Luận văn: Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc và vấn đề Việt Nam

Luận văn thạc sĩ về khu vực mậu dịch tự do ASEAN Trung Quốc. Phân tích tác động và vấn đề đối với Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu.

• Tác giả: Vũ Thị Thanh Xuân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Thắng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị XHCN
• Đề tài: Khu Vực Mậu Dịch Tự Do ASEAN- Trung Quốc Và Những Vấn Đề Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. ACFTA là gì Toàn cảnh Hiệp định ASEAN Trung Quốc

Hiệp định Khung về Hợp tác Kinh tế Toàn diện ASEAN - Trung Quốc, ký kết vào tháng 11 năm 2002, đã chính thức đặt nền móng cho việc hình thành Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN-Trung Quốc (ACFTA). Đây được xem là một cột mốc lịch sử, tạo ra một khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới tính theo dân số, với gần 1,8 tỷ người tiêu dùng vào thời điểm đó. ACFTA không chỉ là một thỏa thuận thương mại đơn thuần; nó là một khuôn khổ hợp tác toàn diện nhằm thúc đẩy tự do hóa thương mại hàng hóa, dịch vụ và đầu tư, đồng thời tăng cường hợp tác kinh tế giữa các quốc gia thành viên. Sự ra đời của Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN-Trung Quốc bắt nguồn từ bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa mạnh mẽ, nơi các quốc gia nhận thấy sự cần thiết phải liên kết để nâng cao sức mạnh kinh tế và năng lực cạnh tranh. Luận văn của Vũ Thị Thanh Xuân (2004) chỉ ra rằng, ACFTA là một bước đi chiến lược, đáp ứng nhu cầu nội tại của cả ASEAN và Trung Quốc. Đối với ASEAN, đây là cách để tiếp cận thị trường khổng lồ của Trung Quốc và biến mối quan hệ cạnh tranh tiềm tàng thành hợp tác cùng có lợi. Đối với Trung Quốc, ACFTA là công cụ để gia tăng ảnh hưởng kinh tế - chính trị trong khu vực, đồng thời tìm kiếm thị trường thay thế cho các thị trường truyền thống như Mỹ, EU, Nhật Bản.

1.1. Lịch sử hình thành Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN Trung Quốc

Ý tưởng về ACFTA được Thủ tướng Trung Quốc Chu Dung Cơ đề xuất lần đầu tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN+3 vào tháng 11 năm 2000. Đề xuất này nhanh chóng nhận được sự ủng hộ từ các nhà lãnh đạo ASEAN. Sau một năm đàm phán tích cực, tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN - Trung Quốc vào tháng 11 năm 2001, hai bên đã nhất trí thành lập khu vực mậu dịch tự do trong vòng 10 năm. Quá trình này được thúc đẩy bởi các yếu tố thực tiễn, bao gồm sự trỗi dậy mạnh mẽ của kinh tế Trung Quốc và nhu cầu của ASEAN trong việc duy trì vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực. Hiệp định khung ký kết năm 2002 đã xác định lộ trình, nguyên tắc và các lĩnh vực hợp tác ưu tiên, mở đường cho các cuộc đàm phán chi tiết về hàng hóa, dịch vụ và đầu tư sau này. Đây là lần đầu tiên Trung Quốc cam kết tham gia một khu vực mậu dịch tự do với một tổ chức khu vực, thể hiện sự thay đổi lớn trong chính sách đối ngoại và kinh tế của nước này.

1.2. Mục tiêu cốt lõi và các nội dung chính của Hiệp định ACFTA

Mục tiêu chính của ACFTA là loại bỏ các rào cản thuế quan và phi thuế quan, tạo điều kiện thuận lợi cho dòng chảy thương mại và đầu tư giữa ASEAN và Trung Quốc. Nội dung Hiệp định khung bao gồm ba trụ cột chính: (1) Tự do hóa thương mại hàng hóa với lộ trình cắt giảm thuế quan ACFTA về 0-5%; (2) Tự do hóa thương mại dịch vụ; và (3) Thúc đẩy và bảo hộ đầu tư. Một điểm đáng chú ý là "Chương trình Thu hoạch sớm" (Early Harvest Programme - EHP), được áp dụng cho các sản phẩm nông nghiệp (chương 1-8 của biểu thuế HS) nhằm mang lại lợi ích ngay lập tức cho các bên. Theo tài liệu nghiên cứu, EHP là bước đột phá, tạo động lực cho quá trình thực thi toàn diện. Ngoài ra, hiệp định còn nhấn mạnh các lĩnh vực hợp tác kinh tế khác như nông nghiệp, công nghệ thông tin, phát triển nguồn nhân lực và phát triển tiểu vùng sông Mê-kông, thể hiện tính toàn diện của thỏa thuận.

II. Top 3 thách thức lớn từ ACFTA cho Doanh nghiệp Việt Nam

Việc tham gia ACFTA mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp Việt Nam. Thách thức lớn nhất và rõ ràng nhất đến từ áp lực cạnh tranh gay gắt. Hàng hóa Trung Quốc, với lợi thế về quy mô sản xuất, giá nhân công rẻ và công nghệ đa dạng, đã tràn vào thị trường Việt Nam sau khi các rào cản thuế quan được dỡ bỏ. Điều này tạo ra một cuộc cạnh tranh với hàng Trung Quốc không cân sức đối với nhiều ngành sản xuất trong nước, từ hàng tiêu dùng, dệt may, da giày đến máy móc, thiết bị. Nghiên cứu ban đầu đã chỉ ra rằng, nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, nhiều doanh nghiệp nội địa có thể bị thu hẹp thị phần, thậm chí phá sản. Bên cạnh đó, nguy cơ nhập siêu từ Trung Quốc ngày càng gia tăng, gây áp lực lên cán cân thương mại và sự ổn định của kinh tế vĩ mô. Các hàng rào phi thuế quan mà Trung Quốc áp dụng, như các tiêu chuẩn kỹ thuật, vệ sinh dịch tễ (SPS) ngày càng khắt khe, cũng trở thành rào cản lớn đối với hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là nông sản Việt Nam.

