Luận án tiến sĩ: Ẩn dụ mùa ca từ Anh Việt - Nghiên cứu tri nhận (Sỹ Thị Thơm)

Nghiên cứu tri nhận ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, phân tích cách mùa được hình tượng hóa và tác động của nó đến cảm xúc, tư duy người đọc.

• Tác giả: Sỹ Thị Thơm
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Minh Tâm
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Đại học Ngoại ngữ
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Tiếng Anh
• Đề tài: Ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt: Nghiên cứu tri nhận
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khám phá Ẩn dụ Mùa trong Ca từ Anh Việt Góc nhìn Tri nhận Toàn diện

Nghiên cứu về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt mở ra một cái nhìn sâu sắc về cách con người tri nhận và biểu đạt thế giới thông qua ngôn ngữ và âm nhạc. Ẩn dụ tri nhận không chỉ là một thủ pháp tu từ mà còn là một cơ chế tư duy cốt lõi, giúp con người khái niệm hóa một lĩnh vực tinh thần bằng các khái niệm từ một lĩnh vực khác. Như Black (1962) đã nhận định, ẩn dụ đóng vai trò là “công cụ tri nhận” (trích dẫn trong Ungerer và Schmid, 2006, trang 118). Điều này khẳng định rằng ẩn dụ không đơn thuần là cách diễn đạt ý tưởng một cách hấp dẫn về mặt phong cách, mà chính là cách con người tư duy về vạn vật. Tendahl (2009) cũng nhấn mạnh rằng “ẩn dụ không chủ yếu là một hiện tượng của ngôn ngữ, mà là một hiện tượng của tư duy” (trang 17). Điều này đặc biệt đúng khi xem xét ý nghĩa ẩn dụ mùa trong các nền văn hóa khác nhau.

Trong bối cảnh ca từ, các mùa – xuân, hạ, thu, đông – thường được sử dụng để ẩn dụ cho cảm xúc, các giai đoạn cuộc đời, hay những thay đổi xã hội. Nghiên cứu này đi sâu vào việc phân tích cách các khái niệm trừu tượng này được cụ thể hóa thông qua hình ảnh mùa trong ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt. Việc so sánh giữa hai ngôn ngữ và văn hóa không chỉ làm rõ những điểm tương đồng phổ quát trong nhận thức con người mà còn chỉ ra những khác biệt độc đáo phản ánh bản sắc văn hóa riêng. Bằng cách áp dụng ngôn ngữ học tri nhận, nghiên cứu tìm kiếm các mô hình khái niệm ẩn dụ mùa, từ đó cung cấp cái nhìn mới về cách văn hóa Việt Anh ảnh hưởng đến cách chúng ta tạo ra và giải mã ý nghĩa. Sự hiểu biết này giúp làm giàu thêm kiến thức về phân tích ca từ, đồng thời nâng cao nhận thức về vai trò của ẩn dụ trong đời sống ngôn ngữ hàng ngày. Những đặc điểm ẩn dụ này là chìa khóa để giải mã thông điệp sâu sắc mà các nhạc sĩ gửi gắm, vượt xa ý nghĩa đen của từ ngữ.

1.1. Cách Khái niệm Ẩn dụ Tri nhận Định hình Nghiên cứu Ngôn ngữ

Ẩn dụ tri nhận là một lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học hiện đại, được Lakoff và Johnson (1980) tiên phong trình bày trong tác phẩm 'Metaphors We Live By'. Lý thuyết này cho rằng ẩn dụ không chỉ xuất hiện trong ngôn ngữ mà còn nằm sâu trong tư duy và hệ thống khái niệm của con người. Con người khái niệm hóa thời gian như tiền bạc, ví dụ như 'Bạn đang lãng phí thời gian của tôi' (Ungerer & Schmid, 2006, trang 118), cho thấy sự liên kết giữa hai khái niệm dường như không liên quan. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phân tích ca từ, giúp các nhà nghiên cứu hiểu được cách người viết ca từ sử dụng ẩn dụ để truyền tải các ý nghĩa phức tạp. Các ý nghĩa ẩn dụ này thường không được nhận ra một cách có ý thức, nhưng lại định hình cách chúng ta hiểu và tương tác với thế giới. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định các khuôn mẫu tri nhận ẩn dụ về mùa, từ đó làm sáng tỏ cách các ý tưởng trừu tượng được vật chất hóa trong ngôn ngữ bài hát, tạo ra những lớp nghĩa phong phú và sâu sắc.

1.2. Tầm quan trọng của Ẩn dụ Mùa trong Văn hóa Ca từ Anh Việt Góc nhìn Liên văn hóa

Mùa là một yếu tố tự nhiên phổ quát, nhưng cách các nền văn hóa tri nhận và sử dụng chúng trong ngôn ngữ và nghệ thuật lại vô cùng đa dạng. Trong ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt, các mùa thường mang những ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc, phản ánh triết lý sống, cảm xúc và kinh nghiệm con người. Mùa xuân có thể tượng trưng cho sự khởi đầu, tình yêu đôi lứa; mùa hè gắn liền với tuổi trẻ, năng lượng; mùa thu gợi cảm giác lãng mạn, trầm tư; và mùa đông thường biểu trưng cho sự cô đơn, kết thúc hoặc tái sinh. Nghiên cứu ẩn dụ mùa không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa mà còn cung cấp cái nhìn về sự phổ quát và đặc thù trong cách con người toàn cầu diễn giải thế giới. Việc so sánh ca từ Anh Việt qua lăng kính ẩn dụ mùa tiết lộ những điểm chung trong tâm lý con người và những nét riêng biệt của từng nền văn hóa, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về ngôn ngữ học tri nhận và giao tiếp liên văn hóa.

II. Giải mã Thách thức khi Phân tích Ẩn dụ Mùa Vấn đề trong Nghiên cứu Tri nhận

Việc giải mã ý nghĩa của ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt đặt ra nhiều thách thức đáng kể đối với các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận. Một trong những khó khăn chính nằm ở tính chất đa nghĩa và mơ hồ của các biểu đạt ẩn dụ. Một hình ảnh hoặc từ ngữ liên quan đến mùa có thể mang nhiều lớp ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, ý định của người sáng tác và kinh nghiệm tri nhận của người nghe. Điều này đòi hỏi một phương pháp phân tích tỉ mỉ và sâu sắc để không bỏ sót các sắc thái ý nghĩa tinh tế. Hơn nữa, sự khác biệt về văn hóa giữa Anh và Việt Nam tạo ra một rào cản trong việc giải thích chính xác các ý nghĩa ẩn dụ. Những khái niệm mùa tưởng chừng như phổ quát lại có thể gắn liền với các giá trị, phong tục tập quán và lịch sử khác nhau ở mỗi nền văn hóa, dẫn đến những cách diễn giải khác biệt. Ví dụ, trong khi mùa xuân ở phương Tây thường tượng trưng cho sự tái sinh và khởi đầu mới sau mùa đông lạnh giá, ở Việt Nam, mùa xuân có thể gắn liền với Tết Nguyên Đán, mang ý nghĩa sum vầy gia đình và niềm hy vọng. Việc bỏ qua những khác biệt này có thể dẫn đến sự hiểu lầm hoặc đơn giản hóa quá mức các đặc điểm ẩn dụ.

Khoảng trống trong nghiên cứu hiện tại cũng là một thách thức. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về ẩn dụ tri nhận nói chung, nhưng một nghiên cứu chuyên sâu, so sánh ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt một cách chi tiết và hệ thống vẫn còn tương đối hạn chế. Việc thiếu các khung phân tích cụ thể cho nghiên cứu tri nhận trong lĩnh vực này làm cho việc thu thập và diễn giải dữ liệu trở nên phức tạp. Do đó, cần có một phương pháp tiếp cận mạnh mẽ để xác định và phân loại các mô hình ẩn dụ mùa, đồng thời phân tích những ảnh hưởng của văn hóa lên các mô hình này. Điều này không chỉ giúp thu hẹp khoảng trống kiến thức mà còn cung cấp một nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu tương lai về ẩn dụ tri nhận trong bối cảnh đa ngôn ngữ và đa văn hóa.

2.1. Thách thức trong việc giải mã ý nghĩa ẩn dụ mùa qua ngữ cảnh

Việc giải mã ý nghĩa ẩn dụ mùa không đơn giản chỉ là tìm kiếm các từ ngữ liên quan đến mùa. Thách thức lớn nhất nằm ở việc hiểu được ngữ cảnh mà ẩn dụ được sử dụng. Một từ như 'mùa đông' có thể được dùng để chỉ sự khắc nghiệt của thời tiết, nhưng trong ca từ tiếng Anh, nó cũng có thể ám chỉ một giai đoạn khó khăn trong cuộc đời hay một mối quan hệ nguội lạnh. Tương tự, trong ca từ tiếng Việt, 'mùa xuân' có thể không chỉ là mùa của tình yêu đôi lứa mà còn là mùa của những hoài niệm, sự khởi đầu mới sau chiến tranh. Để giải mã chính xác, cần xem xét toàn bộ bối cảnh của bài hát, cảm xúc mà nó muốn truyền tải, và các yếu tố văn hóa liên quan. Sự đa dạng này đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa và khả năng phân tích ca từ tinh tế, vượt ra ngoài ý nghĩa từ vựng đơn thuần để nắm bắt các lớp nghĩa tiềm ẩn.

2.2. Khoảng trống trong Nghiên cứu So sánh Ẩn dụ Mùa Nhu cầu về một Cách tiếp cận mới

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về ẩn dụ nói chung, nhưng một nghiên cứu so sánh cụ thể về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt vẫn còn là một khoảng trống lớn. Các công trình hiện có thường tập trung vào một ngôn ngữ hoặc một khía cạnh riêng lẻ, chưa có sự đối chiếu hệ thống giữa hai nền văn hóa để làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong tri nhận ẩn dụ. Điều này tạo ra một nhu cầu cấp thiết về một cách tiếp cận mới, toàn diện hơn, không chỉ dừng lại ở việc liệt kê các ví dụ mà còn phải đi sâu vào cơ chế tri nhận đằng sau chúng. Nghiên cứu này hướng tới việc lấp đầy khoảng trống đó, bằng cách sử dụng các khung lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận để cung cấp một cái nhìn khách quan và có hệ thống về cách các mô hình khái niệm ẩn dụ về mùa được xây dựng và diễn giải trong cả hai ngôn ngữ, từ đó góp phần làm phong phú thêm lý thuyết và ứng dụng thực tiễn.

