Luận án tiến sĩ ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng pháp và tiếng việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận

Luận án tiến sĩ khám phá ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, phân tích sâu sắc về ý nghĩa và biểu đạt.

• Tác giả: Lê Lâm Thi
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thị Anh Nga
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CÂM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan kết quả nghiên cứu về ẩn dụ từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận
• 1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu về “lửa” trong lĩnh vực ngôn ngữ
• 1.4. Tổng quan kết quả nghiên cứu về “lửa” trong lĩnh vực văn hóa
• 1.5. Cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.5.1. Một số khái niệm liên quan đến ẩn dụ ý niệm
• 1.5.2. Phạm trù và sự phạm trù hóa
• 1.5.3. Ý niệm và sự ý niệm hóa
• 1.5.4. Những vấn đề về lý thuyết ẩn dụ ý niệm
• 1.5.5. Khái niệm ẩn dụ ý niệm
• 1.5.6. Cơ sở trải nghiệm của ẩn dụ: tính nghiệm thân
• 1.5.7. Điển dạng trong nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.5.8. Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm
• 1.5.9. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm
• 1.5.10. Phân loại ẩn dụ ý niệm
• 1.5.11. Ẩn dụ ý niệm với bức tranh ngôn ngữ về thế giới
• 1.5.12. Một số vấn đề lý thuyết liên quan đến phạm trù lửa và ẩn dụ phạm trù lửa từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ PHẠM TRÙ LỬA TRONG TIẾNG PHÁP TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 2.1. Các nhóm từ ngữ thuộc phạm trù lửa và sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích trong tiếng pháp
• 2.2. Nhóm từ ngữ định danh lửa và các dạng thể liên quan đến lửa
• 2.3. Nhóm từ ngữ chỉ tính chất, đặc điểm, trạng thái của lửa và của vật đang cháy
• 2.4. Nhóm từ ngữ chỉ quá trình vận động của lửa và của vật đang cháy
• 2.5. Nhóm từ ngữ chỉ hoạt động của con người với lửa
• 2.6. Nhóm từ ngữ chỉ những đối tượng, khái niệm khác có liên quan đến lửa
• 2.7. Nhóm chỉ nguyên liệu phát ra lửa, giữ lửa
• 2.8. Nhóm chỉ nơi chốn, vật dụng liên quan đến lửa
• 2.9. Tái lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Pháp
• 2.9.1. Mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm về lửa trong tiếng Pháp
• 2.9.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người
• 2.9.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm lý, tình cảm
• 2.9.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người xã hội
• 2.9.5. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người sinh học
• 2.9.6. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm linh
• 2.9.7. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích đời sống xã hội
• 2.9.8. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ PHẠM TRÙ LỬA TRONG TIẾNG VIỆT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 3.1. Các nhóm từ ngữ thuộc phạm trù lửa và sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích trong tiếng việt
• 3.2. Nhóm từ ngữ định danh lửa và các dạng thể liên quan đến lửa
• 3.3. Nhóm từ ngữ chỉ đặc điểm, trạng thái của lửa và của vật đang cháy
• 3.4. Nhóm từ ngữ chỉ quá trình vận động của lửa và của vật đang cháy
• 3.5. Nhóm từ ngữ chỉ hoạt động của con người với lửa
• 3.6. Nhóm từ ngữ chỉ những đối tượng, khái niệm khác có liên quan đến lửa
• 3.7. Tái lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Việt
• 3.7.1. Mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm về lửa trong tiếng Việt
• 3.7.2. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người
• 3.7.3. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm lý, tình cảm
• 3.7.4. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người xã hội
• 3.7.5. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người sinh học
• 3.7.6. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người tâm linh
• 3.7.7. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích đời sống xã hội
• 3.7.8. Sự ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT CỦA ẨN DỤ PHẠM TRÙ LỬA TRONG TIẾNG PHÁP VÀ TIẾNG VIỆT TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN
• 4.1. Sự tương đồng và khác biệt trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng giữa hai miền ý niệm nguồn - đích và việc tái lập ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.2. Sự tương đồng trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng giữa hai miền ý niệm nguồn-đích và việc tái lập ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.3. Sự khác biệt trong việc lựa chọn thuộc tính điển dạng giữa hai miền ý niệm nguồn-đích và việc tái lập ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.4. Sự tương đồng và khác biệt trong mô hình tri nhận của ẩn dụ phạm trù lửa
• 4.5. Sự tương đồng trong mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm phạm trù lửa
• 4.6. Sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích con người
• 4.7. Sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích đời sống xã hội
• 4.8. Sự tương đồng trong cấu trúc ánh xạ từ miền nguồn lửa đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4.9. Sự khác nhau trong mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm phạm trù lửa
• 4.10. Sự khác nhau về đối tượng miền đích của ẩn dụ ý niệm lửa
• 4.11. Sự khác nhau về cấu trúc ánh xạ
• 4.12. Một số nét khác biệt về ngôn ngữ, tư duy, văn hóa thể hiện qua ẩn dụ phạm trù lửa
• NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ẩn dụ và phạm trù lửa

Ẩn dụ là một công cụ quan trọng trong ngôn ngữ học tri nhận, giúp hiểu cách con người nhận thức và diễn đạt thế giới. Phạm trù lửa là một chủ đề phong phú, phản ánh nhiều khía cạnh văn hóa và tư duy. Trong tiếng Pháp và tiếng Việt, lửa không chỉ là hiện tượng vật lý mà còn là biểu tượng của tình cảm, tâm linh và xã hội. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích ẩn dụ phạm trù lửa từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, nhằm khám phá cách hai ngôn ngữ sử dụng lửa để diễn đạt các khái niệm trừu tượng.

1.1. Khái niệm ẩn dụ trong ngôn ngữ học tri nhận

Ẩn dụ trong ngôn ngữ học tri nhận không chỉ là biện pháp tu từ mà còn là công cụ tư duy. Nó giúp con người chuyển đổi ý niệm từ miền nguồn sang miền đích, tạo nên sự liên kết giữa các khái niệm. Ví dụ, lửa có thể được dùng để diễn đạt tình yêu, sự giận dữ hoặc năng lượng. Quá trình này phản ánh cách con người nhận thức và tổ chức thế giới thông qua ngôn ngữ.

1.2. Phạm trù lửa trong văn hóa và ngôn ngữ

Phạm trù lửa là một biểu tượng văn hóa phổ biến, xuất hiện trong nhiều nền văn hóa khác nhau. Trong tiếng Pháp và tiếng Việt, lửa không chỉ mang ý nghĩa vật lý mà còn liên quan đến tình cảm, tâm linh và xã hội. Ví dụ, trong tiếng Việt, 'lửa tình' diễn đạt tình yêu mãnh liệt, trong khi tiếng Pháp sử dụng 'feu de l'amour' để diễn đạt ý tưởng tương tự. Sự tương đồng và khác biệt này phản ánh cách hai nền văn hóa nhìn nhận và sử dụng lửa trong ngôn ngữ.

II. Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp

Trong tiếng Pháp, phạm trù lửa được sử dụng rộng rãi để diễn đạt các khái niệm trừu tượng. Các nhóm từ ngữ liên quan đến lửa được phân loại dựa trên tính chất, trạng thái và quá trình vận động của lửa. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ ý niệm từ miền nguồn lửa sang các miền đích khác nhau, như con người, tình cảm và xã hội.

2.1. Nhóm từ ngữ định danh lửa

Nhóm từ ngữ định danh lửa trong tiếng Pháp bao gồm các từ như 'feu', 'flamme', và 'braise'. Những từ này không chỉ mô tả hiện tượng vật lý mà còn được sử dụng trong các ẩn dụ ý niệm. Ví dụ, 'feu de l'amour' (lửa tình) diễn đạt tình yêu mãnh liệt. Sự chuyển đổi này phản ánh cách người Pháp sử dụng lửa để diễn đạt các khái niệm trừu tượng.

2.2. Ánh xạ từ miền nguồn lửa sang miền đích

Quá trình ánh xạ từ miền nguồn lửa sang các miền đích khác nhau trong tiếng Pháp được thực hiện thông qua các ẩn dụ ý niệm. Ví dụ, lửa có thể được ánh xạ sang miền đích tình cảm ('feu de la passion'), xã hội ('feu de la révolte') hoặc tâm linh ('feu sacré'). Những ánh xạ này phản ánh cách người Pháp nhìn nhận và diễn đạt thế giới thông qua lửa.

III. Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, phạm trù lửa cũng được sử dụng rộng rãi để diễn đạt các khái niệm trừu tượng. Các nhóm từ ngữ liên quan đến lửa được phân loại dựa trên tính chất, trạng thái và quá trình vận động của lửa. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ ý niệm từ miền nguồn lửa sang các miền đích khác nhau, như con người, tình cảm và xã hội.

3.1. Nhóm từ ngữ định danh lửa

Nhóm từ ngữ định danh lửa trong tiếng Việt bao gồm các từ như 'lửa', 'ngọn lửa', và 'than'. Những từ này không chỉ mô tả hiện tượng vật lý mà còn được sử dụng trong các ẩn dụ ý niệm. Ví dụ, 'lửa tình' diễn đạt tình yêu mãnh liệt. Sự chuyển đổi này phản ánh cách người Việt sử dụng lửa để diễn đạt các khái niệm trừu tượng.

3.2. Ánh xạ từ miền nguồn lửa sang miền đích

Quá trình ánh xạ từ miền nguồn lửa sang các miền đích khác nhau trong tiếng Việt được thực hiện thông qua các ẩn dụ ý niệm. Ví dụ, lửa có thể được ánh xạ sang miền đích tình cảm ('lửa tình'), xã hội ('lửa cách mạng') hoặc tâm linh ('lửa thiêng'). Những ánh xạ này phản ánh cách người Việt nhìn nhận và diễn đạt thế giới thông qua lửa.

IV. So sánh ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt

Nghiên cứu này so sánh ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt. Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng lửa để diễn đạt các khái niệm trừu tượng, nhưng cách thức và ý nghĩa có thể khác nhau do ảnh hưởng của văn hóa và tư duy.

4.1. Tương đồng trong ánh xạ ẩn dụ

Cả tiếng Pháp và tiếng Việt đều sử dụng ẩn dụ phạm trù lửa để diễn đạt các khái niệm như tình yêu, sự giận dữ và năng lượng. Ví dụ, 'feu de l'amour' trong tiếng Pháp và 'lửa tình' trong tiếng Việt đều diễn đạt tình yêu mãnh liệt. Sự tương đồng này phản ánh cách hai nền văn hóa nhìn nhận và sử dụng lửa trong ngôn ngữ.

4.2. Khác biệt trong ánh xạ ẩn dụ

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng, ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt cũng có những khác biệt. Ví dụ, tiếng Pháp sử dụng 'feu sacré' để diễn đạt sự thiêng liêng, trong khi tiếng Việt sử dụng 'lửa thiêng'. Sự khác biệt này phản ánh cách hai nền văn hóa nhìn nhận và sử dụng lửa trong ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về ngôn ngữ trong mối quan hệ hữu cơ với tư duy và văn hóa đã chứng kiến một bước ngoặt mô thức (paradigm shift) quan trọng từ cuối thế kỷ XX với sự ra đời của Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Trong khuôn khổ này, ẩn dụ không còn bị giới hạn như một biện pháp tu từ thuần túy hay phương thức chuyển nghĩa từ vựng học truyền thống, mà được xác định là một cơ chế tri nhận cốt lõi giúp con người kiến tạo, tổ chức và ý niệm hóa hiện thực. Công trình luận án tiến sĩ "Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận" của tác giả Lê Lâm Thi (chuyên ngành Ngôn ngữ học, Đại học Khoa học – Đại học Huế, 2017, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Thị Anh Nga và TS. Nguyễn Thị Bạch Nhạn) là một công trình tiên phong tiếp cận phạm trù biểu tượng nguyên thủy – "Lửa" – dưới lăng kính đối chiếu liên ngôn ngữ và liên văn hóa.

