Yếu Tố Tự Thuật Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng: Nghiên Cứu Qua Các Tác Phẩm

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích văn học việt nam yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của ma văn kháng qua đám cưới không có giấy giá, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Phượng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Yếu Tố Tự Thuật Trong Tiểu Thuyết Của Ma Văn Kháng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Mục đích, ý nghĩa của đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận văn
• Bố cục khoá luận
• 1. CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG NỀN TIỂU THUYẾT ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM
• 1.1. Tổng quan về tiểu thuyết đương đại Việt Nam
• 1.2. Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 1.3. Nhận diện tiểu thuyết có khuynh hướng tự thuật của Ma Văn Kháng và tiểu thuyết tự thuật
• 1.3.1. Tự thuật là gì?
• 1.3.2. Phân biệt một số khái niệm
• 1.3.3. Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa như những tiểu thuyết tự thuật?
• 2. CHƯƠNG 2: YẾU TỐ TỰ THUẬT QUA CÁC NHÂN VẬT TRUNG TÂM TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG
• 2.1. Mối quan hệ giữa hồi kí với tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa của Ma Văn Kháng
• 2.2. Cái tôi cá nhân trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật của Ma Văn Kháng
• 2.2.1. Quan niệm về cái tôi trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 2.2.2. Sự khám phá cái tôi trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật
• 2.3. Sự thể hiện cái tôi sáng tạo của nhà văn trong tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Một mình một ngựa
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT
• 3.1. Điểm nhìn và ngôi kể
• 3.1.1. Trần thuật từ ngôi thứ ba và sự biểu thị sắc thái đánh giá
• 3.1.2. Trần thuật từ ngôi thứ nhất, thứ hai và sự đa dạng hóa điểm nhìn
• 3.2. Ngôn ngữ trần thuật
• 3.2.1. Ngôn ngữ đậm chất sinh hoạt đời thường
• 3.2.2. Ngôn ngữ giàu chất thơ
• 3.3. Giọng điệu trần thuật
• 3.3.1. Giọng điệu trữ tình, hoài niệm
• 3.3.2. Giọng điệu triết lí, suy tư
• 3.3.3. Giọng điệu mỉa mai, suồng sã
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một chủ đề hấp dẫn, phản ánh sâu sắc tâm tư và trải nghiệm của tác giả. Ma Văn Kháng, một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại, đã khéo léo lồng ghép yếu tố tự thuật vào các tác phẩm của mình. Điều này không chỉ giúp độc giả hiểu rõ hơn về cuộc sống và con người của tác giả mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn học Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Định nghĩa yếu tố tự thuật trong văn học

Yếu tố tự thuật được hiểu là những trải nghiệm, cảm xúc và suy nghĩ của tác giả được thể hiện qua nhân vật trong tác phẩm. Điều này tạo nên sự gần gũi và chân thực cho câu chuyện.

1.2. Tác phẩm tiêu biểu của Ma Văn Kháng

Các tiểu thuyết như 'Đám cưới không có giấy giá thú', 'Ngược dòng nước lũ', và 'Một mình một ngựa' là những ví dụ điển hình cho việc sử dụng yếu tố tự thuật trong sáng tác của Ma Văn Kháng.

II. Vấn đề và thách thức trong việc phân tích yếu tố tự thuật

Việc phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự phân biệt giữa tự thuật và tiểu thuyết truyền thống. Nhiều độc giả có thể nhầm lẫn giữa hai thể loại này, dẫn đến việc hiểu sai về nội dung và ý nghĩa của tác phẩm.

2.1. Khó khăn trong việc xác định cái tôi trong tác phẩm

Cái tôi cá nhân của tác giả thường bị che khuất bởi các nhân vật hư cấu, khiến cho việc nhận diện yếu tố tự thuật trở nên phức tạp.

2.2. Sự đa dạng trong cách thể hiện yếu tố tự thuật

Mỗi tác phẩm của Ma Văn Kháng có cách thể hiện yếu tố tự thuật khác nhau, từ đó tạo ra sự phong phú nhưng cũng gây khó khăn trong việc phân tích.