III. Phương pháp tiếp cận Hiệu quả Khám phá Ẩn dụ Mùa qua Dữ liệu Ca từ Đa dạng

Để giải quyết các thách thức trong việc phân tích ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, một phương pháp nghiên cứu tổng hợp và hiệu quả là điều cần thiết. Nghiên cứu này áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với nghiên cứu định lượng, cho phép khám phá sâu sắc các sắc thái ý nghĩa đồng thời cung cấp cái nhìn khái quát về tần suất và mô hình xuất hiện của các ẩn dụ. Dữ liệu được thu thập từ một tập hợp lớn các ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt, bao gồm các thể loại âm nhạc đa dạng từ pop, rock đến dân gian, để đảm bảo tính đại diện. Việc này giúp nắm bắt được sự phong phú trong cách các nhạc sĩ sử dụng các ý nghĩa ẩn dụ mùa trong các bối cảnh khác nhau.

Quá trình phân tích bắt đầu bằng việc xác định các cụm từ và hình ảnh liên quan đến mùa trong kho dữ liệu ca từ. Sau đó, mỗi trường hợp ẩn dụ được phân loại dựa trên các mô hình ẩn dụ tri nhận cốt lõi, sử dụng khung lý thuyết của Lakoff và Johnson (2003) cùng các nhà nghiên cứu khác. Chẳng hạn, khái niệm về 'thời gian là tiền bạc' được ứng dụng trong việc phân tích cách các mùa được dùng để khái niệm hóa các giai đoạn cuộc đời hoặc những sự kiện mang tính chu kỳ. Các công cụ phân tích ngôn ngữ và phần mềm chuyên dụng có thể được sử dụng để hỗ trợ việc nhận diện và phân loại, đảm bảo tính khách quan và hiệu quả. Việc này giúp xây dựng một cơ sở dữ liệu chi tiết về các đặc điểm ẩn dụ mùa, từ đó tạo tiền đề cho việc so sánh và đối chiếu giữa hai ngôn ngữ. Phương pháp này không chỉ tập trung vào ý nghĩa bề mặt mà còn đi sâu vào cấu trúc khái niệm tiềm ẩn, cung cấp một phân tích toàn diện về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, làm rõ cách các mùa được sử dụng để biểu đạt những khái niệm trừu tượng. Nguồn dữ liệu ca từ đa dạng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính xác thực và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trong phân tích ẩn dụ

Phương pháp nghiên cứu định tính cho phép một sự khám phá chuyên sâu về các sắc thái ý nghĩa của ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt. Nó bao gồm việc đọc kỹ, diễn giải và phân tích ngữ cảnh của từng ẩn dụ, nhằm nắm bắt được ý định của người viết ca từ và cách người nghe có thể tri nhận. Trong khi đó, nghiên cứu định lượng cung cấp một bức tranh tổng thể về tần suất và các mô hình phổ biến của các đặc điểm ẩn dụ mùa. Bằng cách đếm số lần xuất hiện của các từ và cụm từ liên quan đến mùa, và phân loại chúng theo các chủ đề hoặc miền khái niệm, có thể xác định được những xu hướng nổi bật. Sự kết hợp của hai phương pháp này mang lại một cái nhìn toàn diện, vừa sâu sắc về mặt ý nghĩa, vừa có tính thống kê về mặt phân bố, làm tăng độ tin cậy và giá trị của nghiên cứu ẩn dụ tri nhận.

3.2. Công cụ Phân tích và Nguồn Dữ liệu Ca từ Đa dạng Tối ưu hóa Hiệu quả Nghiên cứu

Để thực hiện một nghiên cứu toàn diện về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, việc lựa chọn công cụ phân tích và nguồn dữ liệu là cực kỳ quan trọng. Dữ liệu được thu thập từ một kho ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt lớn, bao gồm hàng trăm bài hát thuộc nhiều thể loại và thời kỳ khác nhau, từ những bản hit kinh điển đến các tác phẩm đương đại. Điều này đảm bảo rằng nghiên cứu không bị giới hạn bởi một phong cách hay xu hướng âm nhạc cụ thể nào, mà phản ánh một cách rộng rãi văn hóa Việt Anh. Các công cụ như phần mềm phân tích văn bản (ví dụ: AntConc, NVivo) có thể được sử dụng để hỗ trợ việc tìm kiếm từ khóa, xác định ngữ cảnh và phân loại dữ liệu một cách hiệu quả. Sự đa dạng của nguồn dữ liệu giúp phát hiện ra các mô hình khái niệm ẩn dụ phong phú và phức tạp, làm nền tảng vững chắc cho các kết quả nghiên cứu. Việc sử dụng các công cụ này cũng giúp giảm thiểu sai sót chủ quan và tăng cường tính khách quan cho quá trình phân tích ca từ.

IV. Khám phá Cơ chế Tri nhận Cách Mùa được Khái niệm hóa trong Ngôn ngữ

Để hiểu sâu hơn về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, việc khám phá các cơ chế tri nhận là rất quan trọng. Theo lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, con người sử dụng các sơ đồ hình ảnh (image schemas), miền (domains), khung (frames) và không gian tinh thần (mental spaces) để cấu trúc và diễn giải kinh nghiệm của mình (Sullivan, 2013). Các sơ đồ hình ảnh là những cấu trúc khái niệm cơ bản nhất, như sơ đồ ĐƯỜNG ĐI hay Ranh giới, tạo nền tảng cho việc hiểu các khái niệm trừu tượng. Khi nghiên cứu ẩn dụ mùa, sơ đồ hình ảnh giúp chúng ta hình dung về chu kỳ, sự thay đổi hay sự liên tục của thời gian. Ví dụ, một 'mùa xuân mới' có thể kích hoạt sơ đồ VÒNG LẶP, ám chỉ một chu kỳ khởi đầu mới mẻ.

Miền (domains) là các cấu trúc khái niệm phong phú thông tin hơn sơ đồ hình ảnh. Chúng chứa nhiều phần và mang tính chất đa chiều, ví dụ miền THÂN THỂ có thể được cụ thể hóa bởi các khung PERCEPTION (nhận thức), INGESTION (ăn uống) hay EXERCISING (tập luyện) (Sullivan, 2013). Trong bối cảnh ẩn dụ mùa, mùa xuân, hạ, thu, đông có thể được xem là các miền độc lập, mỗi miền mang theo một tập hợp các đặc điểm và liên tưởng riêng biệt. Khung (frames) là những cấu trúc khái niệm ít khái quát hơn miền, chúng làm rõ các khía cạnh cụ thể của một miền. Ví dụ, khung 'lễ hội mùa xuân' sẽ cụ thể hóa miền 'mùa xuân' bằng các thông tin cụ thể về các hoạt động, nghi lễ trong văn hóa Việt Anh. Cuối cùng, không gian tinh thần (mental spaces) là những lắp ghép cục bộ được xây dựng khi chúng ta tư duy và nói chuyện, nhằm mục đích hiểu và hành động trong ngữ cảnh cụ thể (Fauconnier). Các không gian tinh thần này mượn cấu trúc từ khung, nhưng được cụ thể hóa thêm bằng thông tin từ ngữ cảnh. Trong phân tích ca từ, một không gian tinh thần có thể được tạo ra để hiểu ý nghĩa của một câu hát như 'Mùa đông trong tim em' (ví dụ), nơi 'mùa đông' không chỉ là một mùa mà là một trạng thái cảm xúc cụ thể. Việc khám phá các thành phần này giúp giải mã các mô hình khái niệm ẩn dụ sâu sắc, làm rõ cách mùa được khái niệm hóa trong cả ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt, và cách những đặc điểm ẩn dụ này định hình thông điệp nghệ thuật. Sự hiểu biết này là cốt lõi để phân tích nghiên cứu tri nhận một cách có hệ thống.

4.1. Cách Khám phá các Sơ đồ Hình ảnh Miền Khung và Không gian Tinh thần

Việc khám phá các cấu trúc khái niệm như sơ đồ hình ảnh, miền, khung và không gian tinh thần là chìa khóa để phân tích ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt. Các sơ đồ hình ảnh là những khái niệm cơ bản như CONTAINER (chứa đựng) hay SOURCE-PATH-GOAL (nguồn-đường đi-đích), giúp người nghe liên hệ với những trải nghiệm vật lý. Trong ca từ, 'mùa đông dài' có thể kích hoạt sơ đồ ĐƯỜNG ĐI, ám chỉ một khoảng thời gian kéo dài đầy thử thách. Miền là các khái niệm phức tạp hơn như 'miền cuộc đời', trong đó mùa được sử dụng để ẩn dụ cho các giai đoạn khác nhau. Khung cung cấp thông tin chi tiết hơn, ví dụ, 'khung mùa cưới' trong miền 'mùa xuân' có thể được tìm thấy trong ca từ tiếng Việt. Không gian tinh thần là các cấu trúc linh hoạt được xây dựng trong quá trình hiểu ngôn ngữ, cho phép các ý nghĩa ẩn dụ được hiểu trong bối cảnh cục bộ. Bằng cách áp dụng các khái niệm này, nhà nghiên cứu có thể phân tích sâu sắc cách các mùa được khái niệm hóa và biểu đạt trong âm nhạc, làm rõ cơ chế ngôn ngữ học tri nhận.

