Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng pháp và tiếng việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận

Luận án tiến sĩ khám phá ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, phân tích sâu sắc về ngữ nghĩa và văn hóa.

• Tác giả: Lê Lâm Thi
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Anh Nga
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt: Phân tích từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục bảng
• Danh mục biểu đồ
• Quy ước viết tắt
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Ngữ liệu nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Đóng góp của luận án
• 7. Bố cục luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan kết quả nghiên cứu về ẩn dụ từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận
• 1.1.2. Tổng quan kết quả nghiên cứu về “lửa” trong lĩnh vực ngôn ngữ
• 1.1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu về “lửa” trong lĩnh vực văn hóa
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.2.1. Một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm
• 1.2.1.1. Phạm trù và sự phạm trù hóa
• 1.2.1.2. Ý niệm và sự ý niệm hóa
• 1.2.2. Những vấn đề về lý thuyết ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.2. Cơ sở trải nghiệm của ẩn dụ: tính nghiệm thân
• 1.2.2.3. Điển dạng trong nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.4. Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.5. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.6. Phân loại ẩn dụ ý niệm
• 1.2.2.7. Ẩn dụ ý niệm với bức tranh ngôn ngữ về thế giới
• 1.2.3. Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến phạm trù lửa và ẩn dụ phạm trù lửa từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ PHẠM TRÙ LỬA TRONG TIẾNG PHÁP TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 2.1. Các nhóm từ ngữ thuộc phạm trù lửa và sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích trong tiếng Pháp
• 2.1.1. Nhóm từ ngữ định danh lửa và các dạng thể liên quan đến lửa
• 2.1.2. Nhóm từ ngữ chỉ tính chất, đặc điểm, trạng thái của lửa và của vật đang cháy
• 2.1.3. Nhóm từ ngữ chỉ quá trình vận động của lửa và của vật đang cháy
• 2.1.4. Nhóm từ ngữ chỉ hoạt động của con người với lửa
• 2.1.5. Nhóm từ ngữ chỉ những đối tượng, khái niệm khác có liên quan đến lửa
• 2.1.5.1. Nhóm chỉ nguyên liệu phát ra lửa, giữ lửa
• 2.1.5.2. Nhóm chỉ nơi chốn, vật dụng liên quan đến lửa
• 2.2. Tái lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Pháp
• 2.2.1. Mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm về lửa trong tiếng Pháp
• 2.2.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người
• 2.2.2.1. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm lý, tình cảm
• 2.2.2.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người xã hội
• 2.2.2.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người sinh học
• 2.2.2.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm linh
• 2.2.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích đời sống xã hội
• 2.2.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ PHẠM TRÙ LỬA TRONG TIẾNG VIỆT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 3.1. Các nhóm từ ngữ thuộc phạm trù lửa và sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích trong tiếng Việt
• 3.1.1. Nhóm từ ngữ định danh lửa và các dạng thể liên quan đến lửa
• 3.1.2. Nhóm từ ngữ chỉ đặc điểm, trạng thái của lửa và của vật đang cháy
• 3.1.3. Nhóm từ ngữ chỉ quá trình vận động của lửa và của vật đang cháy
• 3.1.4. Nhóm từ ngữ chỉ hoạt động của con người với lửa
• 3.1.5. Nhóm từ ngữ chỉ những đối tượng, khái niệm khác có liên quan đến lửa
• 3.2. Tái lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Việt
• 3.2.1. Mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm về lửa trong tiếng Việt
• 3.2.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người
• 3.2.2.1. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm lý, tình cảm
• 3.2.2.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người xã hội
• 3.2.2.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người sinh học
• 3.2.2.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm linh
• 3.2.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích đời sống xã hội
• 3.2.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT CỦA ẨN DỤ PHẠM TRÙ LỬA TRONG TIẾNG PHÁP VÀ TIẾNG VIỆT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 4.1. Sự tương đồng và khác biệt trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng giữa hai miền ý niệm nguồn - đích và việc tái lập ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.1.1. Sự tương đồng trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng giữa hai miền ý niệm nguồn-đích và việc tái lập ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.1.2. Sự khác biệt trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng giữa hai miền ý niệm nguồn-đích và việc tái lập ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.2. Sự tương đồng và khác biệt trong mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.2.1. Sự tương đồng trong mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm phạm trù lửa
• 4.2.1.1. Sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người
• 4.2.1.2. Sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích đời sống xã hội
• 4.2.1.3. Sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4.2.2. Sự khác nhau trong mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm phạm trù lửa
• 4.2.2.1. Sự khác nhau về đối tượng miền đích của ẩn dụ ý niệm lửa
• 4.2.2.2. Sự khác nhau về cấu trúc ánh xạ
• 4.3. Một số nét khác biệt về ngôn ngữ, tư duy, văn hóa thể hiện qua ẩn dụ phạm trù lửa
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ẩn dụ và phạm trù lửa

Ẩn dụ là một công cụ quan trọng trong ngôn ngữ học tri nhận, giúp khám phá cách con người nhận thức và biểu đạt thế giới. Phạm trù lửa là một khái niệm phức tạp, mang nhiều ý nghĩa biểu tượng trong cả tiếng Pháp và tiếng Việt. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ liên quan đến lửa từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, nhằm làm rõ cách thức lửa được sử dụng để biểu đạt các khái niệm trừu tượng trong hai ngôn ngữ.

1.1. Khái niệm ẩn dụ trong ngôn ngữ học tri nhận

Ẩn dụ không chỉ là một biện pháp tu từ mà còn là một công cụ tư duy, giúp con người chuyển di ý niệm từ miền nguồn sang miền đích. Theo Lakoff & Johnson, ẩn dụ là một phần không thể thiếu trong hệ thống ý niệm của con người, phản ánh cách thức nhận thức thế giới.

1.2. Phạm trù lửa trong văn hóa và ngôn ngữ

Lửa là một biểu tượng văn hóa phổ quát, mang nhiều ý nghĩa trong đời sống tâm linh, tình cảm và xã hội. Trong tiếng Pháp và tiếng Việt, lửa được sử dụng để biểu đạt các khái niệm như tình yêu, sự tức giận, và sự sống. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách lửa được chuyển di thành các ý niệm trừu tượng trong hai ngôn ngữ.