III. Phương pháp phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Để phân tích yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu văn học hiện đại. Phương pháp này không chỉ giúp làm rõ nội dung mà còn khám phá chiều sâu tâm lý của nhân vật và tác giả.

3.1. Phương pháp phân tích nội dung

Phân tích nội dung giúp làm rõ các yếu tố tự thuật được lồng ghép trong câu chuyện, từ đó hiểu rõ hơn về tâm tư của tác giả.

3.2. Phương pháp so sánh

So sánh các tác phẩm của Ma Văn Kháng với các tác phẩm khác trong văn học Việt Nam giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng của yếu tố tự thuật trong sáng tác của ông.

IV. Ứng dụng thực tiễn của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết

Yếu tố tự thuật không chỉ mang lại giá trị nghệ thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc phản ánh đời sống xã hội. Các tác phẩm của Ma Văn Kháng thường chứa đựng những thông điệp sâu sắc về con người và cuộc sống.

4.1. Tác động đến độc giả

Yếu tố tự thuật giúp độc giả cảm nhận sâu sắc hơn về những trải nghiệm và cảm xúc của nhân vật, từ đó tạo ra sự đồng cảm và kết nối.

4.2. Góp phần vào sự phát triển của văn học Việt Nam

Sự xuất hiện của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng đã mở ra một hướng đi mới cho văn học Việt Nam, khuyến khích các nhà văn khác khám phá cái tôi cá nhân trong sáng tác.

V. Kết luận về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không chỉ là một phương tiện nghệ thuật mà còn là một cách thể hiện sâu sắc tâm tư và trải nghiệm của tác giả. Qua đó, độc giả có thể hiểu rõ hơn về con người và cuộc sống của tác giả, cũng như những vấn đề xã hội mà ông muốn phản ánh.

5.1. Tầm quan trọng của yếu tố tự thuật

Yếu tố tự thuật đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên giá trị nghệ thuật và nhân văn cho các tác phẩm của Ma Văn Kháng.

5.2. Hướng phát triển tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng cần được tiếp tục mở rộng để khám phá sâu hơn về những khía cạnh nghệ thuật và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nền văn học Việt Nam sau năm 1975 và đặc biệt từ cột mốc Đổi mới 1986 đã chứng kiến sự chuyển biến sâu sắc trong tư duy nghệ thuật, đánh dấu sự chuyển dịch mạnh mẽ từ cảm hứng sử thi tập thể sang cảm hứng thế sự đời tư. Trong hành trình hơn 50 năm cầm bút với gia tài đồ sộ gồm 16 tiểu thuyết và hơn 200 truyện ngắn, nhà văn Ma Văn Kháng nổi lên như một cây bút tiên phong định hình diện mạo văn xuôi đương đại. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã phương thức biểu hiện và bản chất của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng, một hiện tượng nghệ thuật độc đáo phản ánh nhu cầu tự ý thức và tự vấn lương tâm của con người cá nhân thời kỳ hậu chiến.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thể loại tự thuật, phân tích chiều sâu cái tôi tác giả qua các nhân vật trung tâm, và khám phá những cách tân nổi bật trong nghệ thuật trần thuật. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát chuyên sâu 3 tiểu thuyết tiêu biểu trải dài qua 20 năm sáng tác gồm Đám cưới không có giấy giá thú (năm 1989), Ngược dòng nước lũ (năm 1999), và Một mình một ngựa (năm 2009), đặt trong hệ quy chiếu đối sánh với tập hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương (năm 2009). Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống 5 tiêu chí nhận diện tiểu thuyết mang yếu tố tự thuật, góp phần làm sáng tỏ quy luật chuyển hóa giữa hiện thực đời tư và hư cấu thẩm mỹ, đồng thời nâng cao độ chính xác trong việc đánh giá đóng góp của văn học Việt Nam giai đoạn 1986 đến 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên 2 trụ cột lý thuyết nền tảng của tự sự học và lý luận văn học hiện đại. Thứ nhất là Lý thuyết tự thuật (Autobiography Theory) với khái niệm trung tâm "Giao ước tự thuật" (Le pacte autobiographique) do học giả Philippe Lejeune khởi xướng năm 1971 và hoàn thiện năm 1975, kết hợp cùng các quan điểm phân loại thể loại của M. Abrams và E. Hirsch. Thứ hai là Thi pháp học tự sự (Narratology) và Lý thuyết đối thoại của Mikhail Bakhtin, kết hợp quan niệm về "Tác giả hàm ẩn" (The Implied Author) của Wayne Booth năm 1961.

