệ quyền lực; Nguyễn Thị Như Ngọc (2015) nghiên cứu dịch ẩn dụ chính trị; Vũ Hoài Phương (2017) khảo sát chức năng tác động theo hướng tu từ; Nguyễn Tiến Dũng (2018, 2019) nghiên cứu ADYN trong DNCT tiếng Anh và tiếng Việt theo hướng đa ngữ luận; các bài báo của Nguyễn Xuân Hồng (2017, 2018, 2019, 2020) và Huỳnh Thị Bích Phượng & Nguyễn Xuân Hồng (2018) đặt cơ sở cho việc so sánh đối chiếu ADYN Việt - Mỹ.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Trong khi công trình của Nguyễn Tiến Dũng (2019) tập trung mô tả mô hình tri nhận đa ngữ, luận án của Nguyễn Xuân Hồng định vị rõ trong chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu. Luận án đi sâu đối chiếu định lượng và định tính dựa trên ngữ liệu quy mô lớn (400 văn bản), áp dụng mô hình 4 trường hợp phổ niệm của Zoltán Kövecses (2005) để giải thích sự tương đồng và dị biệt về văn hóa, tư duy và cấu trúc biểu thức ẩn dụ giữa hai hệ thống chính trị - xã hội Việt Nam và Hoa Kỳ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

1. Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (CMT - Conceptual Metaphor Theory): Dựa trên nền tảng của Lakoff & Johnson (1980, 2003), xem ẩn dụ là sự ánh xạ cấu trúc từ miền nguồn cụ thể, hữu hình sang miền đích trừu tượng (A LÀ B). Bản chất của ánh xạ dựa trên kinh nghiệm nghiệm thân (embodiment) và tương tác môi trường sống.
2. Lý thuyết so sánh văn hóa của Kövecses (2005): Vận dụng 4 trường hợp ánh xạ nguồn – đích:
   • Nhiều miền nguồn khác nhau được dùng để nhận thức một miền đích duy nhất.
   • Một miền nguồn duy nhất được dùng để nhận thức nhiều miền đích khác nhau.
   • Tập hợp ẩn dụ tạo ra miền đích là giống nhau giữa hai nền văn hóa nhưng mức độ ưu tiên sử dụng khác nhau.
   • Ẩn dụ độc nhất với miền nguồn và miền đích độc nhất chỉ xuất hiện trong một ngôn ngữ/văn hóa nhất định.
3. Lý thuyết Phân tích diễn ngôn và Phân tích diễn ngôn chính trị (PDA/CDA): Dựa trên quan điểm của van Dijk, Fairclough và Chilton, kết hợp Lý thuyết Quan yếu (Relevance Theory) và Ngữ pháp chức năng hệ thống (SFG) để phân tích chức năng tác động, lập luận và định hướng của diễn ngôn.
4. Các khái niệm công cụ chính:
   • Diễn ngôn chính trị (DNCT): Dạng thức lời nói hoặc văn bản thể hiện hành động chính trị - xã hội, mang chức năng tác động nổi trội nhằm đạt mục tiêu quản lý, duy trì hoặc thay đổi quyền lực.
   • Ẩn dụ ý niệm (ADYN) và Biểu thức ẩn dụ: ADYN là lược đồ tri nhận ở tầng bậc ý thức; biểu thức ẩn dụ là hiện thực hóa cụ thể bằng câu chữ trong văn bản.
   • Miền nguồn (Source domain) và Miền đích (Target domain): Miền nguồn là lĩnh vực trải nghiệm cụ thể, quen thuộc; miền đích là khái niệm trừu tượng cần được diễn giải.

Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp hai hướng tiếp cận chính:

• Nghiên cứu định lượng: Thống kê tần suất xuất hiện của các biểu thức ẩn dụ, xác định tỷ lệ phân bố của các miền nguồn trong từng khối ngữ liệu và thiết lập bảng so sánh tương quan giữa hai ngôn ngữ.
• Nghiên cứu định tính: Miêu tả cấu trúc ngữ nghĩa, phân tích chi tiết các ánh xạ xuyên miền trong ngữ cảnh chính trị cụ thể, giải thích nguyên nhân văn hóa - xã hội dẫn đến sự tương đồng và khác biệt.