Về mặt khoa học, khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rất rõ ràng: Mặc dù lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) do George Lakoff và Mark Johnson (1980, 2003) khởi xướng đã phát triển mạnh mẽ trên thế giới và được giới thiệu tại Việt Nam qua các công trình của Lý Toàn Thắng (2005) hay Trần Văn Cơ (2007, 2011), phần lớn các nghiên cứu đối chiếu tại Việt Nam chỉ tập trung vào cặp ngôn ngữ Anh - Việt (như Phan Thế Hưng, 2009; Hà Thanh Hải, 2011; Huỳnh Ngọc Mai Kha, 2015). Nghiên cứu đối chiếu chuyên sâu về ẩn dụ ý niệm giữa tiếng Pháp và tiếng Việt – đại diện cho hai nền văn hóa phương Tây và phương Đông với những khác biệt căn bản về loại hình ngôn ngữ (ngôn ngữ hòa kết biến tố vs. ngôn ngữ đơn lập không biến hình) – hầu như còn bị bỏ ngỏ. Hơn nữa, các công trình trước đây về "lửa" thường chỉ khảo sát hạn hẹp trong tục ngữ ca dao hoặc khảo sát "lửa" cặp đôi với "nước" mà chưa phân lập "lửa" thành một phạm trù tri nhận độc lập toàn diện.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt được cấu trúc hóa thành những nhóm từ vựng và thuộc tính điển dạng nào trong miền nguồn?
• RQ2: Các mô hình ánh xạ tri nhận (cognitive mapping models) từ miền nguồn LỬA đến các miền đích (Target Domains) trong hai ngôn ngữ diễn ra như thế nào?
• RQ3: Đâu là những điểm tương đồng mang tính phổ quát nhân loại và những dị biệt mang tính đặc trưng văn hóa - dân tộc trong bức tranh ngôn ngữ về thế giới của hai cộng đồng?
• RQ4: Những nhân tố văn hóa, lịch sử và tư duy nào chi phối cơ chế ánh xạ ẩn dụ của phạm trù lửa giữa hai dân tộc?
• H1: Các thuộc tính vật lý - trải nghiệm nền tảng của lửa tạo ra hệ thống ánh xạ có tính phổ quát cao do cùng chia sẻ tính nghiệm thân (embodiment).
• H2: Sự phân bố các thuộc tính ngoại vi và mật độ biểu thức ẩn dụ sẽ phản ánh sự khác biệt sâu sắc giữa tư duy phân tích, duy lý phương Tây và tư duy tổng hợp, trọng tình cảm phương Đông.
• H3: Miền đích "Con người" (tâm lý, tình cảm, sinh học, xã hội) chiếm tỷ trọng áp đảo trong cấu trúc ánh xạ của cả hai ngôn ngữ.
• H4: Quy tắc phóng chiếu từ vựng tuân thủ nghiêm ngặt "Nguyên lý hằng số" (Invariance Principle), bảo toàn cấu trúc lược đồ hình ảnh của miền nguồn phù hợp với cấu trúc miền đích.

Khung lý thuyết của công trình được định hình vững chắc dựa trên Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980), Thuyết Nghiệm thân (Embodied Cognition), Thuyết Điển dạng (Prototype Theory), Nguyên lý Hằng số (Lakoff, 1992), kết hợp với Phân tâm học về Lửa của Gaston Bachelard (1966) và Lý thuyết Biểu tượng văn hóa của Chevalier & Gheerbrant (1982). Phạm vi khảo sát định lượng gồm 116 đơn vị từ vựng tiếng Pháp và hệ thống từ vựng tương đương tiếng Việt từ các bộ từ điển chuẩn mực (Le Petit Robert 2014, Từ điển tiếng Việt 1995 của Hoàng Phê), cùng kho ngữ liệu định tính gồm 400 ngữ cảnh văn học và truyền thông (200 ngữ liệu tiếng Pháp P.1–P.200 và 200 ngữ liệu tiếng Việt V.1–V.200) cùng hàng trăm đơn vị thành ngữ, tục ngữ, ca dao dân gian.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về ẩn dụ đã trải qua cuộc chuyển dịch căn bản. Suốt chiều dài hơn hai nghìn năm từ thời Aristotle đến giữa thế kỷ XX, ẩn dụ bị quy giản vào phạm trù tu từ học (rhetoric) hoặc phong cách học, đóng vai trò như một yếu tố trang sức cho ngôn từ. Đến năm 1980, với công trình kinh điển Metaphors We Live By, George Lakoff và Mark Johnson đã tạo nên một cuộc cách mạng nhận thức khi tuyên bố:

"Chúng tôi thấy rằng ẩn dụ thâm nhập khắp trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn cả trong tư duy và hành động. Hệ thống ý niệm thông thường của chúng ta, thông qua đó chúng ta tư duy và hành động, về cơ bản là có tính ẩn dụ." [Lakoff & Johnson, 2003, tr. 1]

Tiếp nối dòng chảy này, Lakoff (1987) trong Women, Fire, and Dangerous Things đã chỉ ra vai trò trung tâm của ẩn dụ trong việc tổ chức các mô hình nhận thức lý tưởng hóa (Idealized Cognitive Models - ICM). Gibbs & Steen (1997) và Cameron (2003) tiếp tục phát triển bản chất của cấu trúc ý niệm và lược đồ hình ảnh (image schemas). Zoltan Kövecses (2000, 2003, 2010) đã hệ thống hóa các ẩn dụ cảm xúc, khẳng định các ý niệm như ANGER IS FIRE (Sự tức giận là lửa) hay LOVE IS FIRE (Tình yêu là lửa) xuất phát trực tiếp từ các biến đổi sinh lý học của cơ thể (thân nhiệt tăng, huyết áp tăng).

Ở chiều kích văn hóa và phân tâm học, Gaston Bachelard (1966) trong tác phẩm kiệt tác La psychanalyse du feu đã phân tích sâu sắc các phức cảm tâm lý gắn liền với lửa:

"Tất cả những thứ thay đổi nhanh chóng đều được cắt nghĩa bởi ngọn lửa." [Bachelard, 1966, tr. 18]

Bachelard khẳng định ngọn lửa là đối tượng khơi gợi những ảo mộng (rêveries) nguyên thủy nhất của nhân loại:

"Ngọn lửa bị giam giữ trong bếp lò, đối với con người chắc chắn là đề tài đầu tiên cho sự mộng mơ, biểu tượng của sự nghỉ ngơi, lời mời gọi nghỉ ngơi." [Bachelard, 1966, tr. 19]

James George Frazer trong The Golden Bough (1890/1922) và Chevalier & Gheerbrant (1982) trong Dictionnaire des symboles đã chứng minh tính lưỡng diện của biểu tượng lửa: vừa là ngọn lửa mặt trời sáng tạo, tinh khiết, tẩy uế và tái sinh, vừa là ngọn lửa hủy diệt, thiêu rụi và trừng phạt.

Tại Việt Nam, nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận được mở đường bởi Lý Toàn Thắng (2005) qua tác phẩm Ngôn ngữ học tri nhận từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt, chỉ ra rằng bức tranh ngôn ngữ về thế giới gắn liền chặt chẽ với phương thức tri giác không gian và trải nghiệm văn hóa. Trần Văn Cơ (2007, 2011) đã hệ thống hóa tường minh các thuật ngữ tri nhận, xác lập:

"Ẩn dụ tri nhận hay còn gọi là ẩn dụ ý niệm (cognitive / conceptual metaphor) là một trong những hình thức ý niệm hoá, một quá trình tri nhận có chức năng biểu hiện và hình thành những ý niệm mới và không có nó thì không thể nhận được tri thức mới." [Trần Văn Cơ, 2011, tr. 22]

Nguyễn Đức Tồn (2002, 2008) tiếp tục làm sâu sắc thêm đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy người Việt trong thế đối sánh quốc tế.