4.2. Các Mô hình Tri nhận Ẩn dụ và Cấu trúc Khái niệm trong Ca từ

Các mô hình tri nhận ẩn dụ là những khuôn mẫu lặp đi lặp lại trong cách con người sử dụng ẩn dụ để hiểu và diễn giải thế giới. Trong nghiên cứu tri nhận về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, các mô hình này được phân tích để tìm ra các cấu trúc khái niệm chung và riêng biệt. Ví dụ, mô hình 'CUỘC ĐỜI LÀ HÀNH TRÌNH' thường xuyên xuất hiện, với các mùa đại diện cho các chặng đường khác nhau. 'Mùa xuân của tuổi trẻ' hay 'mùa đông của tuổi già' là những ví dụ điển hình. Các đặc điểm ẩn dụ này không chỉ là những phép so sánh ngôn ngữ mà còn phản ánh cách con người cấu trúc trải nghiệm và cảm xúc của mình. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định các miền nguồn (source domains) như 'mùa' và các miền đích (target domains) như 'tình yêu', 'thời gian', 'cảm xúc', từ đó làm sáng tỏ cách các khái niệm trừu tượng được hiểu thông qua các khái niệm cụ thể và quen thuộc hơn từ tự nhiên. Sự phân tích này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách văn hóa Việt Anh định hình các mô hình khái niệm ẩn dụ.

V. Những Phát hiện Đột phá Kết quả Nghiên cứu về Ẩn dụ Mùa và Văn hóa

Nghiên cứu về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt đã mang lại những phát hiện đột phá, làm sáng tỏ các mô hình khái niệm và sự khác biệt văn hóa trong việc biểu đạt ẩn dụ. Một trong những kết quả quan trọng là sự tồn tại của các kiểu ẩn dụ mùa phổ biến trên cả hai ngôn ngữ. Cả ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt đều thường xuyên sử dụng mùa xuân để tượng trưng cho tình yêu, sự khởi đầu và hy vọng; mùa hè cho tuổi trẻ, niềm vui và sự sôi động; mùa thu cho lãng mạn, sự trưởng thành và suy tư; và mùa đông cho sự cô đơn, kết thúc hoặc thách thức. Điều này cho thấy có những cơ chế ẩn dụ tri nhận phổ quát, bắt nguồn từ kinh nghiệm chung của con người với chu kỳ tự nhiên và các cảm xúc cơ bản.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra những khác biệt đáng kể trong cách các ý nghĩa ẩn dụ mùa được cụ thể hóa và nhấn mạnh giữa hai nền văn hóa. Trong ca từ tiếng Việt, các ẩn dụ mùa thường gắn liền chặt chẽ với các giá trị cộng đồng, gia đình và các sự kiện truyền thống như Tết Nguyên Đán (gắn với mùa xuân), tạo nên một lớp nghĩa sâu sắc về sự đoàn tụ và mong ước. Ngược lại, ca từ tiếng Anh có xu hướng tập trung hơn vào các trải nghiệm cá nhân, cảm xúc nội tâm và sự thay đổi cá nhân. Ví dụ, trong khi 'mùa xuân' ở Việt Nam có thể gợi nhắc đến 'cây mai, cây đào', ở Anh, nó có thể gợi đến 'hoa tuyết điểm' (snowdrop) hay 'hoa thủy tiên' (daffodil). Những đặc điểm ẩn dụ này phản ánh sự khác biệt trong tư duy và văn hóa Việt Anh. Việc so sánh và đối chiếu các mô hình khái niệm ẩn dụ này không chỉ làm giàu thêm kiến thức về ngôn ngữ học tri nhận mà còn cung cấp những hiểu biết có giá trị cho việc giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và giao tiếp liên văn hóa. Kết quả này khẳng định rằng ẩn dụ không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn là một cửa sổ nhìn vào tâm hồn và triết lý của một nền văn hóa.

5.1. Phát hiện về các kiểu ẩn dụ mùa phổ biến trong ca từ Anh Việt Điểm chung Toàn cầu

Nghiên cứu đã xác định được nhiều kiểu ẩn dụ mùa phổ biến xuất hiện trong cả ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt, cho thấy sự phổ quát của ẩn dụ tri nhận. Một phát hiện quan trọng là mùa xuân thường được sử dụng như ẩn dụ cho 'khởi đầu mới', 'tình yêu nảy nở' hoặc 'sự tái sinh'. Mùa hè thường đại diện cho 'đỉnh cao', 'niềm vui' hay 'sự tự do'. Mùa thu thường gắn liền với 'sự thay đổi', 'nỗi buồn man mác' hay 'sự trưởng thành', và mùa đông thường ẩn dụ cho 'khó khăn', 'cô đơn' hoặc 'kết thúc'. Những đặc điểm ẩn dụ này minh họa cách con người trên khắp thế giới sử dụng các hiện tượng tự nhiên để khái niệm hóa các khía cạnh trừu tượng của cuộc sống. Sự tương đồng này cho thấy kinh nghiệm sống và cảm xúc cơ bản của con người là nền tảng cho các mô hình khái niệm ẩn dụ vượt qua ranh giới ngôn ngữ, củng cố lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận về tính phổ quát của tư duy ẩn dụ.

5.2. Sự khác biệt và tương đồng trong biểu đạt ẩn dụ mùa qua lăng kính văn hóa

Bên cạnh những điểm tương đồng, nghiên cứu cũng làm nổi bật những khác biệt quan trọng trong cách ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt được biểu đạt, phản ánh sâu sắc văn hóa Việt Anh. Trong ca từ tiếng Việt, mùa xuân không chỉ là sự khởi đầu mà còn đậm chất lễ hội, sum vầy gia đình, gắn liền với Tết Nguyên Đán và những ước vọng tốt lành. 'Mùa xuân' thường mang ý nghĩa của sự an lành, hạnh phúc tập thể. Ngược lại, trong ca từ tiếng Anh, các ẩn dụ mùa có xu hướng cá nhân hóa hơn, tập trung vào trải nghiệm cảm xúc riêng tư của cá nhân đối với sự thay đổi của thiên nhiên. Ví dụ, 'winter of my discontent' (mùa đông của sự bất mãn của tôi) mang sắc thái cá nhân rõ rệt. Những khác biệt này minh chứng rằng mặc dù cơ chế ẩn dụ tri nhận là phổ quát, cách thức cụ thể mà các ý nghĩa ẩn dụ được định hình lại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi bối cảnh văn hóa và xã hội. Điều này làm sâu sắc thêm hiểu biết về phân tích ca từ liên văn hóa.

VI. Kết luận Toàn diện Tầm nhìn mới về Ẩn dụ Mùa và Ngôn ngữ học Tri nhận

Nghiên cứu về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt: Nghiên cứu tri nhận đã cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về cách các khái niệm mùa được sử dụng để khái niệm hóa các ý tưởng trừu tượng trong hai nền văn hóa. Các phát hiện cho thấy rằng ẩn dụ không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ mà còn là một cơ chế tư duy cốt lõi, định hình cách chúng ta tri nhận và biểu đạt thế giới. Nghiên cứu đã thành công trong việc xác định các kiểu ẩn dụ mùa phổ biến trong cả ca từ tiếng Anh và ca từ tiếng Việt, đồng thời làm nổi bật những điểm tương đồng phổ quát và những khác biệt văn hóa độc đáo. Sự đóng góp quan trọng của nghiên cứu nằm ở việc áp dụng một khung lý thuyết mạnh mẽ từ ngôn ngữ học tri nhận để phân tích một khối lượng lớn dữ liệu ca từ, từ đó làm rõ các mô hình khái niệm ẩn dụ và các cơ chế tri nhận tiềm ẩn.

Những phát hiện này không chỉ làm giàu thêm lý thuyết về ẩn dụ tri nhận mà còn có ý nghĩa thực tiễn quan trọng. Chúng cung cấp cái nhìn sâu sắc cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, giáo viên và dịch giả về cách các ý nghĩa ẩn dụ mùa được tạo ra và diễn giải trong các ngữ cảnh văn hóa khác nhau. Đối với việc giảng dạy ngôn ngữ, việc hiểu các mô hình ẩn dụ này có thể giúp người học nắm bắt ngôn ngữ một cách tự nhiên và sâu sắc hơn. Đối với dịch thuật, nó giúp tránh những hiểu lầm văn hóa và truyền tải trọn vẹn ý nghĩa của bản gốc. Hơn nữa, nghiên cứu này mở ra những hướng đi mới cho các công trình tương lai. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khám phá các loại ẩn dụ khác trong ca từ, mở rộng phạm vi ngôn ngữ nghiên cứu, hoặc đi sâu vào các yếu tố xã hội học và tâm lý học ảnh hưởng đến đặc điểm ẩn dụ. Việc này sẽ tiếp tục làm phong phú thêm hiểu biết của chúng ta về mối quan hệ phức tạp giữa ngôn ngữ, văn hóa và nhận thức con người, khẳng định tầm quan trọng của phân tích ca từ trong việc giải mã tri thức con người.

6.1. Đánh giá Tổng quan về Nghiên cứu và Những Đóng góp Mới

Nghiên cứu đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về ẩn dụ mùa trong ca từ Anh Việt, vượt ra ngoài giới hạn của các phân tích bề mặt. Nó không chỉ xác định các kiểu ẩn dụ mùa phổ biến mà còn đi sâu vào các cơ chế tri nhận tạo ra chúng, sử dụng khung lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận. Những đóng góp mới bao gồm việc hệ thống hóa các mô hình khái niệm ẩn dụ về mùa trong cả hai ngôn ngữ, đồng thời chỉ ra sự ảnh hưởng của văn hóa Việt Anh đối với việc biểu đạt các ý nghĩa ẩn dụ. Đây là một trong số ít các nghiên cứu thực hiện so sánh đối chiếu toàn diện như vậy, làm cầu nối giữa ngôn ngữ và văn hóa thông qua lăng kính của ẩn dụ. Thành công của nghiên cứu này nằm ở việc chứng minh rằng ẩn dụ là một công cụ mạnh mẽ không chỉ trong sáng tạo nghệ thuật mà còn trong việc phản ánh tư duy và nhận thức của con người.