2.1. Áp lực cạnh tranh khốc liệt với hàng hóa Trung Quốc giá rẻ

Đây là thách thức trực diện và nghiêm trọng nhất. Hàng hóa Trung Quốc có lợi thế cạnh tranh gần như tuyệt đối về giá ở nhiều phân khúc. Việc xóa bỏ thuế quan theo lộ trình ACFTA đã khiến các sản phẩm này càng dễ dàng thâm nhập thị trường Việt Nam. Các ngành chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bao gồm hàng dệt may, sản phẩm nhựa, đồ gia dụng, xe máy và linh kiện, thép, và hóa chất. Năng lực cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế do quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu, và chi phí sản xuất cao. Cuộc cạnh tranh không chỉ diễn ra ở thị trường nội địa mà còn ở các thị trường xuất khẩu khác, nơi hàng Việt Nam và hàng Trung Quốc đối đầu trực tiếp. Do đó, việc nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tối ưu hóa chi phí là yêu cầu sống còn.

2.2. Nguy cơ nhập siêu và sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc

Kể từ khi ACFTA có hiệu lực, kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam đã tăng vọt, trong khi tốc độ tăng trưởng xuất khẩu sang Trung Quốc không theo kịp, dẫn đến tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài. Việt Nam nhập khẩu chủ yếu máy móc, thiết bị, nguyên phụ liệu sản xuất từ Trung Quốc. Điều này tạo ra sự phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng khu vực do Trung Quốc chi phối. Bất kỳ sự gián đoạn nào từ phía Trung Quốc (như chính sách, dịch bệnh) đều có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất của Việt Nam. Việc đa dạng hóa nguồn cung và phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước là giải pháp chiến lược để giảm thiểu rủi ro này.

2.3. Hàng rào phi thuế quan và quy tắc xuất xứ phức tạp

Mặc dù thuế quan được cắt giảm, Trung Quốc lại gia tăng sử dụng các hàng rào phi thuế quan (Non-Tariff Barriers - NTBs). Các quy định về kiểm dịch động thực vật, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng nghiêm ngặt. Điều này gây khó khăn lớn cho các nhà xuất khẩu Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực nông, thủy sản. Thêm vào đó, để được hưởng ưu đãi thuế quan, hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ (Rules of Origin - RO) của ACFTA. Việc chứng minh và tuân thủ các quy tắc này đòi hỏi quy trình phức tạp, gây tốn kém thời gian và chi phí cho doanh nghiệp, đôi khi khiến họ không thể tận dụng được lợi thế từ hiệp định.

III. Bí quyết tận dụng ưu đãi thuế quan ACFTA để xuất khẩu

Mặc dù có nhiều thách thức, ACFTA vẫn mở ra một cánh cửa cơ hội khổng lồ cho Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực xuất khẩu. Thị trường Trung Quốc với hơn 1,4 tỷ dân là điểm đến đầy tiềm năng cho các sản phẩm thế mạnh của Việt Nam. Lợi thế lớn nhất mà ACFTA mang lại chính là các ưu đãi thuế quan. Theo lộ trình cam kết, hàng nghìn dòng thuế đã được cắt giảm về 0%, tạo lợi thế cạnh tranh về giá đáng kể cho hàng hóa Việt Nam so với các đối thủ ngoài khối. Để tận dụng cơ hội này, doanh nghiệp cần nắm vững lộ trình cắt giảm thuế cho từng mặt hàng cụ thể. Việc nghiên cứu kỹ thị trường, hiểu rõ thị hiếu người tiêu dùng và các quy định nhập khẩu của Trung Quốc là yếu tố then chốt. Đặc biệt, các ngành hàng như nông sản Việt Nam, thủy sản, dệt may, gỗ và sản phẩm gỗ có tiềm năng rất lớn. Việc tuân thủ quy tắc xuất xứ và các tiêu chuẩn chất lượng không chỉ giúp doanh nghiệp hưởng ưu đãi thuế mà còn xây dựng uy tín bền vững tại thị trường này. Quá trình hội nhập kinh tế thông qua ACFTA đòi hỏi một chiến lược xuất khẩu bài bản, từ khâu sản xuất đến marketing và phân phối.

3.1. Lộ trình cắt giảm thuế quan ACFTA cho nông sản Việt Nam

Nông sản là một trong những ngành hàng được hưởng lợi sớm và rõ rệt nhất từ ACFTA thông qua "Chương trình Thu hoạch sớm". Nhiều mặt hàng nông sản chủ lực của Việt Nam như rau quả, gạo, cà phê, hạt điều, cao su... được áp mức thuế quan ACFTA ưu đãi, phần lớn đã về 0%. Điều này giúp nông sản Việt có giá cạnh tranh hơn khi xuất khẩu sang Trung Quốc. Tuy nhiên, để thâm nhập thành công, doanh nghiệp cần đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc. Việc chuyển đổi từ xuất khẩu tiểu ngạch sang chính ngạch, xây dựng mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói đạt chuẩn là yêu cầu bắt buộc để phát triển bền vững.

3.2. Mở rộng thị trường xuất khẩu sang Trung Quốc cho hàng dệt may

Trung Quốc vừa là đối thủ cạnh tranh, vừa là thị trường xuất khẩu và nhà cung cấp nguyên phụ liệu quan trọng cho ngành hàng dệt may Việt Nam. Nhờ ACFTA, thuế quan đối với các sản phẩm dệt may xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc được xóa bỏ, mở ra cơ hội tiếp cận phân khúc người tiêu dùng trung và cao cấp tại đây. Để cạnh tranh, doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần tập trung vào các sản phẩm có chất lượng cao, thiết kế đa dạng và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, bền vững. Đồng thời, việc tận dụng nguồn nguyên phụ liệu từ các nước thành viên ACFTA khác có thể giúp sản phẩm đáp ứng quy tắc xuất xứ và tối ưu hóa chi phí sản xuất.