Các phương pháp cụ thể:

• Phương pháp miêu tả: Nhận diện, phân loại ngữ liệu theo chủ đề và miền nguồn.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Xem xét tương tác ngữ cảnh, vai trò chủ ngôn và hiệu lực truyền tải thông điệp.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Đối chiếu song song các mô hình ADYN trong DNCTTV và DNCTTAM theo các tiêu chí xác định.

Các thủ pháp thực hiện:

• Thủ pháp nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) của Pragglejaz Group (2007) kết hợp quy trình mở rộng MIPVU của Steen và cộng sự (2010a).
• Thủ pháp quy nạp và diễn dịch dựa trên từ đa nghĩa hệ thống (systemic polysemy) và ẩn dụ ngôn ngữ (Lakoff & Johnson, 2003; Trịnh Sâm, 2016).

Thành phần dữ liệu	Khối ngữ liệu tiếng Việt (DNCTTV)	Khối ngữ liệu tiếng Anh Mỹ (DNCTTAM)
Quy mô mẫu	200 văn bản	200 văn bản
Phân bổ nguồn	- 150 diễn ngôn của Chủ tịch Hồ Chí Minh (Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 1–12, NXB Chính trị Quốc gia 2004) - 50 diễn ngôn của các nhà lãnh đạo Việt Nam (1945 – nay)	- 100 bài diễn thuyết nổi tiếng thế kỷ XX (Words of a Century, 2009) - 58 diễn văn nhậm chức của 45 đời Tổng thống Mỹ (The Avalon Project) - 42 diễn ngôn chính trị đầu thế kỷ XXI
Nền tảng xuất bản	Các cổng thông tin: quochoi.vn, chinhphu.vn, dangcongsan.vn	Lillian Goldman Law Library (Yale Law School), website học thuật chuyên ngành

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan và cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ lịch sử nghiên cứu về ẩn dụ từ truyền thống tu từ học Hy Lạp cổ đại đến Ngôn ngữ học tri nhận hiện đại; tổng thuật các công trình nghiên cứu về diễn ngôn và diễn ngôn chính trị trên phạm vi quốc tế và tại Việt Nam. Tác giả làm rõ các khái niệm công cụ, phân định ranh giới giữa văn bản chính luận truyền thống và diễn ngôn chính trị hiện đại (nhấn mạnh phạm vi quyền lực và sức mạnh tác động). Chương này xác lập khung lý thuyết tiếp cận gồm: Lý thuyết CMT của Lakoff & Johnson, mô hình so sánh văn hóa của Kövecses, các nguyên lý cơ bản của Ngôn ngữ học tri nhận (nghiệm thân, ý niệm hóa, phạm trù hóa, mô hình tri nhận) và phương pháp nhận diện ẩn dụ MIP/MIPVU làm nền tảng cho việc phân tích cứ liệu ở các chương sau.

Chương 2: Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt

Chương 2 tiến hành thống kê, phân loại và phân tích hệ thống ADYN trong 200 văn bản DNCTTV. Tác giả khảo sát chi tiết 7 miền nguồn phổ biến và các miền nguồn khác:

1. Miền nguồn HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI: Ánh xạ các hành vi ứng xử, lao động, đạo đức của cá nhân vào các hoạt động chính trị của Đảng, Nhà nước và quan hệ quốc tế.
2. Miền nguồn HÀNH TRÌNH: Ý niệm hóa tiến trình cách mạng, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, sự nghiệp đổi mới như một cuộc hành trình vượt qua khó khăn để đến đích độc lập, ấm no.
3. Miền nguồn XÂY DỰNG: Xem việc kiến thiết đất nước, xây dựng tổ chức Đảng, củng cố khối đại đoàn kết như quá trình xây dựng công trình, tòa nhà có nền móng vững chắc.
4. Miền nguồn GIA ĐÌNH: Ý niệm hóa quốc gia là một đại gia đình, đồng bào là anh em ruột thịt, lãnh tụ là người cha/người bác già kính yêu, phản ánh sâu sắc truyền thống văn hóa làng xã Việt Nam.
5. Miền nguồn BỆNH TẬT: Sử dụng để chỉ các thói hư tật xấu, nạn tham ô, lãng phí, quan liêu, "giặc nội xâm" cần phải "bốc thuốc", "chữa trị", "tiễu trừ".
6. Miền nguồn THỰC VẬT: Ý niệm hóa sự phát triển chính trị, tổ chức Đảng như cây cối đâm chồi, bám rễ sâu trong lòng nhân dân ("gốc có vững cây mới bền").
7. Miền nguồn CƠ THỂ SỐNG: Xem bộ máy nhà nước, các tổ chức đoàn thể như các bộ phận của một cơ thể hoàn chỉnh, gắn bó hữu cơ.
8. Các miền nguồn khác: Sông nước, ánh sáng, trường học...