6.2. Hướng Nghiên cứu Tiếp theo về Ẩn dụ Mùa và Ngôn ngữ học Tri nhận

Tương lai của nghiên cứu tri nhận về ẩn dụ mùa và các khía cạnh tương tự còn rất rộng mở. Các nhà nghiên cứu có thể mở rộng phạm vi dữ liệu sang các thể loại âm nhạc hoặc các phương tiện truyền thông khác như thơ ca, phim ảnh để tìm kiếm các đặc điểm ẩn dụ mới. Một hướng đi tiềm năng là nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của yếu tố vùng miền hoặc lịch sử đến ý nghĩa ẩn dụ mùa trong các biến thể của ca từ tiếng Việt hoặc ca từ tiếng Anh. Ngoài ra, việc tích hợp các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, như đo lường phản ứng tâm lý của người nghe đối với các ẩn dụ, có thể mang lại cái nhìn sâu sắc hơn về quá trình giải mã ý nghĩa. Nghiên cứu về mối liên hệ giữa ẩn dụ tri nhận và cảm xúc trong âm nhạc cũng là một lĩnh vực hứa hẹn. Những hướng đi này sẽ tiếp tục làm giàu thêm hiểu biết về mối quan hệ phức tạp giữa ngôn ngữ, văn hóa và nhận thức con người, mở rộng ứng dụng của phân tích ca từ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về ẩn dụ đã chứng kiến một bước chuyển hệ hình (paradigm shift) căn bản kể từ khi Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics - CL) ra đời vào thập niên 1970 và bùng nổ từ thập niên 1980 nhằm thay thế các cách tiếp cận hình thức thuần túy đối với ngôn ngữ (Evans & Green, 2006; Croft & Cruse, 2004). Công trình tiên phong Metaphors We Live By của Lakoff và Johnson (1980a) đã xác lập Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT), định vị ẩn dụ không đơn thuần là một biện pháp tu từ mang tính trang trí trong thi ca, mà là một cơ chế tri nhận tất yếu chi phối tư duy, hành động và ngôn ngữ thường nhật của con người. Trong dòng chảy học thuật này, các thực thể trừu tượng thuộc phạm trù Thời gian (TIME) liên tục được khảo sát; tuy nhiên, phần lớn các công trình kinh điển (Lakoff & Johnson, 1980a; Evans, 2004; Kövecses, 2010; Li, 2014; Nguyễn Hòa, 2007; Võ Thị Mai Hoa, 2016) đều mặc định định vị THỜI GIAN dưới vai trò duy nhất là Miền đích (Target Domain) được ánh xạ từ Miền nguồn (Source Domain) là Không gian (Space) hoặc Vật thể (Object).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cụ thể được xác định: Khái niệm MÙA (SEASON) – một phân khúc tuần hoàn đặc thù của thời gian tự nhiên – hầu như chưa được khảo cứu toàn diện trong ngôn ngữ học đối chiếu liên văn hóa, đặc biệt là việc xem xét MÙA đồng thời ở cả hai tư cách: vừa là miền đích tiếp nhận ánh xạ từ các thực thể cụ thể, vừa là miền nguồn ánh xạ lên các phạm trù trừu tượng khác. Tại Việt Nam, công trình hiếm hoi của Bạch (2015) chỉ dừng lại ở phạm vi khảo sát mùa Xuân (Spring) thuần túy dưới góc độ ẩn dụ cấu trúc. Nhằm giải quyết triệt để khoảng trống này, luận án tiến sĩ "Season Metaphors in English and Vietnamese Songs: A Cognitive Study" của nghiên cứu sinh Sỹ Thị Thơm (Chuyên ngành Ngôn ngữ học Anh, Mã số: 9220201, Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Đà Nẵng, 2021) được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Minh Tâm và PGS.TS. Nguyễn Văn Long.

Luận án tập trung giải quyết câu hỏi nghiên cứu tổng quát: Những điểm tương đồng và khác biệt giữa các ẩn dụ ý niệm về MÙA được biểu đạt trong ca từ tiếng Anh và tiếng Việt là gì? Câu hỏi này được cụ thể hóa thành 2 câu hỏi nghiên cứu bộ phận:

1. Research Question 1 (RQ1): Những điểm tương đồng và khác biệt giữa các ẩn dụ ý niệm về mùa trong ca từ tiếng Anh và tiếng Việt khi MÙA (SEASON) đóng vai trò là Miền đích (Target Domain) là gì?
2. Research Question 2 (RQ2): Những điểm tương đồng và khác biệt giữa các ẩn dụ ý niệm về mùa trong ca từ tiếng Anh và tiếng Việt khi MÙA (SEASON) đóng vai trò là Miền nguồn (Source Domain) là gì?

Khung lý thuyết nền tảng của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980a, 2003), Lý thuyết Hòa trộn Ý niệm (Conceptual Integration Network / Blending Theory của Fauconnier & Turner, 2002), và đặc biệt là mô hình Phân tầng Lược đồ 4 cấp độ (Schematicity Hierarchy) trong Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm Mở rộng của Kövecses (2020) bao gồm: Lược đồ hình ảnh (Image Schema) – Ma trận miền (Domain Matrix) – Khung ý niệm (Frame) – Không gian tinh thần (Mental Space).

Đóng góp mang tính đột phá của nghiên cứu được định lượng hóa rõ ràng: Luận án đã nhận diện, phân loại và giải mã tổng cộng 58 ẩn dụ ý niệm về mùa trong kho ngữ liệu ca từ hai ngôn ngữ. Khi MÙA là miền đích, nghiên cứu phát hiện 40 ẩn dụ ý niệm (trong đó 28 ẩn dụ được chia sẻ chung giữa tiếng Anh và tiếng Việt, 12 ẩn dụ mang tính đặc thù riêng biệt cho từng ngôn ngữ). Khi MÙA là miền nguồn, nghiên cứu xác định 18 ẩn dụ ý niệm (trong đó 10 ẩn dụ chia sẻ chung, 6 ẩn dụ chỉ xuất hiện trong tiếng Việt và 2 ẩn dụ độc quyền trong tiếng Anh). Phạm vi nghiên cứu (Scope) tập trung vào văn bản ca từ của các ca khúc tiếng Anh thuộc Vòng tròn Trung tâm (Inner Circle - Kachru, 1985) và ca từ tiếng Việt được sáng tác từ thế kỷ XX đến nay, mở ra đóng góp sâu sắc cho ngôn ngữ học tri nhận đối chiếu, lý luận dịch thuật và phương pháp giảng dạy ngoại ngữ.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ trải qua hai thời kỳ căn bản: thời kỳ tiền tri nhận (pre-cognitive period) và thời kỳ tri nhận (cognitive linguistics period). Trong thời kỳ tiền tri nhận, Aristotle giữ vai trò mở đường khi định nghĩa ẩn dụ trong Poetics và Rhetoric như sự chuyển di tên gọi (transference of an alien name) từ giống sang loài hoặc theo phép tương tự tỉ lệ (Bucher, 1950; Ortony, 1993). Quan điểm này hình thành nên hai lý thuyết kinh điển thuộc hệ hình khách quan luận (objectivist paradigm):

1. Lý thuyết thay thế (Substitution Theory): Xem ẩn dụ là một biểu đạt ngôn ngữ chứa đựng sự mâu thuẫn nội tại đòi hỏi phải "nghĩa đen hóa" (literalize) qua các thành tố Sở biểu (Tenor) và Phương tiện biểu đạt (Vehicle) như phân tích 3 giai đoạn của Leech (1969).
2. Lý thuyết so sánh (Comparison/Similarity Theory): Được Black (1962) và Soskice (1985) xem là biến thể tinh vi của thuyết thay thế, coi ẩn dụ thực chất là một phép so sánh ngầm (elliptical simile) dựa trên các thuộc tính tương đồng có sẵn giữa hai sự vật (Miller, 1993; Đỗ Hữu Châu, 1966; Đinh Trọng Lạc, 1996; Nguyễn Thiện Giáp, 1998).

Sự bế tắc của hệ hình truyền thống chỉ thực sự được tháo gỡ khi Richards (1936, p. 94) đề xướng Lý thuyết Tương tác (Interaction Theory), khẳng định dứt khoát:

"Thought is metaphoric, and proceeds by comparison, and metaphors of language derive therefrom."

Richards và sau đó là Black (1962, 1993) cùng Kittay (1987) đã dịch chuyển bản chất của ẩn dụ từ trò chơi ngôn từ sang sự tương tác năng động giữa hai luồng tư tưởng trong tâm trí con người.

graph TD
    A["Hệ hình Tiền tri nhận (Pre-cognitive)"] --> B["Aristotle: Transference of Name"]
    B --> C["Substitution Theory (Leech, 1969)"]
    B --> D["Comparison Theory (Black, 1962; Soskice, 1985)"]
    C & D --> E["Interaction Theory (Richards, 1936; Black, 1993)"]
    E --> F["Hệ hình Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics)"]
    F --> G["Conceptual Metaphor Theory - CMT (Lakoff & Johnson, 1980)"]
    G --> H["Extended CMT: 4-Level Schematicity (Kövecses, 2020)"]
    G --> I["LCCM & Time-Space Mappings (Evans, 2004, 2005)"]

Bước sang thời kỳ tri nhận, Lakoff và Johnson (1980a, p. 3) đã tạo nên cuộc cách mạng với luận điểm:

"Metaphor is much more than just a poetic device—it is essential and pervasive in our everyday language, communication, thoughts, and actions."

Ẩn dụ ý niệm được xác lập như một ánh xạ liên miền (cross-domain mapping) từ miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng. Lakoff (1993, p. 203) nhấn mạnh:

"Metaphor is the main mechanism through which we comprehend abstract concepts and perform abstract reasoning."

Trong nghiên cứu thực nghiệm quốc tế, các công trình khảo sát phạm trù Thời gian của Evans (2004, 2005) về phép chiếu Time as Space, nghiên cứu của Li (2014) trên ngữ liệu Bank of English (BoE) về các ẩn dụ TIME IS MONEY, TIME IS A RESOURCE, TIME IS MOTION, và các khảo sát của Shinohara & Pardeshi (2011) đều chỉ giới hạn thời gian ở tư cách miền đích.