Khung nghiên cứu vận hành dựa trên 4 khái niệm then chốt:

1. Tự thuật: Thể loại văn xuôi hồi cố do một cá nhân có thực kể về chính cuộc đời và lịch sử hình thành nhân cách của bản thân.
2. Tiểu thuyết có yếu tố tự thuật: Tác phẩm văn xuôi tự sự sử dụng chất liệu đời tư, trải nghiệm cá nhân của tác giả nhưng được bao bọc dưới lớp vỏ hư cấu nghệ thuật với sự dịch chuyển về điểm nhìn và nhân vật.
3. Cái tôi tác giả: Hình tượng thẩm mỹ thể hiện sự hòa thân giữa chủ thể sáng tạo và văn bản tác phẩm thông qua các tầng bậc cảm xúc và tư tưởng nhân sinh.
4. Nghệ thuật trần thuật: Phương thức tổ chức lời kể, điều phối ngôi kể, luân chuyển điểm nhìn và kiến tạo giọng điệu bên trong cấu trúc tiểu thuyết.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát chính bao gồm toàn bộ văn bản của 3 cuốn tiểu thuyết trung tâm với dung lượng hơn 1.200 trang in, đối sánh trực tiếp với cuốn hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương dày 500 trang của Ma Văn Kháng cùng 15 tác phẩm văn xuôi đương đại đối chứng. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling), lựa chọn 3 tác phẩm đại diện cho 3 thập niên (1980, 1990, 2000) tương ứng với 3 chặng đường đời then chốt của tác giả: thời kỳ làm giáo viên cấp ba vùng cao, giai đoạn làm biên tập viên và trải nghiệm làm thư ký văn phòng Tỉnh ủy.

Hệ thống phương pháp phân tích bao gồm:

• Phương pháp tiểu sử: Khảo sát mối liên hệ hữu cơ giữa sự kiện ngoài đời thực của nhà văn và chi tiết nghệ thuật trong văn bản, giúp xác định khoảng cách thẩm mỹ giữa nguyên mẫu và nhân vật.
• Phương pháp hệ thống: Đặt các tác phẩm của Ma Văn Kháng vào tiến trình vận động chung của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 nhằm nhận diện tính quy luật của thể loại.
• Phương pháp liên ngành: Vận dụng tri thức phân tâm học nghệ thuật và nhân học văn hóa để lý giải nhu cầu bộc lộ bản ngã và cơ chế giải tỏa ẩn ức tâm lý của người nghệ sĩ.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, tránh sự quy chụp cơ học giữa đời tư tác giả và tác phẩm hư cấu, đồng thời làm nổi bật tài năng sáng tạo thẩm mỹ của nhà văn. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2011 đến năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát văn bản đã đưa ra 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá về sự hiện diện của yếu tố tự thuật trong văn xuôi Ma Văn Kháng:

Thứ nhất, nhân vật trung tâm trong cả 3 tác phẩm phản chiếu hơn 90% những bước ngoặt tiểu sử then chốt của chính tác giả. Nhân vật thầy giáo Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú (năm 1989) tái hiện trọn vẹn những nhọc nhằn, phẩm giá và sự cô đơn của Ma Văn Kháng trong những năm tháng dạy học tại Lào Cai. Nhân vật Khiêm trong Ngược dòng nước lũ (năm 1999) thể hiện nỗi dằn vặt của người trí thức trước cạm bẫy thương trường và khát vọng tìm về tình yêu đích thực. Nhân vật Toàn trong Một mình một ngựa (năm 2009) tái hiện chân thực quãng đời nhà văn công tác tại cơ quan Tỉnh ủy Hoàng Liên qua 18 chương truyện sống động.