Chương 3: Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh Mỹ

Chương 3 khảo sát hệ thống ADYN trong 200 văn bản DNCTTAM, phân loại theo các miền nguồn đặc trưng:

1. Nhóm miền nguồn CON NGƯỜI (gồm CON NGƯỜI, ĐẶC ĐIỂM CON NGƯỜI, HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI): Nhân hóa nước Mỹ thành một cá nhân có sứ mệnh, phẩm giá, trách nhiệm dẫn dắt thế giới; quan hệ quốc tế là quan hệ giữa các cá nhân trong cộng đồng.
2. Miền nguồn HÀNH TRÌNH: Thể hiện lịch sử và chính sách của nước Mỹ như một cuộc hành trình mở đường, khám phá vùng đất mới (frontier), vượt qua sóng gió để hướng tới tương lai tự do và thịnh vượng.
3. Miền nguồn XÂY DỰNG: Ý niệm hóa hiến pháp, thể chế dân chủ và các liên minh quốc tế như những công trình, kiến trúc được xây dựng, tu bổ bởi các thế hệ người Mỹ.
4. Miền nguồn GIA ĐÌNH: Mô hình quốc gia là gia đình (cha mẹ nghiêm khắc hoặc cha mẹ nuôi dưỡng theo quan điểm của Lakoff).
5. Miền nguồn CHIẾN TRANH: Tần suất xuất hiện cao, ý niệm hóa việc giải quyết các vấn đề nội bộ và đối ngoại thành các cuộc chiến (chiến tranh chống nghèo đói, chống tội phạm, chống khủng bố).
6. Miền nguồn THỜI TIẾT: Sử dụng hình ảnh bão tố, mây mù, ánh nắng để biểu thị các giai đoạn khủng hoảng hoặc phục hồi kinh tế - xã hội.
7. Miền nguồn ĐỘNG VẬT và các miền nguồn khác: Sử dụng hình tượng đại bàng, thú dữ để biểu thị sức mạnh, mối đe dọa hoặc các đối thủ chính trị.

Chương 4: So sánh ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt với diễn ngôn chính trị tiếng Anh Mỹ

Chương 4 tập trung so sánh đối chiếu sâu dựa trên 3 miền nguồn có tần suất xuất hiện cao nhất và giữ vai trò cốt lõi trong cả hai hệ thống diễn ngôn:

Miền nguồn so sánh	Đặc điểm trong DNCTTV	Đặc điểm trong DNCTTAM
CON NGƯỜI / HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI	- Nhấn mạnh phẩm chất đạo đức, tính khiêm tốn, sự tận tụy phục vụ nhân dân. - Quan hệ quốc gia - công dân mang tính mẫu tử, phụ tử, anh em gắn kết nghĩa tình. - Thể chế, cơ quan nhà nước là bộ phận cơ thể gần gũi.	- Nhấn mạnh vai trò cá nhân mạnh mẽ, tính quyết đoán, tư cách người lãnh đạo toàn cầu. - Nhân hóa nước Mỹ như một thực thể mang sứ mệnh tự do. - Quan hệ giữa các quốc gia mang tính đối tác pháp lý, hợp đồng.
HÀNH TRÌNH / CON ĐƯỜNG	- "Con đường" gắn liền với lý tưởng độc lập dân tộc và CNXH, có tính định hướng xuyên suốt dưới sự dẫn dắt của Đảng. - Mục đích đến là độc lập, tự do, ấm no, hạnh phúc chung cho toàn dân.	- "Hành trình" mang tính tiên phong (frontier), mở đường, khám phá cơ hội mới, vượt chướng ngại vật. - Mục đích đến là duy trì tự do, dân chủ và vị thế lãnh đạo thế giới của nước Mỹ.
TÒA NHÀ / XÂY DỰNG	- Nhấn mạnh nền móng từ quần chúng nhân dân; chính trị gia và công chức là "người đầy tớ", người thợ chung tay đắp xây. - Công trình mang tính tập thể, vững bền qua thử thách.	- Nhấn mạnh kết cấu pháp lý, nền móng hiến pháp vững chắc; chính trị gia là "kiến trúc sư", "thợ sửa chữa" (repairman). - Công trình cần cải tiến, mở rộng cấu trúc liên tục.