Luận án của Sỹ Thị Thơm đã định vị chính xác vị thế khoa học của mình thông qua việc so sánh đối chất trực tiếp với các nghiên cứu tiền nhiệm. So với công trình của Li (2014) vốn chỉ khảo sát thời gian đơn chiều qua kho ngữ liệu tin tức tiếng Anh quy mô lớn, luận án mở rộng sang thể loại ca từ đa ngữ (Anh - Việt) giàu tính biểu cảm thẩm mỹ. Đồng thời, so với nghiên cứu của Bạch (2015) vốn chỉ phân tích đơn lẻ ẩn dụ mùa Xuân trong tiếng Việt, luận án này là công trình tiên phong thiết lập hệ thống phân tích đối chiếu toàn diện cả 4 mùa (Xuân, Hạ, Thu, Đông) ở cả hai chiều ánh xạ xuôi và ngược, làm sáng tỏ các tương đồng và dị biệt văn hóa - thể nghiệm sâu sắc.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp vượt bậc cho việc phát triển và hoàn thiện các lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận đương đại:

• Kế thừa và mở rộng CMT kinh điển: Kiểm chứng và khẳng định tính phổ quát của các nguyên lý nền tảng do Lakoff và Johnson (1980a, 1999) đề xướng, đồng thời chứng minh rằng cơ chế ánh xạ ý niệm không chỉ vận hành theo chiều từ cụ thể sang trừu tượng mà còn có khả năng vận hành linh hoạt theo cấu trúc tương tác hai chiều khi một ý niệm thời gian tự nhiên (MÙA) có thể vừa là đích tiếp nhận các thuộc tính vật lý vừa là nguồn phóng chiếu lên các trạng thái xã hội, lịch sử và cảm xúc phức tạp.
• Ứng dụng mô hình phân tầng lược đồ của Kövecses (2020): Luận án là một trong những công trình thực nghiệm tiên phong tại Việt Nam vận dụng cấu trúc phân tầng 4 cấp độ nhận thức của Kövecses (2020) để giải thích quá trình tri nhận MÙA:
  1. Lược đồ hình ảnh (Image Schema): Vận hành ở mức độ sơ đồ hóa cao nhất (Container, Path, Source-Path-Goal, Force).
  2. Ma trận miền (Domain Matrix): Cung cấp các miền tri thức nền tảng về vật thể không gian, hiện tượng tự nhiên, sinh thể hữu sinh.
  3. Khung ý niệm (Frame): Cụ thể hóa các kịch bản hành động, quan hệ nhân quả và trải nghiệm văn hóa mùa vụ.
  4. Không gian tinh thần (Mental Space): Thiết lập các cấu trúc cục bộ lâm thời trong ngữ cảnh ca từ cụ thể của từng tác khúc.
• Chứng minh các đặc trưng cấu trúc của ẩn dụ ý niệm: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho 5 đặc tính cốt lõi:
  • Tính đẳng cấu tô-pô (Topological Isomorphism): Ánh xạ bảo toàn cấu trúc quan hệ nội tại của miền nguồn sang miền đích (Lakoff, 1994).
  • Tính hệ thống (Systematicity): Mạng lưới ẩn dụ liên kết chặt chẽ qua các hệ quả suy luận ẩn dụ (Metaphorical Entailments).
  • Tính bộ phận (Partiality): Ánh xạ chỉ làm nổi bật (highlight) một số thuộc tính của mùa trong khi che khuất (hide) các thuộc tính khác.
  • Tính phổ biến (Ubiquity): Tần suất xuất hiện dày đặc của ẩn dụ trong đời sống và nghệ thuật.
  • Tính đối ngẫu (Duality): Sự song hành của hai mô hình tri nhận Thời gian chuyển động (Time-moving) và Chủ thể chuyển động qua thời gian (Ego-moving) (Lakoff, 1993).

classDiagram
    class SchematicityHierarchy {
        +Image Schema (Cao nhất - Gestalt trừu tượng: Container, Path)
        +Domain Matrix (Miền ý niệm nền tảng: Physical entity, Nature)
        +Frame (Khung cảnh huống cụ thể: Season-cycle, Weather event)
        +Mental Space (Cục bộ lâm thời trong từng ca từ cụ thể)
    }
    class CognitiveMechanisms {
        +Topological Isomorphism (Bảo toàn cấu trúc quan hệ)
        +Metaphorical Entailment (Suy luận hệ quả tri nhận)
        +Partiality (Làm nổi bật và che khuất thuộc tính)
        +Duality (Đối ngẫu: Moving-time vs. Moving-ego)
    }
    SchematicityHierarchy <|-- CognitiveMechanisms : Operationalizes

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn ba trụ cột lý thuyết: CMT (Lakoff & Johnson), Extended CMT (Kövecses, 2020) và Lý thuyết Hòa trộn Không gian Tinh thần (Fauconnier & Turner, 2002).

                      [MIỀN NGUỒN (SOURCE DOMAIN)]
                      - Thực thể trong không gian (Object in Space)
                      - Hiện tượng & Vật chất tự nhiên (Natural Substance)
                      - Sinh thể: Con người, Động thực vật (Animate entities)
                                     │
                     Cross-Domain Mapping (Ánh xạ liên miền)
                                     ▼
                      [MIỀN ĐÍCH 1: SEASON AS TARGET]
                      - Mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông như Thực thể chuyển động / Thùng chứa
                                     │
                     Secondary Projection (Chiếu xạ thứ cấp)
                                     ▼
                      [MIỀN ĐÍCH 2: SEASON AS SOURCE]
                      - Trạng thái tự nhiên & Cảm xúc (Love, Sadness)
                      - Thể chế xã hội & Biến cố lịch sử (Victory, Peace, Revolution)

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập minh bạch: Khung phân tích tập trung giải mã ngữ nghĩa tri nhận biểu đạt qua phương tiện ngôn ngữ viết trong văn bản ca từ (written song lyrics), loại trừ các yếu tố phi ngôn ngữ như giai điệu, tiết tấu âm nhạc hay phân tích diễn ngôn đa phương thức (multimodal analysis).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án định vị lập trường bản thể luận và nhận thức luận trong Hệ hình Ngôn ngữ học Tri nhận – cụ thể là Chủ nghĩa Hiện thực Trải nghiệm (Experiential Realism / Embodied Realism) do Lakoff và Johnson (1999) đề xướng. Bản thể luận này khẳng định ý niệm và cấu trúc tư duy của con người bắt nguồn sâu xa từ trải nghiệm thể nghiệm thân thể (bodily experience) trong môi trường vật lý và môi trường văn hóa - xã hội.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa hai phương pháp:

1. Phương pháp Định tính (Qualitative Method): Dùng để phân tích ngữ nghĩa học tri nhận, giải cấu trúc các ánh xạ ý niệm, xác định lược đồ hình ảnh và giải thích động cơ văn hóa - thể nghiệm đằng sau các biểu thức ngôn ngữ.
2. Phương pháp Định lượng (Quantitative Method): Dùng để thống kê tần suất xuất hiện, đo lường tỷ lệ phân bố của các miền nguồn, miền đích và các nhóm từ vựng chỉ chuyển động, trạng thái nhiệt độ trên toàn bộ kho ngữ liệu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước chuẩn hóa:

• Nguồn dữ liệu: Tuyển chọn từ các tuyển tập ca khúc tiếng Anh và tiếng Việt tiêu biểu từ đầu thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, đại diện cho các dòng nhạc dân ca, tiền chiến, kháng chiến, tình ca và nhạc đương đại.
• Từ điển đối chiếu ngữ nghĩa chuẩn: Để xác định tính chuyển nghĩa ẩn dụ, luận án sử dụng hệ thống từ điển đối sánh uy tín: Cambridge Advanced Learner’s Dictionary (CALD), Longman Dictionary of Contemporary English (LDE), Merriam-Webster Collegiate Dictionary (MWD) đối với tiếng Anh; và Từ điển Tiếng Việt (VD) của Viện Ngôn ngữ học đối với tiếng Việt.
• Quy trình nhận diện ẩn dụ kép (Dual Metaphor Identification Procedures):
  1. Thủ tục Nhận diện Ẩn dụ MIPVU (Metaphor Identification Procedure Vrije Universiteit - Steen et al., 2011; Pragglejaz Group, 2007): Xác định các đơn vị từ vựng mang nghĩa ẩn dụ (metaphor-related words - MRWs) thông qua việc so sánh nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) với nghĩa cơ bản/nghĩa gốc (basic meaning).
  2. Phân tích Mô hình Ẩn dụ MPA (Metaphor Pattern Analysis - Stefanowitsch, 2006): Trích xuất các mẫu hình kết hợp cú pháp - từ vựng (collocational patterns) chứa từ khóa về mùa để xác định các ánh xạ ý niệm ẩn dưới bề mặt ngôn ngữ.
• Kiểm định độ tin cậy liên mã hóa (Intercoder Reliability): Để loại bỏ thiên kiến chủ quan của tác giả, một tập con dữ liệu độc lập đã được mã hóa chéo bởi TS. Lý Ngọc Toàn (chuyên gia ngôn ngữ học tri nhận). Sự thống nhất cao giữa hai người mã hóa xác lập tính giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy (reliability) của toàn bộ công trình.

flowchart TD
    A["Thu thập ngữ liệu ca từ (Anh - Việt từ thế kỷ XX - nay)"] --> B["Trích xuất đơn vị chứa từ khóa MÙA (Season Keywords)"]
    B --> C["Nhận diện từ mang nghĩa ẩn dụ: Quy trình MIPVU (Steen et al., 2011)"]
    C --> D["Phân tích mẫu hình kết hợp: Quy trình MPA (Stefanowitsch, 2006)"]
    D --> E["Đối chiếu nghĩa từ điển: CALD, LDE, MWD vs. VD"]
    E --> F["Kiểm định độ tin cậy liên mã hóa (Intercoder Reliability)"]
    F --> G["Phân loại & Tổng hợp: 58 Ẩn dụ Ý niệm (Target & Source Domains)"]