IV. Cách ACFTA thu hút FDI và tái cấu trúc chuỗi cung ứng

ACFTA không chỉ tác động đến thương mại mà còn là một nhân tố quan trọng trong việc thu hút đầu tư FDI vào Việt Nam. Việc hình thành một thị trường chung rộng lớn đã biến Việt Nam trở thành một địa điểm đầu tư hấp dẫn. Các nhà đầu tư nước ngoài, khi đặt nhà máy tại Việt Nam, không chỉ nhắm đến thị trường nội địa gần 100 triệu dân mà còn có thể xuất khẩu miễn thuế sang các nước ASEAN khác và đặc biệt là thị trường khổng lồ Trung Quốc. Tác động của ACFTA thể hiện rõ qua việc thúc đẩy sự dịch chuyển và tái cấu trúc chuỗi cung ứng khu vực. Nhiều tập đoàn đa quốc gia đã lựa chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất trong chiến lược "Trung Quốc +1" nhằm đa dạng hóa rủi ro và tận dụng các lợi thế từ hiệp định. Dòng vốn FDI này không chỉ mang lại nguồn vốn mà còn đi kèm công nghệ hiện đại, kinh nghiệm quản lý và cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa cơ hội này, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, phát triển cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

4.1. Tác động của ACFTA đến dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Sự cam kết về tự do hóa đầu tư trong ACFTA đã tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch và ổn định hơn, khuyến khích các luồng vốn FDI. Các nhà đầu tư từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và các nước phương Tây đã tăng cường đầu tư vào Việt Nam để xây dựng cơ sở sản xuất, tận dụng lợi thế chi phí nhân công và các ưu đãi từ hiệp định. Dòng vốn FDI chảy mạnh vào các lĩnh vực như công nghiệp chế biến, chế tạo, điện tử, và bất động sản công nghiệp. Tác động của ACFTA còn thể hiện ở việc thu hút các nhà cung cấp và các ngành công nghiệp phụ trợ, dần hình thành các cụm công nghiệp liên kết, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

4.2. Vị thế Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực sau hiệp định

ACFTA đã củng cố vị thế của Việt Nam như một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực. Với vị trí địa lý chiến lược gần Trung Quốc và là thành viên tích cực của ASEAN, Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất và trung chuyển hàng hóa lý tưởng. Các doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, thay vì chỉ gia công, lắp ráp. Quá trình hội nhập kinh tế này đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ để các doanh nghiệp nội địa đủ sức kết nối và trở thành nhà cung cấp đáng tin cậy cho các tập đoàn lớn, từ đó nâng cao giá trị sản xuất trong nước và đảm bảo sự phát triển bền vững.

V. Giải pháp chiến lược cho Việt Nam trong bối cảnh ACFTA

Để tối đa hóa cơ hội và giảm thiểu thách thức từ ACFTA, Việt Nam cần triển khai đồng bộ các giải pháp chiến lược ở cả cấp độ vĩ mô và vi mô. Về phía nhà nước, việc hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật cho phù hợp với các cam kết quốc tế là ưu tiên hàng đầu. Cần đẩy mạnh cải cách hành chính, cải thiện môi trường kinh doanh để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đồng thời, chính phủ phải sử dụng hiệu quả các công cụ phòng vệ thương mại được phép trong khuôn khổ WTO và ACFTA để bảo vệ các ngành sản xuất trong nước trước tình trạng cạnh tranh với hàng Trung Quốc không lành mạnh. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng logistics, phát triển công nghiệp hỗ trợ, và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao là nền tảng cho sự phát triển bền vững. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, đây là thời điểm phải chủ động thay đổi. Thay vì cạnh tranh bằng giá, doanh nghiệp cần tập trung vào chất lượng, xây dựng thương hiệu, và tạo ra sự khác biệt cho sản phẩm. Quá trình hội nhập kinh tế không phải là con đường một chiều, nó đòi hỏi sự nỗ lực và thích ứng liên tục từ mọi thành phần kinh tế.

5.1. Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp Việt Nam

Doanh nghiệp cần chủ động tái cấu trúc, đổi mới công nghệ và quy trình quản trị để nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí. Nghiên cứu và phát triển (R&D) phải được chú trọng để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Xây dựng thương hiệu và hệ thống phân phối chuyên nghiệp là yếu tố sống còn để chiếm lĩnh thị trường nội địa và vươn ra thế giới. Bên cạnh đó, việc liên kết, hợp tác giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành hàng để tạo ra sức mạnh chung là một hướng đi hiệu quả. Am hiểu về quy tắc xuất xứ và các hàng rào phi thuế quan cũng là một lợi thế cạnh tranh quan trọng.