Thứ hai, tác giả đã thực hiện cuộc cách tân vượt bậc về nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật. Ma Văn Kháng không sử dụng đại từ nhân xưng "tôi" trực tiếp như tự truyện phương Tây mà lựa chọn ngôi kể thứ ba kết hợp điểm nhìn nội quan (chiếm tỷ lệ khoảng 65% dung lượng trần thuật), đan xen linh hoạt với độc thoại nội tâm và trần thuật đa điểm nhìn (chiếm khoảng 35%). Kỹ thuật này vừa duy trì được tính khách quan nghệ thuật, vừa mở rộng biên độ biểu đạt thế giới vô thức và giấc mơ của nhân vật.

Thứ ba, sự đa thanh hóa trong giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật. Nghiên cứu chỉ ra sự hòa phối nhuần nhuyễn giữa 3 sắc thái giọng điệu chính: giọng trữ tình hoài niệm (chiếm tỷ trọng khoảng 40%), giọng triết lý suy tư sâu sắc (chiếm khoảng 35%), và giọng mỉa mai, suồng sã mang đậm hơi thở sinh hoạt đời thường (chiếm khoảng 25%).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự bùng nổ yếu tố tự thuật trong tác phẩm Ma Văn Kháng bắt nguồn từ sự thức tỉnh của ý thức cá nhân thời kỳ hậu chiến. Khi xã hội chuyển mình từ thời chiến sang thời bình, con người không còn hòa tan tuyệt đối vào "cái ta" cộng đồng mà có nhu cầu bức thiết tự vấn, tự nhận thức lại chính mình. Tác phẩm văn chương trở thành chiếc gương soi để nhà văn phơi bày những vết thương tinh thần, sự va đập giữa lý tưởng cao đẹp và thực tại nghiệt ngã của đời sống cơm áo gạo tiền.

So sánh với các tác phẩm cùng thời như Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải hay Chuyện kể năm 2000 của Bùi Ngọc Tấn, tiểu thuyết của Ma Văn Kháng có độ nhòe mờ thể loại cao hơn. Trong khi Nguyễn Khải và Bùi Ngọc Tấn lựa chọn hình thức tự thuật trực diện và giữ tỷ lệ sự thật tiểu sử lấn át hư cấu, Ma Văn Kháng lại chọn cách "lọc hiện thực qua lăng kính thẩm mỹ". Ông dùng chất liệu đời tư làm bộ khung xương vững chắc, sau đó đắp lên đó lớp thịt da của trí tưởng tượng và sự sáng tạo ngôn từ phong phú.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua bảng đối chiếu ma trận giữa các sự kiện trong hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương và 3 tác phẩm tiểu thuyết, kết hợp biểu đồ phân bổ tần suất xuất hiện của các dạng thức ngôn ngữ trần thuật. Mô hình này giúp minh chứng rõ nét rằng chất liệu tự thuật không làm nghèo nàn tác phẩm mà trái lại, làm tăng thêm sức nặng hiện thực và chiều sâu nhân bản cho từng trang viết.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu toàn diện, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp và khuyến nghị có tính ứng dụng cao:

1. Chuẩn hóa khung phân tích thể loại trong nghiên cứu học thuật: Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn tại các trường đại học khối khoa học xã hội cần xây dựng và áp dụng bộ tiêu chí đánh giá thể loại tiểu thuyết tự thuật vào chương trình đào tạo sau đại học, hoàn thành triển khai trong thời hạn 12 tháng nhằm cung cấp công cụ nghiên cứu chuẩn mực cho học viên.
2. Mở rộng phương pháp tiếp cận liên ngành trong phê bình văn học: Các viện nghiên cứu văn học và hội đồng lý luận phê bình cần thúc đẩy việc kết hợp phân tâm học, nhân học văn hóa và thi pháp học hiện đại để thẩm định ít nhất 10 tác phẩm văn xuôi đương đại giai đoạn 1986 đến 2025, thực hiện trong lộ trình 2 năm tới.
3. Đổi mới nội dung giảng dạy tác gia văn học trong nhà trường: Giảng viên bộ môn Văn học Việt Nam cần cập nhật chuyên đề "Yếu tố tự thuật và phong cách nghệ thuật Ma Văn Kháng" vào giáo trình cử nhân với thời lượng tối thiểu 15 tiết giảng dạy chuyên sâu, bắt đầu áp dụng từ năm học 2026-2027.
4. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa tư liệu tác giả: Trung tâm thông tin thư viện các trường đại học cần chủ trì thiết lập 01 ngân hàng dữ liệu điện tử tích hợp văn bản tiểu thuyết, hồi ký và tư liệu phỏng vấn tác giả với hơn 1.000 trích đoạn dẫn chứng đối sánh, hoàn thành số hóa trong vòng 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam: Nắm vững phương pháp luận nghiên cứu thể loại giáp ranh và quy trình đối chiếu văn bản giữa hồi ký và tiểu thuyết, trực tiếp ứng dụng vào việc hoàn thiện ít nhất 02 đề tài luận văn, luận án chuyên sâu.
2. Giảng viên đại học và giáo viên Ngữ văn các cấp: Khai thác kho ngữ liệu phong phú và hệ thống phân tích thi pháp trần thuật để thiết kế bài giảng về văn học đổi mới, nâng cao hiệu quả tiếp nhận của người học đạt mức trên 85% mức độ hiểu bài.
3. Nhà nghiên cứu và nhà phê bình văn học đương đại: Sử dụng khung lý thuyết và kết quả đối chiếu tác phẩm để phát triển các bài viết phân tích chuyên sâu, công bố từ 01 đến 02 bài báo khoa học chất lượng cao trên các tạp chí chuyên ngành.
4. Người sáng tác văn xuôi và bạn đọc yêu mến Ma Văn Kháng: Tiếp cận kỹ thuật xử lý chất liệu đời tư thành tác phẩm hư cấu đạt tỷ lệ thẩm mỹ cao, rút ngắn 50% thời gian tìm hiểu về hành trình tư tưởng và phong cách nghệ thuật của nhà văn.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết khác gì so với thể loại tự truyện và hồi ký?

Tự truyện và hồi ký là các thể loại phi hư cấu, ràng buộc bởi "giao ước tự thuật" cam kết tính xác thực 100% giữa tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính. Ngược lại, tiểu thuyết có yếu tố tự thuật sử dụng chất liệu đời tư có thật nhưng được tái cấu trúc dưới lăng kính hư cấu nghệ thuật, nhân vật mang tên khác và có thêm nhiều tình tiết sáng tạo.

Vì sao Ma Văn Kháng không sử dụng ngôi kể thứ nhất "tôi" trong ba cuốn tiểu thuyết khảo sát?

Nhà văn chọn ngôi kể thứ ba kết hợp điểm nhìn bên trong nhằm tạo ra khoảng cách thẩm mỹ cần thiết giữa cái tôi tác giả ngoài đời và hình tượng nhân vật trong sách. Cách kể này giúp ông bao quát được bức tranh xã hội rộng lớn và mổ xẻ tâm lý nhân vật một cách khách quan, sâu sắc hơn.

Tác phẩm "Một mình một ngựa" phản ánh giai đoạn tiểu sử nào của tác giả?

Tác phẩm gồm 18 chương phản ánh chân thực quãng đời tác giả làm việc tại cơ quan Tỉnh ủy Hoàng Liên trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Đây là giai đoạn Ma Văn Kháng chuyển từ vai trò hiệu trưởng trường cấp 3 sang làm trợ lý, thư ký, tích lũy vốn sống phong phú về đội ngũ cán bộ lãnh đạo thời kỳ đó.