Data và phân tích

Dữ liệu ngôn ngữ được phân tích chi tiết qua các trường từ vựng chuyên biệt:

• Nhóm động từ chuyển động (Motion verbs): come, go, pass, leave, arrive, arrive, về, sang, đi, qua, trôi, bước...
• Nhóm tính từ và phó từ chỉ đặc tính không gian và nhiệt độ: cold, warm, freezing, lạnh, ấm, giá buốt, nồng nàn...
• Các thực thể sống và phi sinh thể mapped onto mùa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích đối chiếu, nghiên cứu đã đạt được các phát hiện đột phá mang tính hệ thống cao:

pie title Phân bố 58 Ẩn dụ Ý niệm trong Luận án
    "SEASON là Target (Chia sẻ chung Anh - Việt)" : 28
    "SEASON là Target (Đặc thù riêng từng ngôn ngữ)" : 12
    "SEASON là Source (Chia sẻ chung Anh - Việt)" : 10
    "SEASON là Source (Đặc thù Tiếng Việt)" : 6
    "SEASON là Source (Đặc thù Tiếng Anh)" : 2

1. Quy mô hệ thống ẩn dụ toàn diện (58 ẩn dụ ý niệm):

   • Khi MÙA là Miền đích (SEASON AS TARGET DOMAIN): Xác định được 40 ẩn dụ ý niệm. Trong đó, có 28 ẩn dụ đồng quy xuất hiện trong cả hai nền văn hóa (ví dụ: SEASON IS A MOVING OBJECT, SEASON IS A CONTAINER, SEASON IS A PERSON, SEASON IS A RECURRENT CYCLE). Có 12 ẩn dụ dị biệt mang tính đặc thù độc lập cho từng ngôn ngữ.
   • Khi MÙA là Miền nguồn (SEASON AS SOURCE DOMAIN): Xác định được 18 ẩn dụ ý niệm. Trong đó, có 10 ẩn dụ chia sẻ chung (ví dụ: LOVE IS SPRING, YOUTH IS SPRING, OLD AGE IS WINTER, SADNESS IS AUTUMN). Đáng chú ý, có 6 ẩn dụ chỉ tồn tại trong tiếng Việt và 2 ẩn dụ độc quyền trong tiếng Anh.

2. Sự chi phối của Thể nghiệm Môi trường Vật lý (Physical Embodiment):

   • Cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ mô hình ý niệm hóa mùa thông qua nhiệt độ và chu kỳ tự nhiên. Mùa Đông đồng nhất với sự lạnh giá, cô đơn, tàn lụi; mùa Xuân đồng nhất với sự sinh sôi, tuổi trẻ và tình yêu thương.
   • Sự khác biệt về điều kiện khí hậu tạo ra những biến thể ý niệm độc đáo: Tiếng Anh thuộc vùng ôn đới có mùa đông khắc nghiệt tuyết trắng nên các ẩn dụ gắn liền với băng giá, tuyết phủ (snow, frost) đậm đặc hơn; trong khi tiếng Việt thuộc khí hậu nhiệt đới gió mùa có sự phân hóa mùa mưa - mùa nắng rõ rệt, dẫn đến các ánh xạ mùa gắn liền với mưa ngâu, gió bấc, hạt mưa xuân.

3. Sự tác động của Thể nghiệm Văn hóa - Lịch sử - Xã hội (Socio-cultural Embodiment):

   • Đây là phát hiện đột phá mang tính phân kỳ sâu sắc nhất: Trong ca từ tiếng Việt, MÙA XUÂN và MÙA HÈ được ánh xạ mạnh mẽ lên các biến cố lịch sử hào hùng của dân tộc, tạo nên các ẩn dụ độc nhất vô nhị: MÙA XUÂN LÀ THẮNG LỢI / HÒA BÌNH / CÁCH MẠNG / ĐẢNG (qua các biểu thức: "Mùa xuân đại thắng", "Mùa xuân độc lập", "Mùa xuân dâng Đảng") hay MÙA HÈ LÀ CHIẾN DỊCH / CÁCH MẠNG ("Mùa hè đỏ lửa", "Mùa hè tình nguyện").
   • Ngược lại, trong ca từ tiếng Anh, mùa không mang chức năng phản ánh các biến động ý thức hệ chính trị tập thể mà tập trung sâu sắc vào thế giới nội tâm cá nhân, các trạng thái tâm lý hiện sinh, sự biến chuyển của các mối quan hệ tình cảm lãng mạn lứa đôi.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│              SO SÁNH MÔ HÌNH Ý NIỆM HÓA MÙA LIÊN VĂN HÓA                │
├────────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┤
│         CA TỪ TIẾNG VIỆT           │          CA TỪ TIẾNG ANH           │
├────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┤
│ • Chiều hướng: Cá nhân & Tập thể   │ • Chiều hướng: Thuần túy Cá nhân   │
│ • Không gian xã hội hóa cao độ     │ • Không gian tâm lý cá thể         │
│ • MÙA XUÂN = Thắng lợi, Hòa bình,  │ • SPRING = Youth, Romance, Rebirth │
│   Độc lập dân tộc, Cách mạng       │ • WINTER = Emotional isolation,    │
│ • MÙA HÈ = Chiến dịch, Tình nguyện │   Physical coldness, Death         │
│ • Trải nghiệm nông nghiệp lúa nước │ • Trải nghiệm ôn đới tuyết phủ     │
└────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────┘

4. Sự tương tác đối ngẫu giữa Chuyển động và Thùng chứa:
   • Cả hai ngôn ngữ đều thể hiện rõ nét cấu trúc lược đồ hình ảnh CONTAINER ("trong mùa xuân ấy", "in the depths of winter") và SOURCE-PATH-GOAL ("mùa thu đã qua đi", "winter comes creeping in"), phản ánh sự phổ quát trong cấu trúc tri nhận không gian hóa thời gian của nhân loại.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Luận án củng cố vững chắc lý thuyết về tính thể nghiệm văn hóa của ẩn dụ (Kövecses, 2005), bác bỏ quan điểm đơn thuần cho rằng ẩn dụ chỉ mang tính thể nghiệm sinh học phổ quát; khẳng định văn hóa và bối cảnh lịch sử là bộ lọc tri nhận quyết định diện mạo của các ánh xạ ý niệm.
• Về mặt Phương pháp luận: Xác lập quy trình chuẩn mực kết hợp MIPVU (Steen et al., 2011) và MPA (Stefanowitsch, 2006) có thể ứng dụng rộng rãi cho việc khảo sát các thể loại diễn ngôn nghệ thuật khác.
• Về Ứng dụng Thực tiễn Giảng dạy (ELT/VFL): Giúp người học tiếng Anh tại Việt Nam và người nước ngoài học tiếng Việt nâng cao Năng lực Ẩn dụ (Metaphorical Competence). Giúp người học không chỉ ghi nhớ từ vựng cơ học mà thấu hiểu được mô hình tư duy bản ngữ đằng sau các cụm từ cố định về mùa.
• Về Thực hành Biên - Phiên dịch: Cung cấp cơ sở lý luận tri nhận vững chắc để các dịch giả giải quyết bài toán bất tương đương văn hóa (cultural non-equivalence), tránh dịch thô vụng nghĩa đen (literal translation) khi chuyển ngữ các ẩn dụ mùa mang đậm dấu ấn lịch sử - văn hóa giữa hai ngôn ngữ Anh - Việt.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu (limitations) khoa học:

1. Giới hạn về phương thức biểu đạt (Modality): Dữ liệu nghiên cứu mới chỉ giới hạn ở văn bản ca từ viết (written lyrics), chưa tích hợp phân tích đa phương thức (Multimodal Metaphor Analysis) để khảo cứu sự tương tác giữa ca từ với giai điệu, tiết tấu, hòa âm và hình ảnh biểu diễn.
2. Giới hạn về khung thời gian và thể loại: Ngữ liệu tập trung chủ yếu từ thế kỷ XX đến nay ở các ca khúc phổ thông, chưa bao quát toàn diện các giai đoạn cổ điển hoặc các thể loại âm nhạc ngầm (underground/indie/hip-hop) đương đại.
3. Giới hạn mẫu ngữ liệu tiếng Anh: Mẫu tiếng Anh chủ yếu tập trung vào các quốc gia thuộc Vòng tròn Trung tâm (Inner Circle như Anh, Mỹ), chưa mở rộng so sánh sang các biến thể tiếng Anh thuộc Vòng tròn Mở rộng (Outer/Expanding Circles).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Analysis) kết hợp giữa âm nhạc học và ngôn ngữ học tri nhận.
• Hướng 2: Nghiên cứu thụ đắc ẩn dụ mùa (metaphor acquisition) ở người học ngôn ngữ thứ hai thông qua các phương pháp thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics).
• Hướng 3: Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ Nhân tạo (AI) để khai phá tự động các ẩn dụ ý niệm trên kho ngữ liệu lớn (Big Data Corpus).
• Hướng 4: Mở rộng mô hình so sánh đối chiếu đa ngữ giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ phương Đông khác như tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Hàn.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng Học thuật (Academic Impact): Tạo lập một công trình tham khảo nền tảng cho chuyên ngành Ngôn ngữ học So sánh Đối chiếu và Ngôn ngữ học Tri nhận tại Việt Nam. Công trình cung cấp hệ thống dẫn liệu thực nghiệm vững chắc, ước tính đóng góp giá trị trích dẫn học thuật cao cho các luận văn, luận án nghiên cứu về ngữ nghĩa học tri nhận và thi pháp học ngôn ngữ.
• Đổi mới Giáo dục & Đào tạo Ngôn ngữ: Cung cấp nguồn học liệu quý báu để cải tiến chương trình giảng dạy các học phần Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics), Ngữ nghĩa học (Semantics), và Lý thuyết Dịch nâng cao (Advanced Translation Theory) tại các trường đại học ngoại ngữ.
• Tác động Xã hội & Giao lưu Văn hóa: Làm sáng tỏ chiều sâu tri nhận và bản sắc văn hóa Việt Nam thể hiện qua âm nhạc, hỗ trợ đắc lực cho các hoạt động ngoại giao văn hóa, quảng bá văn học nghệ thuật Việt Nam ra thế giới thông qua các bản dịch chuẩn xác về mặt tri nhận.