Tổng hợp nhận xét về tương đồng và dị biệt:

• Tương đồng: Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các miền nguồn xuất phát từ trải nghiệm nghiệm thân căn bản của con người (hoạt động sống, bước đi trên đường, xây cất nhà cửa) để cụ thể hóa các khái niệm chính trị trừu tượng; đều dùng ADYN như công cụ hùng biện, thuyết phục công chúng.
• Dị biệt: Bị chi phối bởi sự khác biệt về thể chế chính trị, bối cảnh lịch sử và truyền thống văn hóa (văn hóa Á Đông trọng tình, trọng tập thể, văn hóa nông nghiệp lúa nước ở Việt Nam đối lập với văn hóa phương Tây trọng lý, trọng cá nhân, văn hóa thực dụng và tư duy pháp quyền ở Mỹ).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án khẳng định tính hữu hiệu của việc ứng dụng Ngữ nghĩa học tri nhận và Lý thuyết ADYN vào việc so sánh đối chiếu diễn ngôn chính trị giữa hai ngôn ngữ khác loại hình (tiếng Việt đơn lập và tiếng Anh biến hình).
2. Công trình chứng minh rằng ADYN trong DNCT không đơn thuần là thủ pháp tu từ bề mặt mà là công cụ tư duy, phản ánh mô hình tri nhận và cơ chế phạm trù hóa của các cộng đồng ngôn ngữ về quyền lực, thể chế và xã hội.
3. Luận án cụ thể hóa việc áp dụng mô hình 4 trường hợp phổ niệm của Kövecses (2005) trong việc luận giải cơ chế ánh xạ nguồn – đích, chỉ ra sự tương tác biện chứng giữa tư duy nhân loại phổ quát và đặc thù văn hóa - lịch sử của từng dân tộc.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bộ ngữ liệu phong phú gồm 400 văn bản chính trị cùng hệ thống phân loại, bảng thống kê tần suất các biểu thức ẩn dụ được xử lý qua quy trình nhận diện khoa học (MIP/MIPVU).
2. Ứng dụng trong công tác đối dịch Anh - Việt và Việt - Anh: Giúp các biên - phiên dịch viên nhận thức được sự tương đương ở tầng bậc ý niệm để chuyển dịch chính xác các ẩn dụ chính trị nhạy cảm, tránh dịch thô cứng theo nghĩa đen.
3. Ứng dụng trong đào tạo và giảng dạy: Phục vụ giảng dạy môn Tiếng Anh chuyên ngành chính trị - ngoại giao, Ngôn ngữ học so sánh, Phân tích diễn ngôn; hỗ trợ đào tạo cán bộ ngoại giao, cán bộ quản lý nhà nước nâng cao kỹ năng soạn thảo và phân tích diễn ngôn chính trị trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Ngữ liệu tiếng Việt tập trung chủ yếu vào 150 diễn ngôn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và 50 diễn ngôn của các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước; ngữ liệu tiếng Anh Mỹ giới hạn ở các bài diễn thuyết thế kỷ XX và diễn văn nhậm chức tổng thống, chưa bao quát toàn bộ các thể loại diễn ngôn chính trị khác như tranh luận nghị trường tự do hay họp báo hàng ngày.
  • Luận án chỉ tập trung so sánh sâu 3 miền nguồn phổ biến nhất (Con người, Hành trình, Xây dựng), chưa thể đi sâu chi tiết vào toàn bộ các miền nguồn thứ cấp khác.
  • Tuân thủ phạm vi nghiên cứu ngôn ngữ học thuần túy, luận án loại trừ các phát ngôn mang tính đối lập, chống phá chính trị.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi ngữ liệu sang các diễn ngôn truyền thông xã hội, phỏng vấn chính trị trực tiếp và các diễn đàn đa phương.
  • Ứng dụng Lý thuyết Không gian hòa trộn (Conceptual Blending Theory - CBT) để giải thích các ẩn dụ phức hợp, ẩn dụ lai ghép trong DNCT hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Luận án cung cấp một khung phân tích kết hợp giữa CMT, CDA và Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, là tài liệu tham khảo cho các đề tài về ngữ nghĩa học tri nhận và phân tích diễn ngôn.
• Đối với giảng viên và sinh viên ngành Ngoại ngữ, Dịch thuật: Các phân tích so sánh tại Chương 4 là nguồn tư liệu giúp xử lý các cấu trúc ẩn dụ ý niệm trong quá trình biên dịch tài liệu chính luận và ngoại giao.
• Đối với cán bộ ngoại giao, nhà hoạch định chính sách: Cung cấp sự hiểu biết sâu sắc về chiến lược diễn ngôn và cách thức ý niệm hóa tư tưởng của các chính khách Mỹ, hỗ trợ nâng cao hiệu quả giao tiếp liên văn hóa và đàm phán quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng quy trình nào để nhận diện ẩn dụ trong khối ngữ liệu?