                  ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │          LÝ THUYẾT ẨN DỤ Ý NIỆM (CMT)                   │
                  │       George Lakoff & Mark Johnson (1980)               │
                  └───────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                              │
                    ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
                    ▼                                                   ▼
┌───────────────────────────────────────┐   ┌───────────────────────────────────────┐
│     HƯỚNG PHÂN TÂM & VĂN HÓA HỌC      │   │    HƯỚNG NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN VN     │
│ - Gaston Bachelard (1966): Tâm lý lửa │   │ - Lý Toàn Thắng (2005): Tri nhận & BTNN│
│ - J.G. Frazer (1922): The Golden Bough│   │ - Trần Văn Cơ (2011): Từ điển NNHTN   │
│ - Chevalier & Gheerbrant (1982)       │   │ - Nguyễn Đức Tồn (2008): Tư duy dân tộc│
└───────────────────┬───────────────────┘   └───────────────────┬───────────────────┘
                    │                                           │
                    └─────────────────────┬─────────────────────┘
                                          ▼
                ┌───────────────────────────────────────────────────┐
                │          POSITIONING CỦA LUẬN ÁN (2017)           │
                │ Nghiên cứu đối chiếu hệ thống Ẩn dụ Ý niệm LỬA    │
                │ Pháp - Việt trên ngữ liệu từ điển & văn học/media │
                └───────────────────────────────────────────────────┘

Về mặt định vị khoa học, luận án của Lê Lâm Thi đã vượt lên trên các nghiên cứu văn học đơn lẻ của quốc tế như công trình của Kemal Ozmen (1985) về biểu tượng nước và lửa trong thơ Paul Éluard (La symbolique de l'eau et du feu chez Paul Éluard) hay Amélie de Chaisemartin về "ngọn lửa ánh mắt" trong tác phẩm của Victor Hugo (Le feu du regard dans Notre Dame de Paris et Les Misérables). Thay vì dừng lại ở phong cách tác giả, luận án đặt toàn bộ hệ thống biểu thức ẩn dụ lửa vào khung phân tích ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu liên ngữ quyển (cross-linguistic contrastive cognitive semantics).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

1. Phát triển và kiểm chứng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT): Luận án chứng minh tính khả dụng phổ quát của CMT đối với hai ngôn ngữ thuộc hai ngữ hệ và loại hình học khác biệt hoàn toàn (tiếng Pháp thuộc nhánh Roman, hệ Ấn - Âu; tiếng Việt thuộc nhánh Việt - Mường, hệ Nam Á).
2. Làm sáng tỏ "Nguyên lý Hằng số" (Invariance Principle): Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định rằng quá trình ánh xạ từ miền nguồn LỬA sang các miền đích không phá vỡ cấu trúc không gian hình ảnh học (topological structure) vốn có của miền đích, mà chọn lọc các thuộc tính có sự tương thích cao (isomorphism).
3. Mô hình hóa cấu trúc Bức tranh ngôn ngữ về thế giới: Xác lập mối quan hệ biện chứng giữa cấu trúc từ vựng tinh thần (lingua mentalis), mô hình văn hóa nhận thức và sự phạm trù hóa hiện thực khách quan.
4. Hệ thống hóa các Mệnh đề Lý thuyết (Theoretical Propositions - P):
   • P1: Bản chất nghiệm thân (Embodiment) quy định các ẩn dụ lửa về cảm xúc cơ bản mang tính phổ quát nhân loại.
   • P2: Sự chuyển di ý niệm từ LỬA sang các thực thể xã hội bị chi phối bởi thiết chế văn hóa và kinh nghiệm lịch sử của từng dân tộc.
   • P3: Miền nguồn LỬA vận hành như một trường ý niệm đa chiều (Multidimensional conceptual field) gồm 5 vi phạm trù: định danh thực thể, tính chất/trạng thái, vận động tự thân, tương tác của con người, và vật thể liên đới.
   • P4: Ký hiệu ánh xạ >< (ví dụ THỰC VẬT, ĐỘNG VẬT >< LỬA) phản ánh chính xác cơ chế tương tác hai chiều và sự linh hoạt của tiếng Việt thay vì áp đặt cứng nhắc hệ thống liên từ "LÀ" / "TO BE" của ngữ pháp phương Tây.

                     ┌─────────────────────────────────────────┐
                     │          MIỀN NGUỒN: LỬA                │
                     │  - Nhiệt độ / Sức nóng (Brûlant/Cháy)   │
                     │  - Ánh sáng / Rực rỡ (Flambeau/Đuốc)    │
                     │  - Cháy / Thiêu hủy (Flamber/Thiêu)     │
                     │  - Âm ỉ / Bùng phát (Braise/Than hồng)  │
                     └────────────────────┬────────────────────┘
                                          │
                         Ánh xạ tri nhận (Mapping: `><`)
                         Bảo toàn Lược đồ hình ảnh (Invariance)
                                          │
         ┌────────────────────────────────┼────────────────────────────────┐
         ▼                                ▼                                ▼
┌──────────────────┐            ┌──────────────────┐            ┌──────────────────┐
│ MIỀN ĐÍCH 1:     │            │ MIỀN ĐÍCH 2:     │            │ MIỀN ĐÍCH 3:     │
│ CON NGƯỜI        │            │ ĐỜI SỐNG XÃ HỘI  │            │ HIỆN TƯỢNG TỰ    │
│ - Cảm xúc, tâm lý│            │ - Chiến tranh    │            │   NHIÊN          │
│ - Tình yêu, dục  │            │ - Khí thế cách   │            │ - Mặt trời, thiên│
│   vọng           │            │   mạng           │            │   thể            │
│ - Giận dữ, hận   │            │ - Xung đột, tranh│            │ - Sấm sét, nắng  │
│   thù            │            │   luận           │            │   quái           │
│ - Thể chất, bệnh │            │ - Sự nguy hiểm   │            │ - Hạn hán        │
└──────────────────┘            └──────────────────┘            └──────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột:

1. Trụ cột Tri nhận: Khảo sát các lược đồ hình ảnh (CONTAINER, FORCE, SOURCE-PATH-GOAL) và các cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích.
2. Trụ cột Ngữ nghĩa học Cấu trúc & Thống kê Ngữ liệu: Phân lập trường nghĩa của phạm trù lửa thành 5 nhóm chức năng, đo lường tần suất xuất hiện và khả năng kết hợp cú pháp - ngữ nghĩa của từng mục từ.
3. Trụ cột Ký hiệu học Văn hóa (Cultural Semiotics): Phân tích các biểu thức ẩn dụ trong tương quan với tín ngưỡng, tập quán nông nghiệp lúa nước (Việt Nam) và nền tảng thần thoại Hy Lạp - La Mã, Kitô giáo (Pháp).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Lập trường Triết học & Nhận thức luận: Luận án đứng vững trên lập trường Chủ nghĩa hiện thực nghiệm thân (Experiential Realism), khẳng định nhận thức và ngôn ngữ bắt nguồn từ sự tương tác vật lý và sinh học giữa cơ thể con người với môi trường tự nhiên.
• Thiết kế Phương pháp Hỗn hợp (Mixed-Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa định lượng (thống kê, phân loại tần suất, tỷ lệ phần trăm từ vựng và biểu thức ẩn dụ) và định tính (phân tích ngữ nghĩa học tri nhận, khôi phục cấu trúc ánh xạ ngầm ẩn dưới văn bản).
• Phân tầng khảo sát đa cấp độ (Multi-level Analysis):
  • Cấp độ 1 (Lexical Level): Khảo sát vi mô các đơn vị từ vựng đơn lẻ trong từ điển.
  • Cấp độ 2 (Syntactic/Idiomatic Level): Phân tích thành ngữ, tục ngữ, quán ngữ cố định.
  • Cấp độ 3 (Discourse Level): Phân tích các phát ngôn ẩn dụ sống động trong tác phẩm văn học và báo chí đương đại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 giai đoạn logic:

1. Giai đoạn 1: Khảo cứu và trích xuất toàn bộ các mục từ liên quan đến phạm trù lửa từ các bộ từ điển chuẩn tắc.
2. Giai đoạn 2: Phân loại từ vựng thành 5 nhóm cấu trúc và xác lập các thuộc tính điển dạng (Prototypes) trong miền nguồn.
3. Giai đoạn 3: Khảo sát ngữ liệu thực tế từ 400 đoạn trích văn học và báo chí (P.1–P.200 và V.1–V.200), tiến hành lập bảng ma trận ánh xạ nguồn - đích.
4. Giai đoạn 4: So sánh đối chiếu liên ngữ quyển, giải thích nguyên nhân tương đồng (tính phổ quát) và dị biệt (tính văn hóa dân tộc).

Dữ liệu và phân tích định lượng

Thống kê định lượng cấu trúc từ vựng phạm trù Lửa trong tiếng Pháp (Bảng 2.1 của luận án) cho thấy sự phân bố chặt chẽ giữa các tiểu nhóm:

STT	Tên nhóm từ vựng phạm trù Lửa trong tiếng Pháp	Số lượng từ	Tỷ lệ (%)
1	Từ ngữ định danh lửa và các dạng thể liên quan đến lửa	18	15.5%
2	Từ ngữ chỉ tính chất, đặc điểm, trạng thái của lửa và vật đang cháy	13	11.2%
3	Từ ngữ chỉ quá trình vận động của lửa và của vật đang cháy	23	19.8%
4	Từ ngữ chỉ hoạt động của con người với lửa	28	24.2%
5	Từ ngữ chỉ những đối tượng, khái niệm khác có liên quan đến lửa	34	29.3%
Tổng	Toàn bộ phạm trù lửa khảo sát trong từ điển tiếng Pháp	116	100.0%

Trong 18 từ ngữ định danh thực thể nhóm 1 (feu, flamme, flambée, braise, brasier, torche, tison, flammèche, cendre, charbon, fumée, étincelle, flamboiement, fournaise, flambeau, cierge, bougie, chandelle), từ feu và flamme thể hiện năng lực phái sinh ẩn dụ cao nhất.

Để đảm bảo tính khách quan và độ chính xác trong xử lý ngữ liệu tiếng Pháp đối chiếu sang tiếng Việt, tác giả thiết lập quy trình dịch kép (dual-translation protocol):

• Phiên bản 1: Dịch sát nghĩa từng từ (mot à mot) nhằm bộc lộ rõ cấu trúc từ vựng gốc của phạm trù lửa.
• Phiên bản 2: Diễn đạt ngữ nghĩa tương đương trong ngữ cảnh tiếng Việt (đặt trong ngoặc đơn, phân cách bằng dấu gạch chéo /).
• Ví dụ tiêu biểu: "Vins qui ont encore assez de feu" -> (Rượu vẫn còn đủ lửa / Rượu vẫn còn vị nồng).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Miền đích "Con người" chiếm vị trí tuyệt đối trong cấu trúc ánh xạ: Cả hai ngôn ngữ đều ưu tiên sử dụng lửa để ý niệm hóa đời sống nội tâm và thể chất của con người. Trong đó, sự ánh xạ vào miền tâm lý, tình cảm đạt tần suất cao nhất:

   • Tình yêu và dục vọng là lửa: Tiếng Pháp: "Les feux de l'amour laissent parfois une cendre d'amitié" (Ngữ liệu P.13: Lửa tình yêu đôi khi để lại tro tàn của tình bạn), "Déclarer sa flamme à quelqu'un" (Bày tỏ ngọn lửa / Tỏ tình); Tiếng Việt: "Hỡi ơi nói hết sự duyên, / Tơ tình đứt ruột lửa phiền cháy gan" (Ngữ liệu V.1), "Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén".
   • Sự giận dữ là lửa: Tiếng Pháp: "Dans le feu de la colère", "Les yeux ardents de colère"; Tiếng Việt: "Mặt đỏ bừng bừng như lửa đốt", "Cơn giận bốc hỏa".

2. Sự dị biệt sâu sắc trong cấu trúc ý niệm hóa văn hóa:

   • Người Pháp (Tư duy duy lý, phân tích, cá nhân và tính dục): Lửa gắn liền với nhiệt huyết hành động (Être tout feu, tout flamme), ngọn đuốc khai sáng và tự do (Le flambeau de la liberté, Le flambeau du progrès), và đặc biệt là chiều kích ái ân, dục vọng thân xác theo truyền thống Bachelard (feu et sexualité).
   • Người Việt (Tư duy nông nghiệp lúa nước, gia đình, luân lý và hòa giải): Lửa gắn bó máu thịt với không gian bếp núc gia đình, biểu tượng của sự hòa thuận vợ chồng và tích lũy bền bỉ ("Chồng giận thì vợ bớt lời / Cơm sôi nhỏ lửa một đời chẳng khê"), hoặc gắn liền với tâm linh thờ cúng tổ tiên qua hình ảnh khói hương (hương hỏa, hương khói).

3. Cấu trúc lưỡng cực của các mô hình ánh xạ (Bipolar Conceptualization): Biểu tượng lửa trong cả hai ngôn ngữ đều bảo lưu trọn vẹn hai mặt đối lập biện chứng:

   • Cực tích cực: Lửa là sự sống, ánh sáng, niềm tin, sự soi đường, lòng nhiệt huyết và tái sinh (Le flambeau du jour - Mặt trời; Ánh sáng lý tưởng soi đường).
   • Cực tiêu cực: Lửa là chiến tranh, tai ương, xung đột, sự hủy diệt và trừng phạt (Mettre le feu aux poudres - Châm lửa vào thuốc nổ / Gây bùng nổ xung đột; Dầu sôi lửa bỏng; Gắp lửa bỏ tay người; Chơi với lửa / Jouer avec le feu).