---

Đối tượng hưởng lợi

graph LR
    A["Luận án: Season Metaphors"] --> B["Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học"]
    A --> C["Giảng viên & Nhà nghiên cứu CL"]
    A --> D["Dịch giả Văn học - Âm nhạc"]
    A --> E["Người học Ngoại ngữ (EFL / VFL)"]
    
    B --> B1["Khai thác Gap nghiên cứu & Phương pháp MIPVU/MPA"]
    C --> C1["Giáo trình & Khung lý thuyết phân tầng Kövecses"]
    D --> D1["Chiến lược dịch tương đương tri nhận"]
    E --> E1["Nâng cao Năng lực Ẩn dụ & Thấu cảm Văn hóa"]

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu chuẩn mực, chặt chẽ từ việc xác định research gap, thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đến quy trình nhận diện ẩn dụ MIPVU/MPA có độ tin cậy khoa học cao.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ: Sở hữu khung tham chiếu chi tiết để giảng dạy và phát triển các đề tài phân tích diễn ngôn nghệ thuật dưới góc nhìn tri nhận.
• Dịch giả chuyên nghiệp: Nắm vững cơ chế ánh xạ liên miền để giải mã chính xác các ẩn dụ văn hóa đặc thù, nâng cao chất lượng chuyển ngữ tác phẩm thi ca và âm nhạc.
• Người học tiếng Anh và tiếng Việt: Tiếp cận phương pháp học từ vựng và tư duy ngôn ngữ bản ngữ thông qua cấu trúc ý niệm, giúp sử dụng ngôn ngữ tự nhiên và sâu sắc hơn.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận án đã mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT) của Lakoff & Johnson và Lý thuyết Phân tầng Lược đồ (Extended CMT) của Kövecses (2020) thông qua việc chứng minh tính khả biến hai chiều của một thực thể thời gian tự nhiên (MÙA). Luận án chứng minh MÙA không chỉ thụ động tiếp nhận các thuộc tính từ các miền vật lý cụ thể (SEASON as Target Domain với 40 ẩn dụ) mà còn chủ động đóng vai trò là một miền nguồn quyền năng (SEASON as Source Domain với 18 ẩn dụ) để ý niệm hóa các phạm trù trừu tượng phức tạp về lịch sử, chính trị, thể chế và đời sống nội tâm.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu truyền thống vốn dựa chủ yếu vào trực giác cá nhân của nhà nghiên cứu (nguy cơ thiên kiến cao) hoặc các nghiên cứu corpus đơn thuần như Li (2014), luận án tạo nên đột phá phương pháp luận khi kết hợp tích hợp quy trình nhận diện kép MIPVU (Steen et al., 2011) và MPA (Stefanowitsch, 2006), đồng thời áp dụng thủ tục kiểm định độ tin cậy liên mã hóa (Intercoder Reliability) với chuyên gia độc lập. Điều này mang lại tính khách quan, khoa học và khả năng tái lập (replicability) tuyệt đối cho phân tích ngữ nghĩa tri nhận.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính bất đối xứng hoàn toàn trong việc ý niệm hóa Mùa Xuân và Mùa Hè giữa hai nền văn hóa. Trong khi tiếng Anh tuyệt đối giữ mùa trong phạm vi trải nghiệm tự nhiên và tâm lý cá nhân, thì trong tiếng Việt, trải nghiệm lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc đã tái cấu trúc tư duy ngôn ngữ, biến Mùa Xuân và Mùa Hè thành các biểu tượng ý niệm cho Thắng lợi, Hòa bình, Độc lập dân tộc và Cách mạng. Đây là bằng chứng thực nghiệm phản bác quan điểm cho rằng ẩn dụ chỉ thuần túy bắt nguồn từ trải nghiệm thể nghiệm sinh học phổ quát.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) minh bạch không?

Có. Luận án xây dựng quy trình 5 bước (Five-Step Method) cực kỳ minh bạch:

1. Thu thập ca từ và số hóa ngữ liệu;
2. Quét từ khóa mùa và xác định ngữ cảnh xuất hiện;
3. Tra cứu đối chiếu nghĩa ngữ cảnh với nghĩa gốc trong hệ thống từ điển chuẩn (CALD, LDE, MWD, VD);
4. Xác lập ánh xạ ý niệm theo cú pháp A IS B dựa trên MIPVU và MPA;
5. Mã hóa độc lập và đối soát liên chuyên gia. Toàn bộ quy trình đều có thể áp dụng chính xác cho các cặp ngôn ngữ khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được phác thảo thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghị sự 10 năm bao gồm:

• Giai đoạn 1: Mở rộng phân tích ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) trên kho ngữ liệu video âm nhạc (MVs) và diễn xướng sân khấu.
• Giai đoạn 2: Xây dựng cơ sở dữ liệu WordNet ẩn dụ ý niệm Anh - Việt ứng dụng cho dịch máy (Machine Translation) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).
• Giai đoạn 3: Thực hiện các đo đạc điện não đồ (EEG) và theo dõi mắt (Eye-tracking) để kiểm chứng tốc độ xử lý tâm lý ngôn ngữ học đối với các ẩn dụ mùa liên văn hóa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS Sỹ Thị Thơm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi được đúc kết:

1. Khảo cứu toàn diện và có hệ thống đầu tiên về ẩn dụ ý niệm MÙA trong sự đối sánh trực tiếp giữa hai ngôn ngữ Anh và Việt trên kho ngữ liệu ca từ từ thế kỷ XX đến nay.
2. Định lượng và định tính hóa thành công 58 ẩn dụ ý niệm, phân định rành mạch 40 ẩn dụ khi MÙA là miền đích (28 chia sẻ, 12 đặc thù) và 18 ẩn dụ khi MÙA là miền nguồn (10 chia sẻ, 6 đặc thù tiếng Việt, 2 đặc thù tiếng Anh).
3. Ứng dụng sáng tạo mô hình phân tầng lược đồ 4 cấp độ của Kövecses (2020) (Image Schema – Domain Matrix – Frame – Mental Space), làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận của Ngôn ngữ học Tri nhận đương đại.
4. Chứng minh vai trò quyết định của Thể nghiệm Văn hóa - Lịch sử - Xã hội (Socio-cultural Embodiment) bên cạnh Thể nghiệm Môi trường Vật lý (Physical Embodiment) trong việc định hình các mô hình tri nhận ẩn dụ.
5. Thiết lập quy trình nghiên cứu thực nghiệm chuẩn mực kết hợp MIPVU và MPA, mở ra hướng đi phương pháp luận tin cậy cho các nghiên cứu ngữ nghĩa học đối chiếu trong tương lai.

Công trình không chỉ là một đóng góp học thuật xuất sắc làm giàu thêm kho tàng nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam, mà còn tạo tiền đề vững chắc cho các ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngôn ngữ, nâng cao năng lực ẩn dụ và thực hành dịch thuật văn học nghệ thuật trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

THE UNIVERSITY OF DANANG UNIVERSITY OF FOREIGN LANGUAGE STUDIES SỸ THỊ THƠM SEASON METAPHORS IN ENGLISH AND VIETNAMESE SONGS: A COGNITIVE STUDY DOCTORAL THESIS IN SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES DANANG - 2021 THE UNIVERSITY OF DANANG UNIVERSITY OF FOREIGN LANGUAGE STUDIES SEASON METAPHORS IN ENGLISH AND VIETNAMESE SONGS: A COGNITIVE STUDY DOCTORAL THESIS IN SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES Major: ENGLISH LINGUISTICS Code: 9220201 A dissertation submitted in partial fulfiHment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics SUPERVISORS: 1. Nguyễn Thị Minh Tâm DANANG - 2021 STATEMENT OF AUTHORSHIP Except where the reference is indicated, no other person’s work has been used without due acknowledgement in the text of the dissertation. This dissertation has not been submitted for the award of any degree of diploma in any other tertiary institution. Da Nang, December, 2021 i ACKNOWLEDGMENTS First and foremost, I am greatly indebted to my supervisors for their continuous support and conscientious supervision.

Namely, I wish to express my deep indebtedness to Assoc. Nguyễn Văn Long for his kindness of giving me useful feedback, advice, and his constant encouragement to help me to overcome obstacles. I am extremely thankful to Dr. Nguyễn Thị Minh Tâm for her enlightening comments and discussions with our several-hour meetings for this thesis.

Thus, my supervisors fire up my coníidence, determination in accomplishing my dissertation. I would like to express my great gratitude to Assoc. Trần Hữu Phúc, Assoc. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, Assoc.

Lưu Quý Khương, Dr. Ngũ Thiện Hùng, Dr. Lê Thị Giao Chi, Dr. Võ Thị Kim Anh for their precious comments and encouragement throughout my process of writing this dissertation.

I am also grateful to Assoc. Nguyễn Thị Thu Hiền, Assoc. Nguyễn Ngọc Vũ, and Assoc. Ngô Hữu Hoàng for their critical reviews, comments, advice in the version of manuscript at the faculty board of doctoral dissertation examiners, leading to the revision for this version of current manuscript.

Besides, I deeply thank Dr. Lý Ngọc Toàn for his help, especially for agreeing to code the subset of data as an intercoder to ensure the reliability of study. I would like to thank the personnel departments, administrators in the Arm of Special Forces in general, in Military University of Special Forces in particular for their generosity in creating all favorable conditions including time, financial supports, and permission for me to conduct the research. I also wish to express my sincere gratitude to the leaders of the Faculty of Fundamental Science, and colleagues who have encouraged me to finish this study.

Last but not least, I am very grateful to my family: my parents, my brothers and sisters, my two children, and my husband. Especially, this dissertation could not have been completed without the immense support of my husband, who kept on encouraging me to never quit, even when things seemed hopeless. 2 ABSTRACT In the light of the conceptual metaphor theory (CMT), initiated by Lakoff and Johnson (1980), this study aims at investigating the conceptualization of season in English and Vietnamese songs. Accordingly, the study is intended to identify the metaphors of SEASON in both languages.