II. Phân tích ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp

Trong tiếng Pháp, lửa được sử dụng rộng rãi trong các ẩn dụ để biểu đạt các khái niệm liên quan đến con người, tâm lý, và xã hội. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các mô hình ánh xạ từ miền nguồn lửa sang các miền đích khác nhau, nhằm làm rõ cách thức lửa được sử dụng trong ngôn ngữ Pháp.

2.1. Các nhóm từ ngữ thuộc phạm trù lửa

Các từ ngữ liên quan đến lửa trong tiếng Pháp được phân loại thành các nhóm như từ chỉ tính chất, trạng thái, và quá trình vận động của lửa. Những từ ngữ này được sử dụng để tạo ra các ẩn dụ phức tạp, phản ánh cách nhìn thế giới của người Pháp.

2.2. Mô hình ánh xạ từ lửa sang các miền đích

Nghiên cứu chỉ ra rằng lửa thường được ánh xạ sang các miền đích như tình yêu, sự tức giận, và sự sống. Ví dụ, lửa có thể biểu đạt sự đam mê trong tình yêu hoặc sự hủy diệt trong xung đột. Những ánh xạ này phản ánh cách thức người Pháp nhận thức và biểu đạt thế giới.

III. Phân tích ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, lửa cũng là một biểu tượng quan trọng, được sử dụng trong nhiều ẩn dụ để biểu đạt các khái niệm trừu tượng. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các mô hình ánh xạ từ miền nguồn lửa sang các miền đích khác nhau, nhằm làm rõ cách thức lửa được sử dụng trong ngôn ngữ Việt.

3.1. Các nhóm từ ngữ thuộc phạm trù lửa

Các từ ngữ liên quan đến lửa trong tiếng Việt được phân loại thành các nhóm như từ chỉ đặc điểm, trạng thái, và quá trình vận động của lửa. Những từ ngữ này được sử dụng để tạo ra các ẩn dụ phức tạp, phản ánh cách nhìn thế giới của người Việt.

3.2. Mô hình ánh xạ từ lửa sang các miền đích

Nghiên cứu chỉ ra rằng lửa thường được ánh xạ sang các miền đích như tình yêu, sự tức giận, và sự sống. Ví dụ, lửa có thể biểu đạt sự đam mê trong tình yêu hoặc sự hủy diệt trong xung đột. Những ánh xạ này phản ánh cách thức người Việt nhận thức và biểu đạt thế giới.

IV. So sánh ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Nghiên cứu này so sánh các ẩn dụ liên quan đến lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt, nhằm tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức sử dụng lửa để biểu đạt các khái niệm trừu tượng. Những điểm tương đồng và khác biệt này phản ánh sự khác biệt về văn hóa và tư duy giữa hai dân tộc.

4.1. Điểm tương đồng trong ẩn dụ phạm trù lửa

Cả tiếng Pháp và tiếng Việt đều sử dụng lửa để biểu đạt các khái niệm như tình yêu, sự tức giận, và sự sống. Những điểm tương đồng này phản ánh sự tương đồng trong cách nhìn thế giới của hai dân tộc.

4.2. Điểm khác biệt trong ẩn dụ phạm trù lửa

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng, nhưng tiếng Pháp và tiếng Việt cũng có những điểm khác biệt trong cách sử dụng lửa để biểu đạt các khái niệm trừu tượng. Những điểm khác biệt này phản ánh sự khác biệt về văn hóa và tư duy giữa hai dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu “Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận” của tác giả Lê Lâm Thi (Chuyên ngành Ngôn ngữ học, Đại học Huế - Trường Đại học Khoa học, 2017; người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Anh Nga và TS. Nguyễn Thị Bạch Nhạn) là một công trình tiên phong trong lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu liên văn hóa Đông - Tây dựa trên nền tảng Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Đặt trong bối cảnh các nghiên cứu ẩn dụ truyền thống thường chỉ khu biệt hiện tượng này như một biện pháp tu từ học thuần túy hoặc phương thức biến đổi ngữ nghĩa cục bộ, luận án đã tạo bước chuyển biến căn bản khi tiếp cận ẩn dụ như một cơ chế tư duy ý niệm hóa (conceptualization) và phạm trù hóa (categorization) thế giới.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được nhận diện rõ nét: Mặc dù Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) đã phát triển mạnh mẽ trên thế giới kể từ công trình kinh điển của George Lakoff và Mark Johnson (1980), các nghiên cứu đối chiếu tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào cặp ngữ liệu Anh - Việt (như Phan Thế Hưng, 2009; Hà Thanh Hải, 2011; Huỳnh Ngọc Mai Kha, 2015). Nghiên cứu chuyên sâu về phạm trù LỬA (FIRE) - một trong bốn nguyên tố vũ trụ luận cổ xưa gắn liền với sự tiến hóa nhân loại - trong sự đối sánh trực tiếp giữa một ngôn ngữ biến hình, trọng lý tính phương Tây (tiếng Pháp) và một ngôn ngữ đơn lập, trọng cảm xúc phương Đông (tiếng Việt) gần như chưa được khai phá một cách toàn diện và có hệ thống.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Cấu trúc trường từ vựng và các thuộc tính điển dạng (prototype attributes) của phạm trù nguồn LỬA trong tiếng Pháp và tiếng Việt được tổ chức như thế nào? Hypothesis 1 (H1): Cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ một tập hợp thuộc tính vật lý - trải nghiệm nền tảng về nhiệt, ánh sáng, sự cháy, nhưng phân bổ số lượng từ ngữ và mức độ tri nhận có sự phân hóa theo loại hình ngôn ngữ.
2. RQ2: Các mô hình ánh xạ tri nhận (cognitive mapping) từ miền nguồn LỬA sang các miền đích (con người, đời sống xã hội, hiện tượng tự nhiên) diễn ra theo những quy luật nào? Hypothesis 2 (H2): Ánh xạ từ LỬA sang miền đích CON NGƯỜI (tâm lý, tình cảm, sinh học, xã hội) chiếm tỷ trọng áp đảo nhờ cơ chế nghiệm thân (embodiment).
3. RQ3: Những điểm tương đồng và dị biệt trong mô hình tri nhận ẩn dụ phạm trù lửa giữa hai ngôn ngữ là gì? Hypothesis 3 (H3): Tính tương đồng bắt nguồn từ cơ sở nghiệm thân phổ quát của loài người, trong khi tính dị biệt bị quy định sâu sắc bởi bức tranh ngôn ngữ về thế giới (linguistic worldview) và đặc trưng văn hóa dân tộc.
4. RQ4: Những nhân tố văn hóa - xã hội, triết học và tâm lý học nào chi phối các mô hình ẩn dụ này? Hypothesis 4 (H4): Triết lý duy lý, phân tâm học phương Tây (tư duy Bachelard) tạo nên các ẩn dụ trừu tượng, cá nhân hóa trong tiếng Pháp, trong khi văn hóa nông nghiệp lúa nước, triết lý âm dương - ngũ hành chi phối mạnh mẽ cấu trúc ẩn dụ cộng đồng trong tiếng Việt.