5.2. Vai trò của chính sách nhà nước trong quá trình hội nhập kinh tế

Chính phủ đóng vai trò kiến tạo và hỗ trợ. Cần có các chính sách cụ thể để phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ, giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu từ Trung Quốc. Các chương trình xúc tiến thương mại cần được tổ chức hiệu quả hơn để giúp doanh nghiệp tìm kiếm và khai thác thị trường xuất khẩu sang Trung Quốc. Hệ thống cảnh báo sớm về các biện pháp phòng vệ thương mại và các rào cản kỹ thuật của thị trường nhập khẩu cần được xây dựng và phổ biến rộng rãi. Cuối cùng, việc đàm phán để tháo gỡ các rào cản cho nông sản Việt Nam và các mặt hàng xuất khẩu chủ lực khác phải được thực hiện một cách chủ động và quyết liệt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc được chính thức khởi động thông qua việc ký kết Hiệp định khung vào ngày 4 tháng 11 năm 2002 tại Phnom Penh và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2003, tạo nên một không gian kinh tế khổng lồ với quy mô dân số gần 1,8 tỷ người và tổng GDP ước tính hàng nghìn tỷ USD. Đây là khu vực thương mại tự do lớn nhất của các nước đang phát triển, đánh dấu bước ngoặt chuyển dịch sâu sắc trong trật tự thương mại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc đánh giá bản chất, chiều hướng vận động của khối liên kết kinh tế này, từ đó phân tích những tác động đa chiều, vừa mở ra thời cơ vừa đặt ra thách thức gay gắt đối với các nước thành viên mới như Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của công trình là luận giải vai trò của khu vực mậu dịch tự do trong tiến trình phát triển khu vực, làm rõ thực trạng quan hệ thương mại và đầu tư song phương, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp chính sách chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng hội nhập của Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai trụ cột cốt lõi là thương mại hàng hóa và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong khung thời gian từ giai đoạn bắt đầu đàm phán hiệp định khung cho đến năm 2004. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua việc cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng về tốc độ tăng trưởng thương mại hai chiều từ 4,4 tỷ USD năm 1990 lên 41,6 tỷ USD năm 2001, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách định vị chính xác vị thế của Việt Nam trong tiến trình tự do hóa thương mại khu vực và toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng một hệ thống lý thuyết thương mại quốc tế kinh điển và hiện đại nhằm giải thích bản chất của quá trình liên kết kinh tế. Trọng tâm là lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith và lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo, khẳng định các quốc gia đạt được lợi ích kinh tế tiềm tàng thông qua chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi hàng hóa dựa trên chi phí cơ hội thấp hơn. Để khắc phục tính giả định khắt khe của mô hình Ricardo, tác giả tích hợp mô hình các yếu tố chuyên biệt của Paul Samuelson và Ronald Jones nhằm phân tích tác động phân phối thu nhập giữa các ngành sản xuất.

Bên cạnh đó, mô hình tỷ lệ các yếu tố của Eli Heckscher và Bertil Ohlin cùng mô hình thương mại chuẩn được khai thác triệt để nhằm lý giải xu hướng xuất khẩu các mặt hàng thâm dụng lao động hoặc tài nguyên của các nước đang phát triển. Công trình cũng kết hợp lý thuyết về chủ nghĩa khu vực mở do APEC khởi xướng và sự phục hồi của chủ nghĩa tự do mới từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX. Các khái niệm nền tảng được định nghĩa chuẩn xác gồm: Khu vực mậu dịch tự do, Chương trình thu hoạch sớm, Danh mục cắt giảm thuế quan thông thường và nhạy cảm, Quy tắc xuất xứ hàng hóa, và Cơ chế đối xử tối huệ quốc. Hệ thống lý luận này được đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa khi thế giới đã hình thành hơn 100 hiệp định thương mại khu vực tính đến năm 1997 với nguyên tắc cắt giảm bảo hộ trong thời hạn không quá 10 năm theo chuẩn mực của WTO.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ các cơ sở dữ liệu thống kê uy tín bao gồm Bộ Hợp tác Kinh mậu Trung Quốc, Hải quan Trung Quốc, Ban Thư ký ASEAN, Chỉ số phát triển thế giới năm 1998 của Ngân hàng Thế giới, cùng các báo cáo của Tổng cục Thống kê Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ 10 quốc gia thành viên ASEAN và nền kinh tế Trung Quốc, được phân tầng thành hai nhóm: nhóm 6 quốc gia sáng lập phát triển hơn và nhóm 4 nước thành viên mới gồm Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar. Dữ liệu thương mại và đầu tư được phân tích chi tiết theo chuỗi thời gian 11 năm liên tục từ năm 1990 đến năm 2001, đồng thời khảo sát toàn diện 8 chương đầu tiên của biểu thuế xuất nhập khẩu áp dụng trong giai đoạn thu hoạch sớm.

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, phân loại ma trận số liệu và so sánh đối chiếu. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính kết hợp ngoại suy xu hướng bắt nguồn từ tính chất mới mẻ của hiệp định khi vừa có hiệu lực từ giữa năm 2003, đòi hỏi việc dự báo tác động phải dựa trên sự tương tác giữa cơ cấu kinh tế nội tại và cam kết chính sách trong lộ trình 10 năm. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ khi hình thành sáng kiến năm 2000, ký kết hiệp định khung năm 2002 đến giai đoạn đầu triển khai biểu thuế năm 2004.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất chỉ ra sự bùng nổ vượt bậc của quy mô thương mại song phương ASEAN - Trung Quốc, tăng trưởng từ 4,4 tỷ USD năm 1990 lên 41,6 tỷ USD năm 2001, tương đương mức tăng gần 9,5 lần trong vòng một thập kỷ. Trong khối ASEAN, Singapore là đối tác lớn nhất chiếm hơn 26% tỷ trọng với 10,9 tỷ USD năm 2001, tiếp theo là Malaysia đạt 9,5 tỷ USD, trong khi các nước thành viên mới như Myanmar chỉ đạt 632 triệu USD, Campuchia đạt 240 triệu USD và Lào đạt 62 triệu USD.

Phát hiện thứ hai làm rõ bước chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu sang các sản phẩm có hàm lượng công nghệ và vốn cao. Trong xuất khẩu của nhóm 6 nước ASEAN sang Trung Quốc, tỷ trọng máy móc và thiết bị điện tử đã tăng vọt từ 12,4% tương đương 0,6 tỷ USD năm 1993 lên mức 48,4% tương đương 16,4 tỷ USD năm 2000. Ngược lại, xuất khẩu cùng nhóm hàng này từ Trung Quốc sang ASEAN cũng chiếm tỷ trọng áp đảo 51,7% với 12,9 tỷ USD vào năm 2000.