4. Sự khác biệt trong mức độ biểu đạt của các lớp từ vựng vận động: Tiếng Pháp sở hữu hệ thống động từ chỉ trạng thái cháy phong phú và trừu tượng hóa cao (flamber, brûler, s'enflammer, chauffer, cramer, roussir), trong khi tiếng Việt vượt trội ở hệ thống từ láy tượng hình, miêu tả sắc thái cảm tính trực quan của ngọn lửa (âm ỉ, bập bùng, chập chờn, le lói, ngùn ngụt, le lói, rực rỡ).

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    ĐỐI CHIẾU Ý NIỆM HÓA PHẠM TRÙ LỬA                    │
├────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┤
│         TIẾNG PHÁP (PHƯƠNG TÂY)    │        TIẾNG VIỆT (PHƯƠNG ĐÔNG)    │
├────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┤
│ - Hướng ngoại, khai sáng, duy lý   │ - Hướng nội, đạo lý, hòa hợp       │
│ - Ngọn đuốc tự do, tiến bộ khoa học│ - Ngọn lửa ấm cúng gian bếp gia đình│
│ - Khát vọng cá nhân, dục tình      │ - Tình nghĩa vợ chồng, tổ tiên     │
│ - Trừu tượng hóa qua hệ động từ    │ - Trực quan hóa qua từ láy miêu tả │
└────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận: Cung cấp mô hình phân tích đối chiếu liên ngôn ngữ hoàn chỉnh cho trường nghĩa - ý niệm các nguyên tố tự nhiên (Đất, Nước, Lửa, Gió).
• Về mặt Dịch thuật (Pháp - Việt & Việt - Pháp): Cung cấp cẩm nang giải mã các thành ngữ, quán ngữ chứa yếu tố "lửa", giúp biên dịch viên tránh lỗi dịch thô vụng (word-by-word) bằng cách nắm bắt chính xác miền đích ý niệm.
• Về mặt Giảng dạy Ngoại ngữ (FLE & Tiếng Việt như một ngoại ngữ): Giúp người học vượt qua rào cản chuyển di tiêu cực (negative transfer), tiếp cận ngôn ngữ đích từ chiều sâu văn hóa tư duy bản ngữ.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Phạm vi loại hình ẩn dụ: Luận án chủ yếu tập trung phân tích Ẩn dụ Cấu trúc (Structural Metaphors) và Ẩn dụ Bản thể (Ontological Metaphors), chủ động lược bỏ Ẩn dụ Định hướng (Orientational Metaphors) do dung lượng giới hạn của một luận án tiến sĩ.
2. Nguồn ngữ liệu văn bản: Dữ liệu khảo sát định tính chủ yếu dựa trên ngữ liệu viết (từ điển, tác phẩm văn học, báo chí điện tử), chưa mở rộng sang kho ngữ liệu nói tự nhiên (Spoken Spontaneous Corpus) của giao tiếp đời thường.
3. Phạm vi địa lý - văn hóa: Ngữ liệu tiếng Pháp chủ yếu tập trung vào tiếng Pháp chuẩn mực tại Pháp (Metropolitan French), chưa bao quát toàn diện các biến thể tiếng Pháp khối Pháp ngữ (Francophonie) tại châu Phi, Bỉ hay Québec.

Chương trình nghiên cứu 5 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu Ẩn dụ Định hướng của Lửa (ví dụ: Lửa bốc lên cao, Dập tắt ngọn lửa trong trục không gian Trên - Dưới).
• Hướng 2: Nghiên cứu Ẩn dụ Đa phương thức (Multimodal Metaphor) của lửa trong nghệ thuật thị giác, hội họa và điện ảnh Pháp - Việt.
• Hướng 3: Ứng dụng Ngôn ngữ học Tri nhận Thực nghiệm (Experimental Psycholinguistics) đo lường thời gian phản ứng nhận thức (reaction time) của người bản ngữ khi tiếp nhận các ẩn dụ mới về lửa.
• Hướng 4: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu tam giác: Pháp - Việt - Hán để làm rõ ảnh hưởng của thuyết Ngũ Hành (Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ) trong sự ý niệm hóa của người Việt.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng tại các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Pháp, và Văn hóa học tại Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ học Tri nhận và Ký hiệu học Văn hóa.
• Đổi mới Giáo dục & Sư phạm: Cải tiến phương pháp giảng dạy ngữ nghĩa và thành ngữ tiếng Pháp tại các trường đại học chuyên ngữ, chuyển từ phương pháp học vẹt sang phương pháp giải mã tư duy tri nhận.
• Giao tiếp Quốc tế & Ngoại giao Văn hóa: Giúp các nhà ngoại giao, chuyên gia truyền thông thấu hiểu sâu sắc các ẩn dụ văn hóa trong diễn ngôn chính trị và xã hội của đối tác Pháp ngữ, hạn chế tối đa các xung đột diễn giải trong giao tiếp liên văn hóa.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Nắm bắt quy trình phương pháp luận chuẩn mực về nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học tri nhận, từ thu thập ngữ liệu đến mô hình hóa ánh xạ.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ: Sở hữu nguồn tư liệu đối chiếu phong phú về trường từ vựng phạm trù lửa Pháp - Việt phục vụ bài giảng Ngữ nghĩa học và Ngôn ngữ học đối chiếu.
• Biên dịch viên & Phiên dịch viên cao cấp: Nâng cao năng lực dịch thuật văn học và báo chí, xử lý nhuần nhuyễn các biểu thức ẩn dụ chuyển tầng tinh tế giữa hai ngôn ngữ.
• Nhà nghiên cứu Văn hóa & Xã hội học: Tiếp cận bức tranh so sánh đối chiếu thế giới quan phương Đông và phương Tây qua một trong những biểu tượng phổ quát nhất của nhân loại.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) bằng cách tích hợp mô hình phân tâm học biểu tượng của Gaston Bachelard vào phân tích ngôn ngữ học cấu trúc đối chiếu. Thay vì coi các ánh xạ là những công thức toán học cơ học, luận án chứng minh rằng các ánh xạ ý niệm LỬA bị quy định sâu sắc bởi trải nghiệm tâm thức nguyên thủy và không gian sinh thái văn hóa của mỗi dân tộc.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước (thường chỉ phân tích định tính đơn thuần trên một vài tác phẩm văn học như Kemal Ozmen hay Amélie de Chaisemartin), luận án đã thiết lập quy trình nghiên cứu tích hợp đa phương pháp: kết hợp phân lập trường từ vựng từ điển với khảo sát định lượng 400 ngữ cảnh văn học - truyền thông thực tế, áp dụng kỹ thuật dịch song song (mot à mot kết hợp diễn giải nghĩa) để bảo toàn tuyệt đối dấu vết tri nhận của ngôn ngữ nguồn.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Mặc dù cùng chia sẻ trải nghiệm thể chất về sức nóng của lửa để diễn tả sự giận dữ (Dans le feu de la colère / Lửa giận bốc hỏa), người Pháp có xu hướng ý niệm hóa lửa như một "vũ khí đối thoại" mang tính công kích công khai (Lancer feu et flammes), trong khi người Việt lại ý niệm hóa lửa giận như một sự "thiêu đốt nội tạng" âm thầm, hướng nội và kìm nén (Cháy ruột, cháy gan, Lửa phiền cháy gan).