Phạm vi nghiên cứu bao quát ngữ liệu khảo cứu chuẩn mực từ các bộ từ điển tường giải uy tín: Le Petit Robert (2014) với 116 đơn vị từ vựng tiếng Pháp thuộc phạm trù lửa, Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 1995), kết hợp cùng 400 ngữ cảnh văn học và truyền thông đương đại (200 ngữ liệu tiếng Pháp ký hiệu P.1–P.200 và 200 ngữ liệu tiếng Việt ký hiệu V.1–V.200) cùng hệ thống thành ngữ, tục ngữ phong phú (Dictionnaire des Proverbes et Dictons, Từ điển Thành ngữ Tiếng Việt của Nguyễn Lực, 2002).

Literature Review và Positioning

Khung tổng quan nghiên cứu của luận án được định vị vững chắc qua sự giao thoa của ba dòng chảy học thuật quốc tế và trong nước:

Thứ nhất, dòng lý thuyết nền tảng về ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ ý niệm. Luận án kế thừa và phát triển trực tiếp luận điểm kinh điển của George Lakoff & Mark Johnson (1980, 2003) trong Metaphors We Live By: “Chúng tôi thấy rằng ẩn dụ thâm nhập khắp trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn cả trong tư duy và hành động. Hệ thống ý niệm thông thường của chúng ta, thông qua đó chúng ta tư duy và hành động, về cơ bản là có tính ẩn dụ.” Luận án tích hợp lý thuyết điển dạng của Eleanor Rosch và George Lakoff (1987) trong Women, Fire, and Dangerous Things, cùng nguyên lý hằng số (Invariance Principle) của Lakoff (1990, 1992), bổ sung khung phân tích xúc cảm của Zoltán Kövecses (2000, 2003, 2010) trong Metaphor: A Practical Introduction với các mô hình ẩn dụ phổ quát như ANGER IS FIRE, LOVE IS FIRE, A SITUATION IS HEAT (OF FIRE).

Thứ hai, các nghiên cứu chuyên sâu về biểu tượng và ẩn dụ LỬA trên bình diện văn hóa - phân tâm học quốc tế. Đáng chú ý là công trình đột phá La psychanalyse du feu của Gaston Bachelard (1966), nơi tác giả khẳng định: “Tất cả những thứ thay đổi nhanh chóng đều được cắt nghĩa bởi ngọn lửa” (Tout ce qui change vite s'explique par le feu). Bachelard chỉ ra rằng ngọn lửa khép kín nơi bếp lò (le feu enfermé dans le foyer) là nguồn cảm hứng đầu tiên cho sự mộng mơ và nghỉ ngơi của nhân loại. Luận án đặt kết quả khảo sát vào sự đối chiếu với các công trình quốc tế như nghiên cứu biểu tượng nước và lửa trong thơ Paul Éluard của Kemal Özmen (1985), chuyên luận về ngọn lửa ánh mắt trong tiểu thuyết Victor Hugo của Amélie de Chaisemartin (Le feu du regard dans Notre Dame de Paris et Les Misérables), cùng công trình nhân học vĩ đại The Golden Bough của James George Frazer (1890-1922) và Dictionnaire des symboles của Jean Chevalier & Alain Gheerbrant (1982).

Thứ ba, sự tiếp nhận và phát triển ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam. Luận án kết nối với các công trình nền móng của Lý Toàn Thắng (2005, 2008) về sự tri nhận không gian và bức tranh ngôn ngữ về thế giới; Trần Văn Cơ (2007, 2009, 2011) về kinh nghiệm luận và khảo luận ẩn dụ tri nhận; Nguyễn Đức Tồn (2002, 2008) về đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy; cùng các nghiên cứu trường nghĩa và ẩn dụ của Lê Quang Thiêm (2006), Phan Thế Hưng (2009), Trần Thị Phương Lý (2011), và Huỳnh Ngọc Mai Kha (2015).

graph TD
    A["Ngôn ngữ học tri nhận & CMT<br>(Lakoff, Johnson 1980; Kövecses 2003)"] --> D["Khung phân tích tích hợp của Luận án"]
    B["Phân tâm học & Văn hóa biểu tượng<br>(Bachelard 1966; Frazer 1922; Chevalier 1982)"] --> D
    C["Việt ngữ học & Bức tranh ngôn ngữ<br>(Lý Toàn Thắng 2005; Trần Văn Cơ 2011; Nguyễn Đức Tồn 2008)"] --> D
    D --> E["Ẩn dụ phạm trù LỬA đối chiếu Pháp - Việt"]

Tranh luận học thuật trọng tâm nằm ở sự đối lập giữa hai quan điểm: (1) Quan điểm phổ quát luận thuần túy (Universalism) cho rằng cơ chế nghiệm thân sinh học quyết định sự đồng nhất hoàn toàn của các ẩn dụ ý niệm ở mọi ngôn ngữ; và (2) Quan điểm tương đối luận văn hóa (Relativism - kế thừa Wilhelm von Humboldt và Edward Sapir - Benjamin Lee Whorf) nhấn mạnh tính khu biệt của ngôn ngữ đối với cấu trúc tư duy. Luận án đã giải quyết thỏa đáng cuộc tranh luận này bằng cách chứng minh tính biện chứng: Ẩn dụ phạm trù lửa là sự thống nhất hữu cơ giữa cái phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân nhân loại và cái đặc thù của bức tranh ngôn ngữ - văn hóa dân tộc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm vào một trường ý niệm vật lý - văn hóa phức hợp:

1. Mở rộng lý thuyết nghiệm thân (Embodied Cognition): Luận án chứng minh rằng tính nghiệm thân không dừng lại ở cảm giác cơ thể thuần túy (nóng/lạnh, hướng không gian trên/dưới) mà gắn liền mật thiết với kinh nghiệm thực hành văn hóa (cultural embodiment). Tác động xúc giác và thị giác của lửa được lọc qua lăng kính tập quán sinh hoạt để tạo nên các mô hình tri nhận chuyên biệt.
2. Làm sáng tỏ Nguyên lý hằng số (Invariance Principle) của Lakoff: Luận án chỉ rõ cấu trúc sơ đồ hình ảnh (image-schema) của miền nguồn LỬA (sự cháy âm ỉ, bùng phát, tỏa nhiệt, tàn lụi) khi ánh xạ lên miền đích TÌNH CẢM/TÂM LÝ vẫn bảo toàn nguyên vẹn tính logic cấu trúc nội tại của nguồn: ngọn lửa nhen nhóm $\rightarrow$ bùng cháy $\rightarrow$ tắt lịm $\rightarrow$ tro tàn tương ứng với sự khởi đầu $\rightarrow$ cao trào $\rightarrow$ chia ly $\rightarrow$ hồi ức của tình yêu.
3. Tái lập mô hình Trường ý niệm Trung tâm - Ngoại vi: Khái niệm trung tâm của LỬA là sự đốt cháy giải phóng nhiệt và ánh sáng; các tầng ý niệm ngoại vi là những biểu thức ngôn ngữ mang đậm dấu ấn phong tục, tín ngưỡng và lịch sử xã hội của từng tộc người.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích đa chiều tích hợp ba trục lý thuyết: Ngữ nghĩa học tri nhận (Cognitive Semantics), Phân tâm học biểu tượng (Bachelardian Psychoanalysis) và Loại hình học văn hóa - ngôn ngữ (Linguo-cultural Typology).

flowchart LR
    subgraph MIEN_NGUON ["Miền nguồn: PHẠM TRÙ LỬA"]
        N1["Định danh & Thể dạng (feu, flamme, tro, than)"]
        N2["Tính chất & Trạng thái (brûlant, rực, ngùn ngụt)"]
        N3["Quá trình vận động (cháy, thiêu, s'éteindre)"]
        N4["Hoạt động của con người (đốt, nhóm, allumer)"]
        N5["Yếu tố liên đới (củi, dầu, rơm, braise)"]
    end

    subgraph CO_CHE ["Cơ chế ánh xạ & Chọn lọc điển dạng"]
        M1["Nguyên lý hằng số (Invariance Principle)"]
        M2["Tính nghiệm thân văn hóa (Cultural Embodiment)"]
        M3["Bức tranh ngôn ngữ thế giới (Linguistic Worldview)"]
    end

    subgraph MIEN_DICH ["Miền đích: CÁC PHẠM TRÙ TIẾP NHẬN"]
        D1["Con người tâm lý, tình cảm (Colère, Amour, Hận thù)"]
        D2["Con người xã hội (Chiến tranh, Quyền lực, Nhiệt huyết)"]
        D3["Con người sinh học & Tâm linh (Sốt, Khát, Tẩy uế, Tái sinh)"]
        D4["Hiện tượng tự nhiên & Đời sống xã hội"]
    end

    MIEN_NGUON --> CO_CHE --> MIEN_DICH

Biên giới xác lập của khung phân tích: Luận án tập trung sâu sắc vào các ẩn dụ cấu trúc (structural metaphors) và ẩn dụ bản thể (ontological metaphors), phân tích sự phóng chiếu giữa hai miền nguồn - đích cụ thể; đồng thời minh định giới hạn loại trừ các ẩn dụ định hướng (orientational metaphors) để đảm bảo độ tập trung tối đa cho cấu trúc nội tại của trường ý niệm LỬA.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường nhận thức luận kinh nghiệm luận (Experientialist Epistemology) kết hợp phương pháp luận diễn giải - thực chứng (Interpretive-Empirical Paradigm). Luận án triển khai thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Design):

• Tầng 1 (Định lượng từ điển học): Khảo sát toàn diện hệ thống từ vựng thuộc phạm trù lửa trong các bộ từ điển chuẩn mực nhằm xác lập dung lượng trường từ vựng và tỷ lệ phân bố các nhóm ngữ nghĩa.
• Tầng 2 (Định tính cấu trúc tri nhận): Phục hồi các lược đồ ánh xạ ý niệm bên dưới lớp vỏ ngôn từ từ các văn bản văn học, báo chí và diễn ngôn đời sống.
• Tầng 3 (So sánh - Đối chiếu loại hình liên văn hóa): Đối sánh trực tiếp các mô hình ánh xạ giữa tiếng Pháp và tiếng Việt nhằm nhận diện các tương đồng phổ quát và dị biệt đặc thù.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 5 bước nghiêm ngặt:

1. Bước 1 - Phân lập trường từ vựng nguồn: Trích xuất và phân loại toàn bộ các đơn vị từ ngữ thuộc phạm trù lửa trong từ điển Le Petit Robert (2014) và Từ điển tiếng Việt (1995) thành 5 nhóm ý niệm chức năng.
2. Bước 2 - Lọc thuộc tính điển dạng: Xác định các thuộc tính vật lý, sinh học và chức năng nổi trội của lửa (nhiệt, ánh sáng, chuyển động, khả năng hủy diệt, tẩy uế).
3. Bước 3 - Xây dựng Corpus ngữ cảnh: Thu thập 200 mẫu trích đoạn văn cảnh tiếng Pháp (P.1–P.200) và 200 mẫu trích đoạn tiếng Việt (V.1–V.200) từ các tác phẩm văn học kinh điển và báo chí đương đại.
4. Bước 4 - Tái lập mô hình ánh xạ (Mapping Reconstruction): Thiết lập ma trận ánh xạ từ các tiểu miền nguồn của lửa sang các tiểu miền đích tương ứng.
5. Bước 5 - Đối chiếu liên văn hóa và giải thích văn hóa học: Giải mã căn nguyên của các tương đồng và dị biệt dựa trên cấu trúc tư duy dân tộc và bức tranh ngôn ngữ về thế giới.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng trường từ vựng tiếng Pháp trong luận án cho thấy một bức tranh phân bổ ngữ nghĩa chi tiết:

Stt	Tên nhóm từ ngữ thuộc Phạm trù Lửa (Tiếng Pháp)	Số lượng từ	Tỷ lệ (%)
1	Từ ngữ định danh lửa và các dạng thể liên quan đến lửa	18	15.5%
2	Từ ngữ chỉ tính chất, đặc điểm, trạng thái của lửa và vật đang cháy	13	11.2%
3	Từ ngữ chỉ quá trình vận động của lửa và vật đang cháy	23	19.8%
4	Từ ngữ chỉ hoạt động của con người với lửa	28	24.2%
5	Từ ngữ chỉ những đối tượng, khái niệm khác có liên quan đến lửa	34	29.3%
Tổng	Hệ thống từ vựng khảo sát trong từ điển (Le Petit Robert)	116	100%

Phương pháp kiểm chứng chéo (Triangulation) được thực hiện chặt chẽ giữa ngữ liệu từ điển chuẩn tắc, ngữ liệu thành ngữ/tục ngữ dân gian và ngữ cảnh văn học nghệ thuật thực tế, đảm bảo độ giá trị giá tạo (construct validity) và độ tin cậy nội tại cao của công trình.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu đã đưa ra 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc tri nhận của hai ngôn ngữ:

1. Sự tương đồng vượt trội về mô hình ánh xạ sang miền đích CON NGƯỜI: Cả tiếng Pháp và tiếng Việt đều ưu tiên ánh xạ miền nguồn LỬA sang miền đích TÌNH CẢM, CẢM XÚC của con người với tần suất cao nhất. Mô hình TÌNH YÊU LÀ LỬA và SỰ GIẬN DỮ LÀ LỬA là các cấu trúc nghiệm thân phổ quát. Tiếng Pháp thể hiện qua các biểu thức như “Dans le feu de la colère” (Trong cơn lửa giận), “Déclarer sa flamme à quelqu'un” (Bày tỏ ngọn lửa tình yêu), hay câu văn giàu chất thơ: “Les feux de l'amour laissent parfois une cendre d'amitié” (P.13 - Những ngọn lửa tình yêu đôi khi để lại lớp tro tàn tình bạn). Tương tự, tiếng Việt phản ánh sâu sắc qua ca dao, tác phẩm văn học: “Hỡi ơi nói hết sự duyên, / Tơ tình đứt ruột lửa phiền cháy gan” (V.40), “Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén”, hay các trạng thái “cháy lòng”, “sôi gan nảy lửa”.

2. Sự phân hóa sâu sắc trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng: Người Pháp tri nhận lửa thiên về nguồn phát sáng, sức nóng nội tại và năng lượng hành động, dẫn đến các chuyển di trừu tượng sang lý trí, tư tưởng và chân lý: “Le flambeau de la liberté” (Ngọn đuốc tự do), “Le flambeau du progrès” (Ngọn đuốc tiến bộ), “Vins qui ont encore assez de feu” (Rượu vẫn còn đủ lửa / vị nồng). Ngược lại, người Việt tri nhận lửa thiên về tính hủy diệt, nguy cơ xung đột, sự gắn kết gia đình và đời sống bếp núc: “Chồng giận thì vợ bớt lời / Cơm sôi nhỏ lửa một đời chẳng khê”, “Gắp lửa bỏ tay người”, “Chơi với lửa”.

3. Đặc trưng loại hình và phương thức biểu đạt ánh xạ: Tiếng Pháp tận dụng tối đa hệ thống động từ và tính từ phái sinh phong phú (flamber, brûler, s'enflammer, ardent, étincelant, flamboyant) để miêu tả các thang độ tinh vi của trạng thái tâm lý (“Les yeux ardents de colère” - Mắt rực lửa giận). Tiếng Việt thể hiện ưu thế vượt trội ở các cấu trúc thành ngữ bốn chữ, cụm từ đối xứng mang tính biểu trưng cao và cấu trúc ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (“Cãi cọ nảy lửa”, “Thét ra lửa”, “Dầu sôi lửa bỏng”).

4. Khác biệt trong miền đích TÂM LINH và BẢN THỂ LUẬN: Tiếng Pháp lưu giữ các dấu ấn Kitô giáo và huyền thoại Hy Lạp - La Mã cổ đại (ngọn lửa Luyện ngục - Feu du Purgatoire, ngọn lửa thiêng Prometheus), xem lửa là biểu tượng của sự soi sáng trí tuệ và giác ngộ chân lý. Tiếng Việt phản ánh đậm nét tín ngưỡng nông nghiệp và thuyết Âm Dương - Ngũ Hành, nơi ngọn lửa gắn chặt với tục thờ Thần Bếp (Vua Bếp/Táo Quân), lửa hương khói thờ cúng tổ tiên kết nối cõi âm - dương (hương hỏa, khói hương).

5. Quy luật bảo toàn lược đồ nguồn trong ánh xạ phức hợp: Luận án chứng minh rằng các thuộc tính vật lý của nhiên liệu và chất cháy (than hồng, củi khô, rơm, dầu, thuốc súng) được bảo lưu nguyên vẹn khi chuyển sang cấu trúc xã hội: “Mettre le feu aux poudres” (Châm lửa vào thuốc nổ) trong tiếng Pháp và “Đổ dầu vào lửa” trong tiếng Việt đều phản ánh quy luật gia tăng mức độ xung đột xã hội không thể đảo ngược.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm liên ngôn ngữ khẳng định tính đúng đắn của Ngôn ngữ học tri nhận; làm phong phú thêm kho tàng tri thức về ngữ nghĩa học đối chiếu Pháp - Việt.
• Về phương pháp luận: Định hình quy trình 5 bước mẫu mực cho các nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ ý niệm, có khả năng chuyển giao áp dụng cho các cặp ngôn ngữ khác hoặc các trường ý niệm tự nhiên khác (NƯỚC, GIÓ, ĐẤT, CÂY CỎ).
• Về ứng dụng thực tiễn và giảng dạy: Cung cấp giải pháp đột phá cho việc dạy và học ngoại ngữ (tiếng Pháp cho người Việt và tiếng Việt cho người Pháp). Người học không chỉ học từ vựng đơn lẻ mà tiếp cận hệ thống tư duy ẩn dụ, khắc phục tình trạng dịch đối từ máy móc (word-by-word) gây hiểu sai sắc thái liên văn hóa.
• Về dịch thuật: Cung cấp cẩm nang tra cứu và cơ sở lý luận giúp dịch giả xử lý chính xác các cấu trúc thành ngữ, ẩn dụ văn học và văn bản báo chí phức tạp giữa hai ngôn ngữ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn khoa học nhất định:

• Giới hạn phạm vi loại hình ẩn dụ: Công trình tập trung chủ yếu vào ẩn dụ cấu trúc và ẩn dụ bản thể, chưa đi sâu khảo sát hệ thống ẩn dụ định hướng (orientational metaphors) của phạm trù lửa.
• Dung lượng ngữ liệu văn cảnh: Quy mô 200 mẫu văn cảnh khảo sát ở mỗi ngôn ngữ (tổng cộng 400 mẫu) tuy mang tính đại diện cao cho văn học và báo chí nhưng chưa bao quát hết các biến thể phương ngữ và khẩu ngữ đường phố đương đại.
• Thời gian ngữ liệu: Ngữ liệu từ điển và văn học tập trung chủ yếu ở giai đoạn thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, chưa phân tích lịch đại sự biến đổi ý niệm hóa lửa từ thời kỳ tiếng Pháp cổ/tiếng Việt trung đại.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

1. Mở rộng mô hình nghiên cứu sang các trường ý niệm đối cực hoặc tương liên như NƯỚC (WATER), ĐẤT (EARTH), KHÔNG KHÍ (AIR) để hoàn thiện bức tranh Tứ đại / Ngũ hành trong tri nhận đối chiếu.
2. Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) với các bộ ngữ liệu lớn hàng triệu từ (như BNC, Frantext, VietTreeBank) để đo lường định lượng chính xác tần suất và kiểm định ý nghĩa thống kê ($p < .05$).
3. Nghiên cứu thụ đắc ngôn ngữ (Language Acquisition): Khảo sát thực nghiệm quá trình người học tiếng Pháp tại Việt Nam tiếp nhận và giải mã các ẩn dụ ý niệm về lửa.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận ngôn ngữ và Văn hóa học tại các trường đại học lớn ở Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa ngôn ngữ học tri nhận, nhân học văn hóa và phân tâm học văn học.
• Ứng dụng giáo dục và sư phạm ngoại ngữ: Cải tiến phương pháp biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Pháp chuyên ngành và biên - phiên dịch tại các khoa ngoại ngữ; giúp người học phát triển năng lực tri nhận giao văn hóa (intercultural cognitive competence).
• Thúc đẩy giao lưu văn hóa quốc tế: Góp phần làm cầu nối thấu hiểu chiều sâu tư duy dân tộc giữa cộng đồng Pháp ngữ (Francophonie) và Việt Nam, đóng góp thiết thực cho công tác ngoại giao văn hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận chuẩn xác, quy trình xử lý ngữ liệu định tính - định lượng kết hợp, và các khoảng trống nghiên cứu tiềm năng.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy các môn Ngữ nghĩa học, Ngôn ngữ học đối chiếu, Dịch thuật học và Văn hóa - Ngôn ngữ.
• Dịch giả và biên tập viên văn học: Cơ sở khoa học vững chắc để chuyển ngữ tinh tế các biểu thức ẩn dụ, hình tượng văn học phức tạp từ tiếng Pháp sang tiếng Việt và ngược lại.
• Nhà nghiên cứu văn hóa và tâm lý học: Dữ liệu thực chứng phong phú phục vụ giải mã biểu tượng văn hóa và cơ chế tư duy của hai cộng đồng dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã mở rộng và bản địa hóa Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) kết hợp với Phân tâm học biểu tượng lửa (Bachelard, 1966) trong nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ Pháp - Việt. Luận án chứng minh rằng các thuộc tính của miền nguồn không được ánh xạ ngẫu nhiên mà tuân thủ nguyên lý hằng số văn hóa: các trải nghiệm nghiệm thân sinh học được khúc xạ qua lăng kính lịch sử - văn hóa đặc thù của mỗi dân tộc để tạo nên các mô hình ánh xạ tri nhận vừa mang tính phổ quát nhân loại vừa mang tính dị biệt sâu sắc.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

Trả lời: So với các công trình trước đây tại Việt Nam vốn chủ yếu tiếp cận ẩn dụ theo hướng định tính thuần túy hoặc chỉ khảo sát thành ngữ đơn lẻ (như Huỳnh Ngọc Mai Kha, 2015; Nguyễn Văn Thạo, 2015), luận án đã:

• Thiết lập quy trình 5 bước nghiêm ngặt tích hợp thống kê từ điển học toàn diện (116 từ vựng tiếng Pháp được phân kỳ thành 5 nhóm ý niệm) với phân tích 400 ngữ cảnh văn học/truyền thông thực tế.
• Xây dựng hệ thống ký hiệu quy chuẩn hai bậc: ánh xạ truyền thống NGUỒN IS ĐÍCH kết hợp quan hệ tương tác hai chiều NGUỒN > < ĐÍCH để phản ánh chính xác cấu trúc ngôn ngữ đơn lập của tiếng Việt.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối lập về chiều hướng tri nhận tri thức và tính dục. Trong tiếng Pháp, ý niệm lửa gắn liền sâu sắc với nguồn sáng lý tính, sự thăng hoa trí tuệ (flambeau de la vérité) và đồng thời là ham muốn tính dục mãnh liệt (feu de la passion, déclarer sa flamme theo phân tích của Bachelard). Trong khi đó, ở tiếng Việt, ngọn lửa hầu như không ánh xạ sang ham muốn nhục dục trực diện mà chuyển hóa tinh tế thành tình nghĩa vợ chồng, sự thủy chung bếp lửa gia đình, hoặc ánh xạ sang nỗi đau đớn, u uất nội tâm (cháy ruột, cháy gan, lửa phiền).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) rõ ràng cho các nghiên cứu tiếp theo không?

Trả lời: Có. Luận án cung cấp bảng mã hóa chi tiết hệ thống ngữ liệu (P.1–P.200 cho tiếng Pháp và V.1–V.200 cho tiếng Việt), nguyên tắc phân loại 5 nhóm từ vựng nguồn, tiêu chí nhận diện miền đích và phương thức lập bảng đối chiếu tỷ lệ phần trăm chuẩn xác. Các nhà nghiên cứu khác có thể áp dụng nguyên vẹn khung phân tích này để khảo sát trên các ngôn ngữ khác (như tiếng Hán, tiếng Nga, tiếng Đức) hoặc các miền ý niệm khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào từ kết quả luận án?

Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu 10 năm bao gồm: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa (Ontology Corpus) về hệ thống ẩn dụ ý niệm các nguyên tố tự nhiên trong tiếng Việt; (2) Ứng dụng thành tựu tri nhận vào phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) phục vụ dịch máy tự động các thành ngữ và ẩn dụ; (3) Biên soạn từ điển đối chiếu ẩn dụ ý niệm Pháp - Việt chuyên sâu phục vụ hệ thống giáo dục quốc gia.

Kết luận

1. Luận án “Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận” của Lê Lâm Thi là công trình khoa học chuyên khảo công phu, giải quyết trọn vẹn và tường minh các mục tiêu nghiên cứu đã đề ra.
2. Công trình đã phân lập và mô hình hóa thành công 116 đơn vị từ vựng tiếng Pháp và hệ thống từ vựng tiếng Việt tương ứng thuộc phạm trù LỬA thành 5 nhóm ý niệm chức năng, làm sáng tỏ cơ chế chọn lọc thuộc tính điển dạng trong tư duy của hai dân tộc.
3. Luận án chứng minh một cách thuyết phục rằng ẩn dụ không chỉ là phương thức tu từ mà là công cụ nhận thức cốt lõi định hình bức tranh ngôn ngữ về thế giới: người Pháp tri nhận thế giới qua ngọn lửa của lý tính, hành động và đam mê cá nhân; người Việt tri nhận thế giới qua ngọn lửa của tình cảm cộng đồng, sự hòa hợp gia đình và luân lý ứng xử.
4. Thành công của luận án đã mở ra 3 hướng nghiên cứu mới đầy triển vọng: Ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu các trường ý niệm tự nhiên; Ứng dụng tri nhận luận vào phương pháp giảng dạy ngoại ngữ liên văn hóa; và Xây dựng lý thuyết dịch thuật dựa trên cấu trúc ánh xạ ý niệm.
5. Luận án khẳng định vị thế học thuật vững chắc, đóng góp những giá trị khoa học lâu dài cho sự phát triển của ngành Ngôn ngữ học tri nhận và Việt ngữ học trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài Nội dung chƣơng này trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận và ẩn dụ tri nhận phạm trù lửa trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài: những vấn đề cơ bản của lý thuyết ẩn dụ ý niệm, bao gồm định nghĩa ẩn dụ ý niệm, những khái niệm của ẩn dụ ý niệm, đặc điểm, cấu trúc, phân loại ẩn dụ ý niệm. Chương 2: Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận Chƣơng 2 của luận án tập trung phân tích những ẩn dụ ý niệm của phạm trù lửa trong tiếng Pháp. Chúng tôi khảo sát các lớp từ vựng thuộc phạm trù lửa, sự 6 chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích, từ đó, chúng tôi thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Pháp. Chương 3: Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận Tƣơng tự nhƣ ở chƣơng 2, chúng tôi sẽ phân tích những ẩn dụ ý niệm của phạm trù lửa trong tiếng Việt trong chƣơng này.

Chúng tôi sẽ trình bày kết quả khảo sát các lớp từ vựng thuộc phạm trù lửa, sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích và sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Việt. Chương 4: Những điểm tương đồng và khác biệt của ẩn dụ ý niệm phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận Trên cơ sở kết quả miêu tả ở chƣơng 2 và chƣơng 3, luận án trình bày những kết quả đối chiếu ẩn dụ ý niệm của phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt. Những điểm tƣơng đồng và khác biệt trong mô hình ánh xạ của ẩn dụ ý niệm của hai ngôn ngữ đƣợc giải thích trên cơ sở sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ cũng nhƣ về đặc điểm văn hóa của hai nền văn hóa Đông - Tây. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1.

DẪN NHẬP Chƣơng 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận và ẩn dụ tri nhận lửa trên thế giới và ở Việt Nam và cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm những khái niệm về ẩn dụ ý niệm, đặc điểm, cấu trúc, phân loại ẩn dụ ý niệm, bức tranh ngôn ngữ thế giới và những thuộc tính của lửa trong mô hình tri nhận nguồn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan kết quả nghiên cứu về ẩn dụ từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận a. Những nghiên cứu ở nước ngoài Vào cuối những năm 70 (thế kỉ XX), với công trình Metaphors We live by của George Lakoff và Mark Johnson, lý thuyết tri nhận về ẩn dụ bắt đầu phát triển.

Trong tác phẩm này, hai tác giả đƣa ra quan niệm mới về chức năng của ngôn ngữ học tri nhận nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng: nghiên cứu cách con ngƣời nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho ngôn ngữ học tri nhận có những bƣớc phát triển mới về lƣợng và chất. Những vấn đề chính đƣợc nêu trong công trình này là ý niệm và sự ý niệm hóa thế giới, ẩn dụ ý niệm và các quá trình ẩn dụ hóa và cơ sở phƣơng pháp luận triết học của ngôn ngữ học tri nhận: kinh nghiệm luận. Hai tác giả cũng đã khẳng định rằng ẩn dụ không chỉ thuộc về ngôn ngữ, không chỉ là một biện pháp sử dụng ngôn từ mà chính các quá trình tƣ duy của con ngƣời trong nhiều khía cạnh đều mang tính ẩn dụ, hệ thống ý niệm thƣờng nhật mà chúng ta đang dùng để suy nghĩ và hành động về cơ bản đều mang tính ẩn dụ.

Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind là công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm của George Lakoff đƣợc xuất bản lần đầu tiên vào năm 1987. Tác giả đã giới thiệu một mô hình tri nhận dựa trên cơ sở ngữ nghĩa. Công trình này đã nhấn mạnh vai trò trung tâm của ẩn dụ đƣợc miêu tả qua các ánh xạ của cấu trúc nhận thức từ một miền nguồn đến một miền đích. Công trình này còn 8 nghiên cứu những tác động của ẩn dụ tri nhận đối với ngữ pháp của một số ngôn ngữ và nêu ra các bằng chứng về những hạn chế của các khái niệm triết học cổ điển thƣờng đƣợc sử dụng để giải thích hoặc mô tả các phƣơng pháp khoa học.