It is the viewpoint of metaphors in pre-cognitive and cognitive periods that serves to build the theoretical framework for this study. Methodologically, the data are collected from English and Vietnamese song lyrics written from the 20th century to present. Comparative method was mainly employed in combination with descriptive method. Especially, the thesis employed the procedure of the identiíying of conceptual metaphors proposed by Steen (2007) and Pragglejaz Group (2007).

Thus, the two methods of metaphor analysis, namely Metaphor Pattern Analysis (MPA, Stefanowitsch 2006) and the version of the Metaphor Identification Procedure developed at Vrije Universiteit (MIPVU, Steen et al. 2011) were used to characterize how conceptual metaphor of season is expressed. This comparative analysis of the conceptual metaphors of season in English and Vietnamese revealed that the two languages show a very similar conceptualization of season-related expressions. In detail, the research findings disclose 58 metaphors in total.

Regarding SEASON as the target domain of a metaphorical mapping, 40 metaphors are found in both English and Vietnamese. The songs in two languages share 28 metaphors, and there are 12 metaphors which are unique to one language but not the other. In terms of SEASON considered as the source domain, 10 shared metaphors of SEASON are found in the both corpora. Simultaneously, 6 metaphors are existent in Vietnamese, but not present in English.

In contrast, there are 2 cases found in English data only. It can be concluded that there are both similarities and differences in metaphorizing the entity SEASON in between English and Vietnamese. The factors related to the phenomenon are given based on the physical and socio-cultural environment. The dissertation, as briefly described above, is hoped to make significant contribution to the teaching, learning and English-Vietnamese translating practice.

3 LIST OF ABBREVIATIONS CALD Cambridge Advanced Learner’s Dictionary CBA Corpus-based Approach CD Cambridge Dictionary CIC Context-Induced Creativity CL Cognitive Linguistics CMA Critical Metaphors Analysis CMT Conceptual Metaphor Theory CS Cognitive Semantics DM Domain Matrix FR Frames FSM Five-Step Method IS Image Schema LDE Longman Dictionary English MIP Metaphor Identification Procedures MS Mental Space MWD Merriam-Webster Collegiate Dictionary VD Vietnamese Dictionary 4 LIST OF FIGURES Figure 2. The traditional explanation of metaphor. Schematicity hierarchy for four conceptual structures. Schematicity as inclusion (Kốvecses, 2020, p.

Schematic model of a minimal conceptual integration network. Generalized Integration Network for the concept of Time as Space. The combined effect of factors on metaphor use (2010, p. Framework for metaphor explanation.

The procedure of SEASON conceptual metaphor identiíication. Analytical framework of conceptual metaphor of SEASON. Analysis procedure of conceptual metaphor of season. The distribution of animate and inanimate entities mapped onto SEASON in English and Vietnamese.

The distribution of the source domains in terms of object in space for SEASON in English and Vietnamese. SEASON as a temporal cycle. The distribution of source domains in terms of inanimate entities mapping onto season in English and Vietnamese. The distribution of animate entities as source domains mapping onto Season in English and Vietnamese.

The distribution of natural state domains mapped through SEASON in English and Vietnamese. The distribution of social domains mapped through SEASON in English and Vietnamese.141 5 LIST OF TABLES Table 2. Examples of conceptual structures in schematicity hierarchy. Conceptual metaphor TIME IS MOVING OBJECT by Evans (2005).

Frequently-occurring linguistic expressions which are associated with TIME IS MONEY, TIME IS A RESOURCE and TIME IS A COMMODITY in the BoE (Li, 2014, p. Frequently-occurring linguistic expressions which are associated with TIME IS MOTION in the BoE (Li, 2014, p. Conceptual metaphors of time in English and Vietnamese. The work can be done by Qualitative and Quantitative in the study.

Metaphor identiíication procedure of the Pragglejaz Group (2007). The procedure of linguistic metaphor identiíication of season. The lexemes of motion verbs used for conceptualization of SEASON as a moving object in English and Vietnamese. The lexemes of adverbs and adjectives used for conceptualization of SEASON as a moving object in English and Vietnamese.

Domains of physical entities used for SEASON in English and Vietnamese. The distribution of natural substance and phenomenon domains mapped onto SEASON in English and Vietnamese. The lexemes denoting coldness used to map onto SEASON in English and Vietnamese. The distribution of natural characteristic domains mapped onto SEASON in English and Vietnamese.

The lexemes used for conceptualization of SEASON as A PERSON. Conceptual Metaphors of SEASON in English and Vietnamese in terms of SEASON as target domain. Emotional domains mapped through SEASON in English and Vietnamese153 6 Table 5. LOVE AS SEASON (Ho, 2018, p.

Abstract domains mapped through SEASON in English and Vietnamese. Conceptual Metaphors of SEASON in English and Vietnamese in terms of SEASON as source domain. Map of domains SEASON mapping onto and mapped through. The distribution of some source domains mapping onto four seasons (spring, summer, autumn, winter) in English and Vietnamese.170 8 TABLE OF CONTENTS THE UNIVERSITY OF DANANG.

i THE UNIVERSITY OF DANANG. i STATEMENT OF AUTHORSHIP. iii LIST OF ABBREVIATIONS. iv LIST OF FIGURES.v LIST OF TABLES.

Aims and Objectives of the Study.Scope of the Study.Significance of the Study. Organization of the Study. THEORETICALBACKGROUND AND LITERATURE REVIEW. Traditional Metaphor Theories.

Metaphor in Cognitive Linguistics. Conceptual Metaphor Theory. Other Related Concepts. Review of Related Studies.

Research Questions Revisited. Data Collecting Procedure. Sources of Data. Conceptual Metaphor Identiíication.

Data Analysis Procedure. Reliability and Validity. THE ENTITY SEASON MAPPED THROUGH THE CONCRETE DOMAINS IN ENGLISH AND VIETNAMESE SONG LYRICS. Entity in Space.

Natural Substance and Phenomenon. Characteristic of Nature. Animal and Plant. THE ENTITY SEASON MAPPING ONTO THE ABSTRACT DOMAINS IN ENGLISH AND VIETNAMESE SONG LYRICS.

Natural State Domain. Victory, Freedom, Peace. CONCLUSION AND DISCUSSION. Degree of Four- SEASON Exploitation.

Degree of Conceptual Metaphor Type Exploitation. Bases for Metaphor Explanations. Limitation and Suggestions for Further Studies. 179 THESIS-RELATED PUBLICATIONS.

Rationale Cognitive linguistics (CL) is a modern school of linguistic thought and practice that originally emerged in the early 1970s and has been increasingly active since the 1980s out of dissatisfaction with formal approaches to language (Evans and Green 2006; Croft and Cruse, 2004). However, in the exploration of the relationship between in the relationship between language and thought, CL has been followed and developed by a variety of linguists, i., Evans and Green (2006), Fillmore (1988), Langacker (1990, 2008), Talmy (1983, 2000), Geeraerts (2006), Fauconnier (1997, 2007, 2009), etc. It is noticeable that Lakoff and John mark a revolution for CL by their grounding-breaking Metaphor We Live By (1980) when they present metaphor from the cognitive perspective. The idea that metaphor needs viewing as a conceptual phenomenon and not just as a linguistic one has been argued at length by Lakoff and his fellow researchers (notably Kốvecses, 2002, 2010; Lakoff, 1987; Lakoff & Johnson, 1980a, 1999; Lakoff & Turner, 1989).

Consequently, their theory has become a foundation for good research by other authors. In Vietnam, based on Lakoff and Johnson’s theory, a number of scholars have formulated a variety of reviews, overviews, research related to conceptual metaphor, for example, Khảo luận ẩn dụ tri nhận (Treatise of cognitive metaphor) (Trần Văn Cơ, 2009), Suy nghĩ về ẩn dụ khái niệm trong thế giới thi ca từ góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận (Thinking of conceptual metaphor in poetry in terms of cognitive linguistics) (Nguyễn Lai, 2009), Ẩn dụ ý niệm (Conceptual metaphor) (Phan Thế Hưng, 2007), Ân dụ dưới góc độ tri nhận (Metaphor from the perspective of cognition) (Phan Thế Hưng, 2009); Ẩn dụ trong thơ (metaphor in poetry) (Nguyễn Thị Quyết, 2012) and so on. In addition to works related to conceptual metaphor as mentioned above, a great number of studies have been conducted to examine conceptual metaphors of both concrete and abstract concepts around human beings all over the world, as well 1 as in Vietnam. Particularly, signiíicant attention has been paid to the abstract concepts as target domains in investigating conceptual metaphors, which can be easily understood because conceptual metaphor is a process of conceptualizing a more abstract domain in terms of more concrete domains (Lakoff and Johnson, 1980a).

Up to now, the abstract concepts which have been examined are various such as life (Lakoff, 1980; Kốvecses, 2010; Nguyễn Thị Quyết, 2012); emotion: love (Lakoff and Johnson, 1980a; Kốvecses, 1986, 1988, 2000; Schroder, 2009; Tissari 2001, 2005, 2006, 2010; Zitu and Zhang, 2012; Nguyễn Hòa, 2010; Phan Văn Hòa 2011; Ngũ Thiện Hùng and Trần Thị Thanh Thảo 2011; Hồ Trịnh Quỳnh Thư, 2018 etc.), sadness (Kốvecses, 2008, Csillag, 2017; Luo Luo, 2016; Nguyễn Văn Trào, 2009, 2014; Nguyễn Thị Quyết, 2014); poverty (Dodge, 2016) and so forth. Similarly, time, an abstract concept, is also widely investigated by both foreign and Vietnamese authors (Lakoff & Johnson, 1980; Goatly, 1997; Evans, 2004; Kốvecses, 2010; Shinohara & Pardeshi, 2011; Nguyễn Hòa, 2007; Nguyễn Văn Trào, 2007; Võ Thị Mai Hoa, 2016; Phan Văn Hòa et al, 2018).