Phát hiện thứ ba ghi nhận sự phân hóa gay gắt về cán cân thương mại và dòng vốn FDI. Trong khi toàn khối ASEAN xuất siêu sang Trung Quốc hơn 4,8 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2000 - 2001, các nước thành viên mới lại rơi vào tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài. Đồng thời, dòng vốn FDI vào ASEAN sụt giảm nghiêm trọng từ 32,5 tỷ USD năm 1997 xuống 13,8 tỷ USD năm 2000, trong khi dòng FDI vào Trung Quốc tăng gấp hơn 11 lần từ 3,5 tỷ USD năm 1990 lên 40,77 tỷ USD năm 2000, chiếm 17% tổng FDI đổ vào các nước đang phát triển.

Phát hiện thứ tư phản ánh sự bất đối xứng nghiêm trọng trong đầu tư trực tiếp. Tính đến hết năm 2001, ASEAN đã đầu tư vào Trung Quốc 17.972 dự án với vốn cam kết 53,468 tỷ USD và vốn thực hiện đạt 26,175 tỷ USD. Trong đó, Singapore chiếm gần 65% tổng vốn thực hiện của toàn khối, trong khi phần đóng góp của Việt Nam chỉ dừng ở mức khiêm tốn với 373 dự án và 0,086 tỷ USD vốn thực hiện.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự bất đối xứng trên xuất phát từ sự khác biệt về quy mô kinh tế, năng suất lao động và cấu trúc chuỗi giá trị. Trung Quốc với quy mô thị trường trên 1,2 tỷ dân đã tối ưu hóa được lợi thế nhờ quy mô, thu hút mạnh mẽ các dòng vốn quốc tế sau khi gia nhập WTO vào tháng 10 năm 2001. Đối với các nước thành viên mới của ASEAN, cơ cấu xuất khẩu chủ yếu dựa vào nông sản thô và khoáng sản chưa qua chế biến sâu, khiến giá trị gia tăng thu về thấp hơn đáng kể so với hàng công nghiệp chế tạo của Trung Quốc.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đường xu hướng để phản ánh tương quan tăng trưởng thương mại hai chiều giai đoạn 1990 - 2001, song song với bảng ma trận biểu thị tiến trình cắt giảm thuế quan theo Chương trình thu hoạch sớm. Bảng so sánh này minh chứng rõ ràng việc nhóm 6 nước ASEAN đưa thuế suất về 0% vào năm 2006, trong khi Việt Nam được áp dụng khung thời gian linh hoạt hơn kéo dài đến ngày 1 tháng 1 năm 2008. Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương thích với các lý thuyết thương mại quốc tế, đồng thời cảnh báo nguy cơ các nền kinh tế kém phát triển hơn bị tổn thương nếu không kịp thời nâng cấp năng lực cạnh tranh nội địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Chuyển đổi mạnh mẽ cơ cấu hàng hóa xuất khẩu: Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với các hiệp hội ngành hàng đẩy nhanh tiến độ chế biến sâu đối với các mặt hàng thế mạnh, phấn đấu nâng tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến và nông sản tinh chế lên trên 60% tổng kim ngạch xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc trước năm 2010.

Khai thác tối đa lộ trình Chương trình thu hoạch sớm: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng cộng đồng doanh nghiệp tập trung mở rộng thị phần xuất khẩu rau quả, thủy hải sản nhiệt đới sang các tỉnh phía Nam Trung Quốc, đặt mục tiêu tăng trưởng kim ngạch nông sản từ 15% đến 20% mỗi năm trong giai đoạn 2004 - 2008.

Thiết lập hàng rào kỹ thuật và cơ chế phòng vệ thương mại: Bộ Tài chính, Tổng cục Hải quan và các cơ quan liên quan khẩn trương hoàn thiện các quy định về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kiểm dịch động thực vật và biện pháp chống bán phá giá trước năm 2006 nhằm bảo vệ hiệu quả 15 dòng thuế nông sản nhạy cảm mà Việt Nam đã tạm thời loại trừ khỏi biểu cắt giảm thuế nhanh.

Hiện đại hóa hạ tầng logistics và cửa khẩu biên giới: Bộ Giao thông Vận tải ưu tiên nguồn lực đầu tư nâng cấp tuyến hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, đặt chỉ tiêu cắt giảm ít nhất 30% thời gian thông quan hàng hóa và chi phí vận tải đường bộ trước năm 2007.

Đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực và xúc tiến thương mại chuyên sâu: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với các trường đại học triển khai chương trình đào tạo cho khoảng 5.000 cán bộ quản lý và chuyên viên doanh nghiệp về luật thương mại quốc tế, quy chuẩn thị trường Trung Quốc và nghiệp vụ thanh toán biên mậu trước năm 2008.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan hoạch định chính sách và đàm phán thương mại: Các chuyên viên tại Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao và Bộ Kế hoạch và Đầu tư có thể sử dụng các phân tích cấu trúc cam kết trong luận văn làm tài liệu tham chiếu trực tiếp để xây dựng phương án đàm phán các hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương.

Ban lãnh đạo doanh nghiệp xuất nhập khẩu và hiệp hội ngành hàng: Các nhà quản trị doanh nghiệp nông sản, thủy sản, dệt may và thiết bị điện tử có thể ứng dụng dữ liệu phân tích biểu thuế và lộ trình cắt giảm thuế quan để định hình chiến lược thâm nhập thị trường ngách tại các tỉnh Tây Nam Trung Quốc.