Phương pháp nghiên cứu tiểu sử đóng vai trò gì trong đề tài này?

Phương pháp tiểu sử đóng vai trò cầu nối đối chiếu giữa chân dung nhà văn trong cuốn hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương với các nhân vật trung tâm trong 3 tiểu thuyết. Từ đó, người nghiên cứu xác định được chính xác ranh giới giữa trải nghiệm thực tế và tài năng sáng tạo hư cấu của tác giả.

Kết quả nghiên cứu có thể mở rộng ứng dụng cho các tác giả khác không?

Hệ thống tiêu chí nhận diện và khung phân tích tự sự của luận văn hoàn toàn có thể áp dụng hiệu quả để nghiên cứu các tác giả văn xuôi đổi mới cùng thời như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Tô Hoài và Bảo Ninh, giúp làm sáng tỏ trào lưu tự thuật trong văn học Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện yếu tố tự thuật trong 3 tiểu thuyết then chốt của Ma Văn Kháng, chứng minh bước chuyển mình mạnh mẽ của tư duy nghệ thuật từ cảm hứng sử thi sang ý thức cá nhân sâu sắc.
• Xác lập thành công khung lý thuyết đối sánh chặt chẽ giữa 1 tác phẩm hồi ký và 3 tiểu thuyết, làm sáng tỏ cơ chế chuyển hóa giữa hiện thực đời tư và sáng tạo thẩm mỹ.
• Khám phá những cách tân vượt bậc của nhà văn trong nghệ thuật trần thuật đa điểm nhìn, kết hợp nhuần nhuyễn giữa 3 sắc thái giọng điệu trữ tình, triết lý và thế sự.
• Khẳng định vị thế tiên phong vững chắc của Ma Văn Kháng trong tiến trình hiện đại hóa nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại giai đoạn sau năm 1986.
• Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành mới mẻ và thiết thực cho việc tiếp cận các hiện tượng văn học giáp ranh thể loại trong tương lai.

Trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tới, các nhà nghiên cứu và học viên sau đại học cần tiếp tục đẩy mạnh việc áp dụng khung phân tích này vào khảo sát toàn diện các sáng tác truyện ngắn và tiểu thuyết mới của văn học Việt Nam đương đại. Việc đào sâu khai thác yếu tố tự thuật sẽ là chìa khóa quan trọng để giải mã sâu sắc hơn những giá trị nhân văn và bản lĩnh sáng tạo của người cầm bút trong thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong nền tiểu thuyết đương đại Việt Nam. Chương 2: Yếu tố tự thuật qua các nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng. Chương 3: Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết có yếu tố tự thuật của Ma Văn Kháng Cuối cùng là phần Danh mục tài liệu tham khảo. Nguyễn Thị Phượng 14 Lớp K56 Cao học Văn học Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG NỀN TIỂU THUYẾT ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM 1.1 Tổng quan về tiểu thuyết đƣơng đại Việt Nam Trong văn xuôi, tiểu thuyết đã đóng một vai trò quan trọng vì nó là một thể loại thích hợp, uyển chuyển và đang sinh thành.

Người ta gọi tiểu thuyết là “máy cái của văn học”. Nhiều người đồng tình với ý kiến cho rằng thời kì 1975- 2000 là “thời của tiểu thuyết” hay nói cách khác văn xuôi đương đại giàu bản chất tiểu thuyết. Ở thể loại này bao giờ cũng vậy, khúc xạ rõ nhất bộ mặt đời sống tinh thần, những thăng trầm xã hội. Sau 1975 là thời của những đổi thay tích cực, là thời giao tranh gay gắt giữa cái cũ và cái mới.