Tác giả sử dụng thủ pháp nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) của nhóm Pragglejaz (2007) kết hợp với phiên bản mở rộng MIPVU của Steen và cộng sự (2010a). Quy trình này xác định một từ ngữ có phải là biểu thức ẩn dụ hay không bằng cách đối chiếu nghĩa của từ trong ngữ cảnh văn bản với nghĩa cơ bản, trực tiếp, cụ thể hơn của từ đó trong từ điển; nếu có sự tương phản và có thể giải thích được qua cơ chế so sánh/ánh xạ thì được xác định là ẩn dụ.

2. Khối ngữ liệu khảo sát của luận án gồm những nguồn cụ thể nào?

Khối ngữ liệu gồm 400 văn bản chính trị:

• Tiếng Việt (200 văn bản): 150 văn bản từ Hồ Chí Minh toàn tập (Tập 1–12, NXB Chính trị Quốc gia, 2004) và 50 văn bản của các nhà lãnh đạo Việt Nam từ 1945 đến nay lấy từ các cổng thông tin chính thức (quochoi.vn, chinhphu.vn, dangcongsan.vn).
• Tiếng Anh Mỹ (200 văn bản): 100 bài diễn thuyết trong cuốn Words of a Century: The Top 100 American Speeches, 1900-1999 (Lucas & Medhurst, 2009), 58 diễn văn nhậm chức của 45 đời Tổng thống Mỹ từ The Avalon Project (Yale Law School), và 42 diễn ngôn chính trị đầu thế kỷ 21 từ nguồn trực tuyến học thuật.

3. Ba miền nguồn cốt lõi nào được luận án chọn để so sánh đối chiếu ở Chương 4?

Ba miền nguồn có tần suất xuất hiện cao nhất và điển dạng nhất được lựa chọn để so sánh đối chiếu chuyên sâu là:

1. CON NGƯỜI / HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI
2. HÀNH TRÌNH / CON ĐƯỜNG
3. TÒA NHÀ / CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG

4. Lý thuyết so sánh văn hóa của Kövecses (2005) được luận án vận dụng ra sao?

Luận án vận dụng mô hình 4 trường hợp ánh xạ nguồn – đích của Zoltán Kövecses để phân tích:

• Trường hợp 1: Nhiều miền nguồn (Hành trình, Xây dựng, Cơ thể) cùng hướng tới một miền đích duy nhất (Chính trị/Quốc gia).
• Trường hợp 2: Một miền nguồn (Con người) được dùng để nhận thức nhiều miền đích khác nhau (Quốc gia, Thể chế, Chính sách).
• Trường hợp 3: Cùng sử dụng miền nguồn Hành trình, nhưng DNCTTV ưu tiên ý niệm "con đường định hướng chung", còn DNCTTAM ưu tiên ý niệm "cuộc phiêu lưu khai phá, mở đường".
• Trường hợp 4: Các ẩn dụ độc nhất gắn với văn hóa riêng biệt (ví dụ: ẩn dụ "giặc đói, giặc dốt", "bốc thuốc trị bệnh suy thoái" trong tiếng Việt; ẩn dụ "bão tố kinh tế càn quét", "thợ sửa chữa hiến pháp" trong tiếng Anh Mỹ).