Giảng viên và nghiên cứu viên kinh tế quốc tế: Các nhà khoa học tại các viện nghiên cứu và trường đại học có thể khai thác hệ thống lý thuyết về lợi thế so sánh, chủ nghĩa khu vực mở và các mô hình chuỗi thời gian làm giáo trình tham khảo chuyên sâu trong giảng dạy bộ môn Kinh tế đối ngoại và Kinh tế chính trị.

Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành: Người học theo đuổi các đề tài về liên kết kinh tế khu vực, AFTA, ACFTA và chính sách thương mại của các nước đang phát triển có thể tham khảo phương pháp tiếp cận đa chiều và cách xử lý dữ liệu vĩ mô phục vụ cho các nghiên cứu học thuật tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Hiệp định khung về Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc được ký kết khi nào và có quy mô ra sao? Hiệp định khung được ký kết chính thức vào ngày 4 tháng 11 năm 2002 tại Phnom Penh, Campuchia. Hiệp định này thiết lập một khu vực thương mại tự do rộng lớn với quy mô gần 1,8 tỷ người tiêu dùng, mở ra không gian trao đổi thương mại và dòng vốn đầu tư xuyên biên giới có tốc độ phát triển nhanh nhất thế giới.

Chương trình thu hoạch sớm quy định lộ trình cắt giảm thuế quan của Việt Nam như thế nào? Việt Nam được hưởng quy chế đối xử đặc biệt và khác biệt với lộ trình cắt giảm thuế quan đối với các sản phẩm nông nghiệp từ Chương 1 đến Chương 8 của biểu thuế bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 năm 2004 và hoàn tất việc đưa thuế suất về 0% vào ngày 1 tháng 1 năm 2008, dài hơn 2 năm so với nhóm 6 nước ASEAN sáng lập.

Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu giữa ASEAN và Trung Quốc có sự biến chuyển trọng yếu nào? Giai đoạn 1993 - 2000 ghi nhận sự dịch chuyển mang tính bước ngoặt khi tỷ trọng máy móc và thiết bị điện tử trong xuất khẩu của nhóm 6 nước ASEAN sang Trung Quốc tăng mạnh từ 12,4% lên 48,4%, trong khi hàng cùng loại từ Trung Quốc xuất sang ASEAN cũng vọt lên 51,7%, thay thế dần vị trí của các mặt hàng thô truyền thống.

Tại sao dòng vốn FDI vào ASEAN sụt giảm trong khi Trung Quốc lại tăng vọt sau năm 1997? Sau khủng hoảng tài chính năm 1997, luồng FDI vào ASEAN giảm từ 32,5 tỷ USD năm 1997 xuống 13,8 tỷ USD năm 2000 do bất ổn vĩ mô. Ngược lại, Trung Quốc thu hút 40,77 tỷ USD FDI năm 2000 nhờ thị trường nội địa khổng lồ, chi phí sản xuất tối ưu và tiến trình gia nhập WTO.

Việt Nam đã loại trừ những mặt hàng nào khỏi Chương trình thu hoạch sớm để bảo vệ sản xuất nội địa? Trong khuôn khổ Chương trình thu hoạch sớm, Việt Nam đã bảo lưu và loại trừ 15 dòng thuế nhạy cảm bao gồm thịt gia cầm các loại, trứng gia cầm và một số chủng loại hoa quả có múi nhằm giảm thiểu cú sốc cạnh tranh tức thì cho ngành chăn nuôi và trồng trọt trong nước.

Kết luận

Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ các lý thuyết thương mại quốc tế kinh điển cùng tư tưởng chủ nghĩa khu vực mở, tạo nền tảng lý luận vững chắc để phân tích quá trình hình thành khu vực mậu dịch tự do quy mô 1,8 tỷ dân.

Công trình đã lượng hóa thành công bức tranh tăng trưởng thương mại ấn tượng từ 4,4 tỷ USD năm 1990 lên 41,6 tỷ USD năm 2001, đồng thời chỉ ra bước chuyển dịch cơ bản sang các nhóm hàng công nghiệp chế tạo và điện tử.

Nghiên cứu đã bóc tách rõ nét sự phân hóa lợi ích kinh tế, làm nổi bật nguy cơ thâm hụt cán cân thương mại và bất lợi trong thu hút dòng vốn FDI mà các quốc gia thành viên mới như Việt Nam phải đối mặt.

Hệ thống luận cứ đã chứng minh tính tất yếu của việc thực thi lộ trình ưu đãi linh hoạt trong Chương trình thu hoạch sớm giai đoạn 2004 - 2008 nhằm tạo bước đệm chuyển đổi cho các ngành sản xuất trong nước.

Tác giả đã đề xuất một hệ thống giải pháp chính sách toàn diện, bao gồm cơ cấu lại mặt hàng xuất khẩu, hoàn thiện hàng rào kỹ thuật phòng vệ và nâng cấp mạng lưới logistics hành lang kinh tế.

Đóng góp cốt lõi của luận văn là cung cấp bức tranh toàn cảnh và luận cứ khoa học thực tiễn xác đáng, giúp các nhà quản lý định hình đối sách hội nhập kinh tế chủ động. Về bước đi tiếp theo, các cơ quan hữu quan cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý phòng vệ thương mại trước năm 2006 và chuẩn bị phương án đàm phán biểu thuế tổng thể cho lộ trình hoàn tất vào năm 2015. Độc giả quan tâm đến các bảng biểu thống kê chi tiết và phương pháp phân tích kinh tế chính trị chuyên sâu được khuyến khích nghiên cứu trực tiếp toàn văn luận văn thạc sĩ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chƣơng. Chƣơng I - Cơ sở lý luận và thực tiễn của sự hình thành Khu vực mậu dịch tự do ASEAN - Trung Quốc. Chƣơng II - Những tác động của ACFTA đối với các nƣớc thành viên ASEAN và Trung Quốc. Chƣơng III - Phƣơng hƣớng và một số giải pháp thực hiện ACFTA của Việt Nam.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SỰ HÌNH THÀNH ACFTA 1. Khái niệm về khu vực mậu dịch tự do Khu vực mậu dịch tự do là một hình thức liên kết thƣơng mại của hai nƣớc hay nhiều nƣớc với nhau. Thông qua khu vực mậu dịch tự do, các nƣớc mở rộng trao đổi buôn bán và mở rộng các hình thức hợp tác trên các lĩnh vực kinh tế. Ngày nay khái niệm thƣơng mại có nội hàm rộng hơn nhiều, không chỉ bó hẹp ở lĩnh vực thƣơng mại hàng hoá, mà nó còn liên quan đến đầu tƣ, dịch vụ, sở hữu trí tuệ, thậm chí đã mở rộng đến cả các vấn đề nhƣ: lao động, điều chỉnh việc làm, vấn đề môi trƣờng, thƣơng mại điện tử.