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp rõ ràng không?

Luận án cung cấp hệ thống phụ lục chi tiết tuyệt đối với danh mục 116 từ vựng tiếng Pháp, danh mục thành ngữ tục ngữ đối chiếu, cùng mã số hóa toàn bộ 200 ngữ liệu văn học tiếng Pháp (P.1–P.200) và 200 ngữ liệu tiếng Việt (V.1–V.200), cho phép bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể kiểm chứng độc lập và tái lập lại toàn bộ quy trình phân tích.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?

Luận án mở đường cho một chương trình nghiên cứu dài hạn: mở rộng từ phạm trù LỬA sang toàn bộ tứ đại nguyên tố (ĐẤT - NƯỚC - LỬA - GIÓ) trong bức tranh ngôn ngữ thế giới của các dân tộc Đông Nam Á và Tây Âu, tiến tới xây dựng bộ Từ điển Ẩn dụ Ý niệm Đối chiếu Pháp - Việt đa phương thức.

---

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa toàn diện 116 đơn vị từ vựng phạm trù lửa tiếng Pháp và hệ thống tương đương trong tiếng Việt thành 5 nhóm cấu trúc tường minh.
2. Chứng minh thực nghiệm rằng cơ chế ánh xạ ẩn dụ từ miền nguồn LỬA sang miền đích CON NGƯỜI và ĐỜI SỐNG XÃ HỘI vừa mang tính phổ quát nhân loại (do bản chất nghiệm thân quy định), vừa mang tính đặc thù văn hóa - dân tộc sâu sắc.
3. Làm sáng tỏ sự đối lập giữa bức tranh ngôn ngữ duy lý, cá nhân, khai sáng của người Pháp và bức tranh ngôn ngữ trọng tình, cộng đồng, nông nghiệp đạo lý của người Việt qua biểu tượng Lửa.
4. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu mới: Ẩn dụ tri nhận đa phương thức, Ngữ nghĩa học thực nghiệm đối chiếu, và Ứng dụng tri nhận trong dịch thuật tự động / sư phạm ngoại ngữ.
5. Xác lập một chuẩn mực học thuật mẫu mực trong nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam, để lại giá trị khoa học lâu dài cho ngành ngôn ngữ học ứng dụng và liên văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài Nội dung chƣơng này trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận và ẩn dụ tri nhận phạm trù lửa trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài: những vấn đề cơ bản của lý thuyết ẩn dụ ý niệm, bao gồm định nghĩa ẩn dụ ý niệm, những khái niệm của ẩn dụ ý niệm, đặc điểm, cấu trúc, phân loại ẩn dụ ý niệm. Chương 2: Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Pháp từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận Chƣơng 2 của luận án tập trung phân tích những ẩn dụ ý niệm của phạm trù lửa trong tiếng Pháp. Chúng tôi khảo sát các lớp từ vựng thuộc phạm trù lửa, sự 6 chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích, từ đó, chúng tôi thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Pháp. Chương 3: Ẩn dụ phạm trù lửa trong tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận Tƣơng tự nhƣ ở chƣơng 2, chúng tôi sẽ phân tích những ẩn dụ ý niệm của phạm trù lửa trong tiếng Việt trong chƣơng này.

Chúng tôi sẽ trình bày kết quả khảo sát các lớp từ vựng thuộc phạm trù lửa, sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng của lửa trong hai miền ý niệm nguồn - đích và sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm lửa trong tiếng Việt. Chương 4: Những điểm tương đồng và khác biệt của ẩn dụ ý niệm phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận Trên cơ sở kết quả miêu tả ở chƣơng 2 và chƣơng 3, luận án trình bày những kết quả đối chiếu ẩn dụ ý niệm của phạm trù lửa trong tiếng Pháp và tiếng Việt. Những điểm tƣơng đồng và khác biệt trong mô hình ánh xạ của ẩn dụ ý niệm của hai ngôn ngữ đƣợc giải thích trên cơ sở sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ cũng nhƣ về đặc điểm văn hóa của hai nền văn hóa Đông - Tây. 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1.

DẪN NHẬP Chƣơng 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận và ẩn dụ tri nhận lửa trên thế giới và ở Việt Nam và cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm những khái niệm về ẩn dụ ý niệm, đặc điểm, cấu trúc, phân loại ẩn dụ ý niệm, bức tranh ngôn ngữ thế giới và những thuộc tính của lửa trong mô hình tri nhận nguồn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan kết quả nghiên cứu về ẩn dụ từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận a. Những nghiên cứu ở nước ngoài Vào cuối những năm 70 (thế kỉ XX), với công trình Metaphors We live by của George Lakoff và Mark Johnson, lý thuyết tri nhận về ẩn dụ bắt đầu phát triển.

Trong tác phẩm này, hai tác giả đƣa ra quan niệm mới về chức năng của ngôn ngữ học tri nhận nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng: nghiên cứu cách con ngƣời nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho ngôn ngữ học tri nhận có những bƣớc phát triển mới về lƣợng và chất. Những vấn đề chính đƣợc nêu trong công trình này là ý niệm và sự ý niệm hóa thế giới, ẩn dụ ý niệm và các quá trình ẩn dụ hóa và cơ sở phƣơng pháp luận triết học của ngôn ngữ học tri nhận: kinh nghiệm luận. Hai tác giả cũng đã khẳng định rằng ẩn dụ không chỉ thuộc về ngôn ngữ, không chỉ là một biện pháp sử dụng ngôn từ mà chính các quá trình tƣ duy của con ngƣời trong nhiều khía cạnh đều mang tính ẩn dụ, hệ thống ý niệm thƣờng nhật mà chúng ta đang dùng để suy nghĩ và hành động về cơ bản đều mang tính ẩn dụ.

Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind là công trình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm của George Lakoff đƣợc xuất bản lần đầu tiên vào năm 1987. Tác giả đã giới thiệu một mô hình tri nhận dựa trên cơ sở ngữ nghĩa. Công trình này đã nhấn mạnh vai trò trung tâm của ẩn dụ đƣợc miêu tả qua các ánh xạ của cấu trúc nhận thức từ một miền nguồn đến một miền đích. Công trình này còn 8 nghiên cứu những tác động của ẩn dụ tri nhận đối với ngữ pháp của một số ngôn ngữ và nêu ra các bằng chứng về những hạn chế của các khái niệm triết học cổ điển thƣờng đƣợc sử dụng để giải thích hoặc mô tả các phƣơng pháp khoa học.