---

Kết luận

Luận án "Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị Việt và Mỹ" của tác giả Nguyễn Xuân Hồng là một công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu có hệ thống trên cứ liệu 400 văn bản chính trị của hai quốc gia. Bằng việc kết hợp phương pháp định lượng và định tính dựa trên nền tảng Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm của Lakoff & Johnson và khung phân tích văn hóa của Kövecses, luận án đã làm sáng tỏ cơ chế ánh xạ tư duy của các miền nguồn chủ đạo như Con người, Hành trình và Xây dựng. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, bên cạnh tính phổ quát trong cách ý niệm hóa thế giới dựa trên trải nghiệm nghiệm thân, sự lựa chọn và tổ chức các biểu thức ẩn dụ chính trị chịu sự quy định sâu sắc của bối cảnh lịch sử, thể chế chính trị và bản sắc văn hóa dân tộc. Công trình mang lại giá trị lý luận cho chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, đồng thời đóng góp thiết thực cho công tác dịch thuật, giảng dạy ngoại ngữ và biên soạn diễn ngôn chính trị trong giai đoạn hội nhập hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Nghiên cứu về ẩn dụ Các nhà ngôn ngữ học trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về ẩn dụ. Aristotle (384-322 TCN), một bậc thầy triết học, là người đầu tiên nhắc đến ẩn dụ và trình bày nó như một phạm trù nghiên cứu. Aristotle đã xem ẩn dụ là hình thức chuyển tên gọi trang trí trong ngôn ngữ nghệ thuật và hùng biện bằng phương thức chuyển tên gọi từ chủng sang loài, từ loài sang chủng, hoặc từ loài sang loài, hoặc chuyển dựa trên nguyên tắc tương suy (analogy).

Có thể nói rằng cách hình dung này là điểm khởi nguồn cho các quan niệm về ẩn dụ từ trước đến nay. Về sau, các nhà nghiên cứu đã cụ thể hóa thêm quan niệm đó của Aristotle, đồng thời, những nghiên cứu mới về ẩn dụ đã xuất hiện, tập trung phát triển theo hai quan điểm chính: Quan điểm thay thế (Substitution view) và Quan điểm so sánh (Simile view). Quan điểm thay thế cho rằng biểu thức ẩn dụ luôn luôn được dùng thay cho biểu thức nghĩa đen nào đó tương đương với nó. Quan điểm so sánh xem nghĩa hình ảnh của ẩn dụ là nghĩa đen của sự so sánh tương ứng (simlie).

Ý nghĩa của ẩn dụ được xác định với sự so sánh tương ứng bằng nhau. Ví dụ: “X là Y” là ẩn dụ thì ý nghĩa của nó được đưa ra từ câu: “X là như Y.” Theo định nghĩa của từ điển Merriam – Webster, “Ẩn dụ là đặc trưng của lời nói trong đó một từ hoặc cụm từ biểu thị một đối tượng hoặc ý tưởng nào đó được sử dụng để thay thế cho một đối tượng khác dựa vào sự tương tự hoặc tương suy giữa chúng.” Ý nghĩa của nó bắt nguồn từ thuật ngữ Hy Lạp “metapherein”, có nghĩa là chuyển giao, thay thế, thay đổi, biến đổi (Online Etymology Dictionary). 14 Theo Bain (1877), ẩn dụ là so sánh được hàm ẩn bởi chính sự sử dụng từ hoặc biểu ngữ v. Khi chúng ta xem xét những đặc điểm của ẩn dụ, các mặt ưu và nhược điểm của nó, chúng ta bị hạn chế bởi các khung của từ hoặc cụm từ.

Black (1962) cho rằng ẩn dụ là một lối nói dùng một biểu thức miêu tả để chuyển sang một đối tượng nào đó khác với đối tượng mà biểu thức này ứng dụng, nhưng tương tự với nó về một nét gì đó. Kết quả của việc đó cho ra các biểu thức ẩn dụ. Nhiều đại diện tiêu biểu khác như Wittgenstein (1953, 1969), Davidson (1984, 1978) v. đều có chung quan điểm khi cho rằng ẩn dụ thường được coi là phép chuyển đổi tên gọi dựa trên sự so sánh ngầm giữa hai sự vật có điểm tương đồng hay giống nhau.

Lakoff & Johnson (1980) nhận xét cách tiếp cận truyền thống về ẩn dụ nêu trên chỉ đơn thuần là gắn ẩn dụ với chức năng chỉnh trang về mặt ngôn ngữ cho lời nói và ẩn dụ chỉ phục vụ như công cụ trang trí. Ẩn dụ được cho là chỉ thuộc về ngôn ngữ thơ ca, không liên quan đến tư duy của con người. Việt Nam cũng có lịch sử lâu dài nghiên cứu về ẩn dụ. Tiêu biểu là các tác giả như Nguyễn Lân (1966), Nguyễn Văn Tu (1976), Đỗ Hữu Châu (1962, 1981, 2005), Cù Đình Tú (1983, 2002), Nguyễn Thiện Giáp (1998, 2008, 2016), Đinh Trọng Lạc (1999), Nguyễn Thái Hòa (2005), Vũ Đức Nghiệu (2009), Hữu Đạt (2011) v.