Nội hàm của thƣơng mại quốc tế không chỉ đƣợc mở rộng mà nội dung ngày càng sâu sắc thêm. Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) là một hình thức liên kết thƣơng mại của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Trƣớc đây đàm phán, thoả thuận, thực hiện cắt giảm thuế quan, hạ thấp và xoá bỏ hàng rào phi quan thuế là nội dung trọng tâm của AFTA. Nhƣng từ cuối những năm 1990, AFTA đã thể hiện rõ ràng xu hƣớng mở rộng nội dung sang các vấn đề lớn của quan hệ kinh tế quốc tế nhƣ đầu tƣ, dịch vụ, sở hữu trí tuệ liên quan đến thƣơng mại, thƣơng mại điện tử và những vấn đề khác.

Khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA) là hình thức liên kết thƣơng mại giữa ASEAN và Trung Quốc. Trong Hiệp định khung, hai bên khẳng định việc thành lập ACFTA có ý nghĩa quan trọng, không chỉ tăng cƣờng hợp tác kinh tế vốn có giữa hai bên mà còn giúp mở rộng cơ hội mậu dịch và đầu tƣ song phƣơng. Nội dung hợp tác của ACFTA đƣợc thoả thuận trên rất nhiều lĩnh vực. Đó cũng là xu hƣớng chung của các khu vực mậu dịch tự do trên thế giới, nó không nằm ngoài khuôn khổ Tổ chức Thƣơng mại thế giới (WTO).

Mục tiêu của AFTA cũng nhƣ của ACFTA là thúc đẩy sự hợp tác kinh tế, trao đổi buôn bán giữa các bên tham gia nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh của TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 các nƣớc trong khu vực và trên thị trƣờng thế giới. Thông qua đó nhằm thu hút đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài, nâng cao khả năng huy động và phân bổ nguồn lực giữa các nền kinh tế nhằm thích ứng với những chuyển biến và những điều kiện chung của thƣơng mại thế giới, thúc đẩy nền kinh tế của các nƣớc thành viên. Các lý thuyết về tự do hoá thƣơng mại Lý thuyết về thƣơng mại quốc tế Ngay từ giữa thế kỷ 16, trƣờng phái trọng thƣơng đã chú ý tới vai trò quan trọng của ngoại thƣơng trong việc làm tăng của cải của quốc gia. Đến thế kỷ 18, đại biểu xuất sắc của kinh tế chính trị tƣ sản cổ điển Anh Adam Smith đã đƣa ra khái niệm "lợi thế tuyệt đối" để lý giải nhận định trên.

Theo ông các nƣớc trên thế giới buôn bán với nhau vì họ khác nhau và vì họ cùng có lợi.Với lý thuyết "Lợi thế tuyệt đối", A.dam Smith đã chỉ ra rằng các nƣớc có thể dựa vào sự chuyên môn hoá sản xuất và các điều kiện tự nhiên khác nhau của mình để lựa chọn mặt hàng sản xuất phù hợp và cho năng suất cao. Sau đó, thông qua trao đổi quốc tế thì các nƣớc đều có lợi. Ngoài những khác biệt về điều kiện thiên nhiên và vị trí địa lý, giữa các nƣớc còn có sự khác biệt về năng suất lao động, nhu cầu thị trƣờng, khả năng cung ứng và sử dụng các nguồn lực. Để thể hiện đầy đủ sự khác biệt giữa các nƣớc theo những tiêu chí nhƣ vậy, các nhà kinh tế đã đƣa ra quan điểm về lợi thế so sánh hay lợi thế tƣơng đối.

Quan điểm này đƣợc thể hiện thông qua nhiều mô hình khác nhau, trong số đó phải kể đến mô hình Ricardo, mô hình các yếu tố chuyên biệt của Paul Samuelson, mô hình Heckscher- Ohlin, mô hình thương mại chuẩn. Chúng đƣợc coi là những mô hình cơ bản để giải thích về nguồn gốc những lợi ích từ thƣơng mại. Ra đời vào đầu thế kỷ 19, mô hình Ricardo đƣợc coi là mô hình đơn giản nhất lý giải về nguồn gốc những lợi ích từ thƣơng mại. Mô hình này giả định rằng chỉ có một yếu tố duy nhất tham gia vào quá trình sản xuất - đó là lao động và nó đƣợc di chuyển tự do từ ngành này sang ngành khác, các nƣớc khác nhau chỉ vì năng suất lao động trong các ngành công nghiệp khác nhau và mức lợi tức TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 không đổi theo qui mô.