Với công trình Metaphor in Cognitive Linguistics, Gibbs và Steen (1997) đã tổng hợp các công trình nghiên cứu của một số tác giả về đặc tính của ẩn dụ, chỉ ra những cách thức hình thành ẩn dụ từ sự ý niệm hóa thế giới của con ngƣời. Lynne Cameron (2003) trong công trình Metaphors in Education Discourse lại tập trung giải quyết vấn đề sử dụng ẩn dụ trong ngữ cảnh dạy học. Tác giả đã xem ẩn dụ không đơn thuần là công cụ giao tiếp mà còn là sự phản ánh cấu trúc ý niệm. Tác giả cũng đã dẫn lại kết quả nghiên cứu của Schon (1979) và Reddy (1979): nghiên cứu những ẩn dụ trong ngôn ngữ nhƣ một đầu mối của suy nghĩ con ngƣời và của sự ý niệm hóa.

Hai tác giả đã phân tích những ẩn dụ ngầm ẩn bên dƣới một “đƣờng kênh” mô hình, nhìn giao tiếp nhƣ “sự di chuyển” của thông tin qua “các đƣờng kênh”. Hai tác giả cũng đã đề nghị nhìn nhận ẩn dụ nhƣ là một sự thay thế của giao tiếp, là “biểu tƣợng công cụ” (the tool makers) hay “dạng mẫu” (paradigm), trong đó, mỗi chúng ta thử hiểu đƣợc ý định ngƣời khác muốn nói gì từ bên trong ngữ cảnh của bản thân chúng ta. Với công trình này, tác giả đã chỉ ra sự phát triển của lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận về ẩn dụ bằng cách giải thích những khái niệm cơ bản về phép ẩn dụ. Ông cũng phân tích những “hệ thống ẩn dụ”, “nguyên tắc bất biến”, “trải nghiệm hình ảnh tâm lý”, “lý thuyết pha trộn nhiều không gian”, và vai trò của các lƣợc đồ hình ảnh trong suy nghĩ ẩn dụ.

Tác giả cũng đã phân tích những miền nguồn và miền đích phổ biến trong cấu trúc ánh xạ ý niệm. Theo đó, những miền nguồn phổ biến là cơ thể con người, sức khỏe và sự đau ốm, động vật, thực vật, những tòa nhà và sự xây dựng, máy móc và công cụ, trò chơi và thể thao, tiền bạc và công việc kinh doanh, bếp núc và món ăn, nóng và lạnh, ánh sáng và bóng tối, sức mạnh, chuyển động và phương hướng, còn những miền đích phổ biến là cảm xúc, dục vọng, tinh thần, sự suy nghĩ, xã hội, chính trị, kinh tế, quan hệ con người, giao tiếp, thời gian, sự sống và cái chết, tôn giáo, sự kiện và hành động. 9 Ngoài ra, còn có một số bài viết trong các hội thảo quốc tế về ẩn dụ ý niệm với nội dung khai thác mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tƣ duy trong các lĩnh vực khác nhau nhƣ nhân chủng học văn hóa [Holland, 1882], pháp luật [Winter, 1989, 1992], nghiên cứu văn học [Fauconier và Turner, 2003], khoa học chính trị [Lakoff, 2002] và tôn giáo [Soskie, 1987]. Tóm lại, các công trình nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận đã thống nhất ở một điểm là hệ thống ý niệm của con ngƣời đƣợc cấu trúc và định nghĩa một cách ẩn dụ.

Ẩn dụ là sự kết nối hai miền ý niệm, miền nguồn và miền đích. Miền nguồn bao gồm các thuộc tính, các quá trình và các mối quan hệ đƣợc kết nối với nhau và lƣu giữ trong tâm trí. Chúng đƣợc biểu thị bằng ngôn ngữ thông qua các biểu thức ngôn ngữ có quan hệ với nhau. Những biểu thức này thƣờng xuất hiện theo từng nhóm có sự tƣơng đồng với nhau mà các nhà ngôn ngữ vẫn miêu tả bằng thuật ngữ “những tập hợp từ vựng” (lexical sets) hay “các trƣờng từ vựng” (lexical fields).

Miền đích là đối tƣợng, khái niệm đƣợc hƣớng tới thông qua cấu trúc miền nguồn. Miền đích vì vậy đƣợc xem là có mối quan hệ giữa những thực thể, thuộc tính và những quá trình có thể đƣợc tìm thấy thông qua phản chiếu trong miền nguồn. Những nghiên cứu ở Việt Nam Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong những năm gần đây ở Việt Nam ngày càng đƣợc nhiều ngƣời quan tâm. Hầu hết các nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm đều tập trung vào ba hƣớng: thứ nhất là là giới thiệu, bổ sung làm sáng tỏ lý thuyết ẩn dụ ý niệm, thứ hai là ứng dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm vào phân tích tiếng Việt và thứ ba là so sánh, đối chiếu, liên hệ ẩn dụ ý niệm giữa tiếng Việt và một ngoại ngữ khác.

Với hướng nghiên cứu thứ nhất, nhiều công trình nghiên cứu có giá trị học thuật có liên quan đến lý thuyết ẩn dụ ý niệm ở Việt Nam đã đƣợc công bố. Có thể nói Lý Toàn Thắng là nhà ngôn ngữ học đầu tiên đã giới thiệu những vấn đề cơ bản của Ngôn ngữ học tri nhận vào Việt ngữ học. Công trình Ngôn ngữ học tri nhận từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt [Lý Toàn Thắng, 2005] đã phân tích sự tri nhận không gian trong ngôn ngữ với những minh họa tập trung vào các giới từ biểu hiện ý niệm không gian khi con ngƣời tƣơng tác với thế giới chung quanh. Công trình này đƣợc xem là nghiên cứu đầu tiên cho thấy một cách tổng quan những quan điểm đáng chú ý trong lĩnh vực ngôn ngữ học tri nhận.

Công trình này 10 cùng một số bài viết khác của tác giả trên tạp chí Ngôn ngữ đã cung cấp những khái niệm nền cơ bản làm cơ sở để chúng ta có thể tìm hiểu về ẩn dụ ý niệm. Tiếp đó, cần phải kể đến những công trình Ngôn ngữ học tri nhận (ghi chép và suy nghĩ) (2007), Khảo luận Ẩn dụ tri nhận (2009), Ngôn ngữ học tri nhận - Từ điển (2011) của tác giả Trần Văn Cơ.