Nhìn chung, các tác giả có chung quan điểm khi cho rằng ẩn dụ là hiện tượng ngôn ngữ lấy tên gọi của sự vật, hiện tượng này để gọi tên cho sự vật, hiện tượng khác dựa trên những tương đồng giữa các sự vật, hiện tượng đó. Chẳng hạn, Nguyễn Lân (1966, tr.80) định nghĩa “Ẩn dụ cũng là một cách ví nhưng không cần dùng đến những tiếng để so sánh như: tựa, như, nhường, bằng v.” Nguyễn Văn Tu (1976) cho rằng ẩn dụ là phép gọi tên một sự vật bằng tên của một sự vật khác theo mối quan hệ gián tiếp. Muốn hiểu được mối quan hệ đó chúng ta phải so sánh ngầm. Đỗ Hữu Châu (1981, tr.145) quan niệm về ẩn dụ như sau: “Cho A là một hình thức ngữ âm, X và Y là những ý nghĩa biểu vật, A vốn là tên gọi của X (tức X là nghĩa biểu vật chính của A).

Phương thức ẩn dụ là phương thức lấy tên gọi A của X 15 để gọi Y (biểu thị Y), nếu như X và Y có nét nào đó giống nhau.”; về sau ông cho rằng hiểu theo quan niệm thông dụng nhất, ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật, hiện tượng được so sánh với nhau. Tương tự, Nguyễn Thái Hòa (2005) xem ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật, hiện tượng được so sánh với nhau. Nguyễn Thiện Giáp (1998, tr.162) xác định “Ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật hoặc hiện tượng được so sánh với nhau.”; về sau, bên cạnh việc thừa nhận những đặc điểm ngôn ngữ của ẩn dụ như một số tác giả khác, Nguyễn Thiện Giáp (2016, tr.49) còn cho rằng ẩn dụ là hiện tượng sử dụng có tính chất văn chương một hình thức ngôn ngữ và tác giả có đề cập đến loại ẩn dụ bổ sung liên quan đến sự chuyển đổi cảm giác. Đinh Trọng Lạc (1999, tr.52) định nghĩa “Ẩn dụ là sự định danh thứ hai mang ý nghĩa hình tượng, dựa trên sự tương đồng hay giống nhau (có tính chất hiện thực hay tưởng tượng ra), giữa khách thể (hoặc hiện tượng, hoạt động, tính chất) A được định danh với khách thể (hoặc hiện tượng, hoạt động, tính chất) B tên gọi được chuyển sang dùng cho A.” Hữu Đạt (2011, tr.302) khẳng định “Ẩn dụ là kiểu so sánh không nói thẳng ra.

Người tiếp nhận văn bản khi tiếp cận với phép ẩn dụ phải dùng năng lực liên tưởng để quy chiếu giữa các yếu tố hiện diện trên văn bản với các sự vật, hiện tượng tồn tại ngoài văn bản. Ẩn dụ thực chất là việc dùng tên gọi này để biểu hiện sự vật khác dựa trên cơ chế tư duy và ngôn ngữ dân tộc.” Như vậy, thành tựu nghiên cứu về ẩn dụ dưới góc nhìn của ngôn ngữ học truyền thống như đã trình bày bên trên không phải là ít. Tuy nhiên, như đã nói, tất cả hầu như chỉ nhìn nhận ẩn dụ là đặc trưng của Ngôn ngữ học văn chương, là một biện pháp tu từ, là một phương thức phát triển nghĩa và đồng thời ẩn dụ phục vụ như một công cụ trang trí và chỉnh trang về mặt ngôn ngữ. Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm Những nghiên cứu về ADYN xuất hiện cùng với sự hình thành của Ngôn ngữ học tri nhận vào cuối những năm 70 và đầu những năm 80 của thế kỷ XX.