Nếu không có thuế quan và chi phí vận chuyển không đáng kể, các nƣớc thƣờng xuất khẩu hàng hoá mà họ sản xuất có hiệu quả và nhập khẩu hàng hoá mà họ sản xuất tƣơng đối kém hiệu quả. Điều này hàm ý rằng: “các nƣớc sẽ chuyên môn hoá vào việc sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm mà họ làm ra với chi phí tƣơng đối, hay chi phí cơ hội thấp hơn các nƣớc khác” [3, 327]. Nhƣ vậy, việc chuyên môn hoá sản xuất dựa trên cơ sở lợi thế so sánh sẽ giúp cho các nƣớc có điều kiện trao đổi hàng hoá với nhau và làm cho họ cùng có lợi. Những lợi ích từ thương mại có thể được thể hiện thông qua việc mở rộng khả năng tiêu dùng của các bên trao đổi và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Nhƣng nếu so sánh với thực tiễn thƣơng mại quốc tế, mô hình này còn nhiều hạn chế và đôi khi còn đƣa ra những phán đoán sai lệch nhƣ: Thứ nhất, việc chuyên môn hoá sản xuất hoàn toàn mà mô hình đòi hỏi là không thể có đƣợc trong thực tiễn. Thứ hai, do giả định rằng lao động có thể di chuyển tự do và không tốn kém giữa các ngành, mô hình Ricardo đã đƣa ra phán đoán không sát với thực tế khi cho rằng thƣơng mại không tác động lên sự phân phối thu nhập trong nội bộ các nƣớc. Thứ ba, mô hình Ricardo đã bỏ qua vai trò của lợi thế nhờ qui mô - một nguồn gốc của trao đổi quốc tế. Để góp phần khắc phục những hạn chế trong mô hình Ricardo, Paul Samuelson và Ronald Jones đã lý giải nguồn gốc của thƣơng mại và các lợi ích tiềm tàng của nó thông qua mô hình các yếu tố chuyên biệt.

Mô hình này giả định rằng có nhiều yếu tố khác ngoài lao động tham gia vào quá trình sản xuất, trong đó lao động là yếu tố linh hoạt, tức có thể tham gia vào nhiều ngành sản xuất khác nhau, còn các yếu tố khác là chuyên biệt, tức chúng chỉ tham gia vào một ngành sản xuất nhất định nào đó. Với bất kỳ mức giá nào của sản phẩm (tức không phải do ngƣời sản xuất quyết định), mô hình các yếu tố chuyên biệt cho thấy sự có mặt của các yếu tố chuyên biệt trong quá trình sản xuất đã tạo điều kiện cho các nƣớc có thể thay đổi mức cung hàng hoá ra thị trƣờng, khi họ thay đổi lƣợng yếu tố chuyên biệt đƣợc sử dụng. Do có sự khác nhau trong cung ứng các yếu tố giữa các nƣớc, nên mỗi nƣớc sẽ chuyên môn hoá vào việc sản xuất TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 mặt hàng nào cần nhiều yếu tố chuyên biệt mà nó sẵn có (nƣớc có nhiều vốn sẽ tập trung sản xuất hàng công nghiệp, còn nƣớc có nhiều đất đai thì sản xuất hàng thực phẩm). Khi đó, thông qua thƣơng mại, các nƣớc có thể trao đổi với nhau những hàng hoá mà họ có điều kiện sản xuất tốt hơn.

Trong lý thuyết thƣơng mại quốc tế, bên cạnh mô hình các yếu tố chuyên biệt, còn có một mô hình khác giải thích nguồn gốc của thƣơng mại thông qua sự khác biệt về nguồn lực. Đó là mô hình Heckscher- Ohlin, hay còn gọi là mô hình tỷ lệ các yếu tố, do hai nhà kinh tế học Thuỵ điển Eli Heckscher và Bertil Ohlin đƣa ra vào những năm 30 của thế kỷ XX. Mô hình này đƣợc xây dựng dựa trên giả thuyết nền kinh tế có hai yếu tố sản xuất (ví dụ lao động và đất đai) và chúng đều có thể tham gia vào hai ngành sản xuất khác nhau (có tỷ lệ lao động- đất đai sử dụng vào sản xuất khác nhau). Trong mô hình này, không có yếu tố nào là chuyên biệt cả.

Ngoài ra, để giải thích nguồn gốc của thƣơng mại, mô hình Heckscher- Ohlin còn giả định rằng hai nƣớc buôn bán với nhau chỉ có một sự khác biệt duy nhất là ở các nguồn lực – một nƣớc có tỷ lệ lao động - đất đai cao hơn nƣớc kia (nghĩa là nó tƣơng đối giàu có hơn về lao động), trong khi có rất nhiều điểm giống nhau – nhu cầu về hàng hoá, mức giá tƣơng đối, công nghệ. Với các điều kiện khác nhƣ nhau và không đổi, nƣớc tƣơng đối giàu có hơn về lao động sẽ tập trung vào việc sản xuất hàng hoá cần nhiều lao động hơn, còn nƣớc kia, do giàu có hơn về đất đai sẽ tập trung vào việc sản xuất hàng hoá cần nhiều đất đai. Sự dồi dào tƣơng đối về nguồn lực này gây ra tác động thiên lệch lên khả năng sản xuất của các nƣớc tham gia thƣơng mại và mỗi nƣớc có thiên hƣớng xuất khẩu loại hàng hoá mà nó cung tƣơng đối lớn hơn. Có thể nói một cách khái quát rằng các nƣớc có thiên hƣớng xuất khẩu hàng hoá cần nhiều yếu tố sản xuất mà nƣớc họ có dồi dào.

Trong ba mô hình trên, các nhà kinh tế học mới chỉ tập trung giải thích nguồn gốc và tác động của thƣơng mại trên cơ sở những thay đổi trong cung tƣơng đối của hàng hoá trên thị trƣờng, mà chƣa chú ý đến những thay đổi trong cầu tƣơng đối, đặc biệt khi nó bị hạn chế bởi khả năng thu nhập của dân chúng. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 Mô hình thƣơng mại chuẩn sẽ cho chúng ta một bức tranh sát với thực tế hơn về thƣơng mại quốc tế, khi nó đặt thƣơng mại trong mối quan hệ với sản xuất và tiêu dùng.