Với công trình Metaphor in Cognitive Linguistics, Gibbs và Steen (1997) đã tổng hợp các công trình nghiên cứu của một số tác giả về đặc tính của ẩn dụ, chỉ ra những cách thức hình thành ẩn dụ từ sự ý niệm hóa thế giới của con ngƣời. Lynne Cameron (2003) trong công trình Metaphors in Education Discourse lại tập trung giải quyết vấn đề sử dụng ẩn dụ trong ngữ cảnh dạy học. Tác giả đã xem ẩn dụ không đơn thuần là công cụ giao tiếp mà còn là sự phản ánh cấu trúc ý niệm. Tác giả cũng đã dẫn lại kết quả nghiên cứu của Schon (1979) và Reddy (1979): nghiên cứu những ẩn dụ trong ngôn ngữ nhƣ một đầu mối của suy nghĩ con ngƣời và của sự ý niệm hóa.

Hai tác giả đã phân tích những ẩn dụ ngầm ẩn bên dƣới một “đƣờng kênh” mô hình, nhìn giao tiếp nhƣ “sự di chuyển” của thông tin qua “các đƣờng kênh”. Hai tác giả cũng đã đề nghị nhìn nhận ẩn dụ nhƣ là một sự thay thế của giao tiếp, là “biểu tƣợng công cụ” (the tool makers) hay “dạng mẫu” (paradigm), trong đó, mỗi chúng ta thử hiểu đƣợc ý định ngƣời khác muốn nói gì từ bên trong ngữ cảnh của bản thân chúng ta. Với công trình này, tác giả đã chỉ ra sự phát triển của lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận về ẩn dụ bằng cách giải thích những khái niệm cơ bản về phép ẩn dụ. Ông cũng phân tích những “hệ thống ẩn dụ”, “nguyên tắc bất biến”, “trải nghiệm hình ảnh tâm lý”, “lý thuyết pha trộn nhiều không gian”, và vai trò của các lƣợc đồ hình ảnh trong suy nghĩ ẩn dụ.

Tác giả cũng đã phân tích những miền nguồn và miền đích phổ biến trong cấu trúc ánh xạ ý niệm. Theo đó, những miền nguồn phổ biến là cơ thể con người, sức khỏe và sự đau ốm, động vật, thực vật, những tòa nhà và sự xây dựng, máy móc và công cụ, trò chơi và thể thao, tiền bạc và công việc kinh doanh, bếp núc và món ăn, nóng và lạnh, ánh sáng và bóng tối, sức mạnh, chuyển động và phương hướng, còn những miền đích phổ biến là cảm xúc, dục vọng, tinh thần, sự suy nghĩ, xã hội, chính trị, kinh tế, quan hệ con người, giao tiếp, thời gian, sự sống và cái chết, tôn giáo, sự kiện và hành động. 9 Ngoài ra, còn có một số bài viết trong các hội thảo quốc tế về ẩn dụ ý niệm với nội dung khai thác mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tƣ duy trong các lĩnh vực khác nhau nhƣ nhân chủng học văn hóa [Holland, 1882], pháp luật [Winter, 1989, 1992], nghiên cứu văn học [Fauconier và Turner, 2003], khoa học chính trị [Lakoff, 2002] và tôn giáo [Soskie, 1987]. Tóm lại, các công trình nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận đã thống nhất ở một điểm là hệ thống ý niệm của con ngƣời đƣợc cấu trúc và định nghĩa một cách ẩn dụ.

Ẩn dụ là sự kết nối hai miền ý niệm, miền nguồn và miền đích. Miền nguồn bao gồm các thuộc tính, các quá trình và các mối quan hệ đƣợc kết nối với nhau và lƣu giữ trong tâm trí. Chúng đƣợc biểu thị bằng ngôn ngữ thông qua các biểu thức ngôn ngữ có quan hệ với nhau. Những biểu thức này thƣờng xuất hiện theo từng nhóm có sự tƣơng đồng với nhau mà các nhà ngôn ngữ vẫn miêu tả bằng thuật ngữ “những tập hợp từ vựng” (lexical sets) hay “các trƣờng từ vựng” (lexical fields).

Miền đích là đối tƣợng, khái niệm đƣợc hƣớng tới thông qua cấu trúc miền nguồn. Miền đích vì vậy đƣợc xem là có mối quan hệ giữa những thực thể, thuộc tính và những quá trình có thể đƣợc tìm thấy thông qua phản chiếu trong miền nguồn. Những nghiên cứu ở Việt Nam Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong những năm gần đây ở Việt Nam ngày càng đƣợc nhiều ngƣời quan tâm. Hầu hết các nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm đều tập trung vào ba hƣớng: thứ nhất là là giới thiệu, bổ sung làm sáng tỏ lý thuyết ẩn dụ ý niệm, thứ hai là ứng dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm vào phân tích tiếng Việt và thứ ba là so sánh, đối chiếu, liên hệ ẩn dụ ý niệm giữa tiếng Việt và một ngoại ngữ khác.

Với hướng nghiên cứu thứ nhất, nhiều công trình nghiên cứu có giá trị học thuật có liên quan đến lý thuyết ẩn dụ ý niệm ở Việt Nam đã đƣợc công bố. Có thể nói Lý Toàn Thắng là nhà ngôn ngữ học đầu tiên đã giới thiệu những vấn đề cơ bản của Ngôn ngữ học tri nhận vào Việt ngữ học. Công trình Ngôn ngữ học tri nhận từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt [Lý Toàn Thắng, 2005] đã phân tích sự tri nhận không gian trong ngôn ngữ với những minh họa tập trung vào các giới từ biểu hiện ý niệm không gian khi con ngƣời tƣơng tác với thế giới chung quanh. Công trình này đƣợc xem là nghiên cứu đầu tiên cho thấy một cách tổng quan những quan điểm đáng chú ý trong lĩnh vực ngôn ngữ học tri nhận.

Công trình này 10 cùng một số bài viết khác của tác giả trên tạp chí Ngôn ngữ đã cung cấp những khái niệm nền cơ bản làm cơ sở để chúng ta có thể tìm hiểu về ẩn dụ ý niệm. Tiếp đó, cần phải kể đến những công trình Ngôn ngữ học tri nhận (ghi chép và suy nghĩ) (2007), Khảo luận Ẩn dụ tri nhận (2009), Ngôn ngữ học tri nhận - Từ điển (2011) của tác giả Trần Văn Cơ.