Công trình 16 Metaphors We Live By của Lakoff và Johnson (1980) đã đưa vấn đề ẩn dụ trong Ngôn ngữ học sang một bước ngoặt mới. Cụ thể, Lakoff và Johnson (1980, 2003, tr.8) quan niệm: “Ẩn dụ xuyên suốt đời sống của chúng ta và không chỉ thể hiện ở ngôn ngữ mà còn cả tư duy và hành động. Hệ thống ý niệm thường nhật của chúng ta, mà thông qua đó chúng ta tư duy và hành động, về thực chất mang tính ẩn dụ. Bản chất của ẩn dụ là ở tư duy và cảm xúc về các hiện tượng thuộc loại này ẩn trong thuật ngữ của các hiện tượng khác.” Cũng theo Lakoff và Johnson (1980, 2003), ẩn dụ là công cụ thể hiện sự quan sát một kinh nghiệm nào đó thông qua một kinh nghiệm khác.

Ẩn dụ phản ánh một số tri nhận nhất định về thế giới xung quanh hoặc kinh nghiệm của con người về thế giới đó. Chẳng hạn, các khái niệm mang tính chất trừu tượng như tranh luận, chính trị, cuộc sống thường được diễn đạt thông qua các hiện tượng cụ thể như chiến tranh, tòa nhà, hành trình. Qua đó, giúp xác định được các ánh xạ cho tranh luận, chính trị, cuộc sống. Ngoài ra, Lakoff và Johnson (1980, 2003) cho rằng ADYN là sự chuyển nghĩa hoặc là một quá trình ánh xạ cấu trúc và quan hệ nội tại của một miền nguồn sang một miền đích, mà theo đó miền nguồn góp phần cấu trúc nên miền đích, và miền đích được định dạng thông qua miền nguồn.

Quá trình ánh xạ này có thể được biểu đạt thông qua biểu thức: “MIỀN ĐÍCH LÀ MIỀN NGUỒN” (TARGET DOMAIN IS SOURCE DOMAIN) hoặc “MIỀN ĐÍCH XEM NHƯ LÀ MIỀN NGUỒN” (TARGET DOMAIN AS SOURCE DOMAIN). Chẳng hạn, trong ADYN politics is a journey (chính trị là một cuộc hành trình) thì miền đích POLITICS (CHÍNH TRỊ) – một khái niệm trừu tượng được hiểu thông qua miền nguồn A JOURNEY (MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH) – một khái niệm cụ thể. Dựa vào lý thuyết của khoa học tri nhận, Lý Toàn Thắng (2005, tr.25) khẳng định “ADYN là một sự chuyển di (transfer) hay một sự ánh xạ (mapping) cấu trúc và các quan hệ nội tại của một lĩnh vực hay một mô hình tri nhận nguồn sang một lĩnh vực hay một mô hình tri nhận đích.” Như vậy, ADYN về bản chất là một trong những hình thức ý niệm hóa, một quá trình tri nhận, một cơ chế tri nhận với mục đích tạo ra những ý niệm mới hoặc 17 làm sáng rõ hơn những ý niệm mới trên nền văn hóa và tri thức kinh nghiệm của người bản ngữ. Trên cơ sở nhận thức, cho là, thậm chí gán cho những đặc điểm giống nhau của đối tượng, ADYN được xem như việc thông hiểu đối tượng này thông qua một đối tượng khác.

Ánh xạ (mapping), một hệ thống của các tương ứng giữa các yếu tố hợp thành miền nguồn và miền đích, đóng vai trò là thao tác phóng chiếu những đặc trưng của miền nguồn sang miền đích trên cơ sở những quan hệ tương đồng trong nhận thức (những quan hệ này được xác lập dựa trên cơ sở kinh nghiệm và tri giác của người bản ngữ), nhằm làm rõ hơn ý niệm của miền đích. Thông qua ánh xạ, chúng ta hiểu chính xác được ý niệm ở miền đích được hiểu như ý niệm ở miền nguồn. Ánh xạ là cái cấu thành nên một ADYN. Chính vì thế, muốn hiểu được một ADYN, chúng ta phải hiểu được sự đồ chiếu của một cặp miền Nguồn – Đích.

Ngoài ra, ADYN là một phạm trù về ý thức. ADYN được hiện thực hóa bằng các biểu thức ẩn dụ (metaphorical expressions). ADYN là ý niệm khái quát, còn biểu thức ẩn dụ là câu chữ cụ thể thực sự thể hiện các ý niệm.