“Công nhận thực tồn sự khủng hoảng trên nhiều phương diện của đời sống xã hội là một thái độ khách quan, khoa học. Tiểu thuyết bằng con đường nghệ thuật riêng, đã thể hiện sự khủng hoảng này trong những số phận có tính bi kịch của nó”. Trong việc đề cập đến vấn đề “hậu chiến tranh”, hầu hết các nhà văn viết về đề tài này đều thừa nhận: chiến tranh đã lùi xa nhưng dư âm của nó vẫn luôn đeo đẳng, bám riết, trở thành một nỗi ám ảnh, thành “hội chứng chiến tranh” trong tâm khảm của những người lính trở về sau cuộc chiến. Họ luôn khát khao “đi tìm thời gian đã mất” để nhận lại hình ảnh của chính mình trong Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng).Tất cả điều đó trở thành sự dày vò luôn thường trực.

Chiến tranh đã cướp đi tuổi trẻ của họ, sinh lực của họ, khiến cho ngày hoà bình trở lại cũng là lúc cánh cửa hạnh phúc sập xuống trước mắt họ một cách nghiệt ngã trong Bến không chồng, Bóng đêm và mặt trời (Dương Hướng), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh).Như vậy, những bi kịch đời tư bỗng được đặt ra trong hành trình con người kiếm tìm hạnh phúc; con người đã kịp thời nhận ra “khối cô đơn khổng lồ” đang chụp xuống Nguyễn Thị Phượng 15 Lớp K56 Cao học Văn học Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thân phận họ, đang “đè bẹp” cuộc đời họ. Mở ra trước mắt họ sự “tù túng” “chật chội” của không gian; len lỏi vào từng số phận đáng thương của họ, là những “thước phim lộn trái cuộc đời”. Cái cô đơn, sự tuyệt vọng và cả sự rách nát của tâm hồn cũng là hiện trạng có thật trong đời sống tinh thần con người. Tiểu thuyết đương đại không thờ ơ, né tránh sự thật đó.

Giá trị nhân bản của văn học vì con người, vì tất cả những nỗi niềm của nó dù nhỏ nhoi nhất. Tất nhiên ở đây một vấn đề được đặt ra: Tính mức độ của sự miêu tả. Cái lối miêu tả quá đà là chỗ yếu của Ly thân ( Trần Mạnh Hảo), Kẻ lang thang (Trần Văn Tuấn). Lần đầu tiên trong văn học có một số tiểu thuyết hướng sự miêu tả đến cộng đồng người Việt ở nước ngoài - chủ yếu ở Liên xô.

Hai cuốn tiểu thuyết của Bùi Việt Sĩ (Người đưa đường thọt chân) và Hữu Đạt (Hai đầu của bức thư tình) đều đem đến nỗi buồn, sự day dứt cho chúng ta về số phận của người Việt Nam ở nước ngoài. Thời kì này tiểu thuyết phát triển mạnh mẽ giống như “măng mùa xuân” với nhiều tác phẩm được công nhận cả về nội dung lẫn nghệ thuật như Cửa gió (Xuân Đức), Đứng trước biển (Nguyễn Mạnh Tuấn), Hạt mùa sau (Nguyễn Thị Ngọc Tú), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Thời xa vắng (Lê Lựu), Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh), Thuỷ hoả đạo tặc (Hoàng Minh Tường), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thời gian của người (Nguyễn Khải). Các nhà văn trong sáng tác của mình đã từ bỏ được lối nhìn dễ dãi về đời sống và con người. Đọc sáng tác của họ bạn đọc dễ có cảm giác phức tạp: thú vị và đau xót, căm phẫn và tin tưởng trước con người và tất cả những gì nó tạo ra.

Cái cảm giác phức tạp này có được đã chứng tỏ tiểu thuyết áp rất sát vào đời sống, xông thẳng vào các “mắt bão” của cuộc đời và nêu những vấn đề cực kì quan thiết với con người thông qua những số phận có tính bi kịch. Nguyễn Thị Phượng 16 Lớp K56 Cao học Văn học Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng Có một thực tế là tiểu thuyết đang ngắn lại. Chẳng hạn như Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Hai nhà (Lê Lựu), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh). chỉ có vài trăm trang và có thể “đọc một hơi”.

Đó là sự dồn nén chất liệu đời sống theo chiều sâu và cũng là cách văn học cạnh tranh với văn hóa- nghe nhìn khi mà quỹ thời gian của con người hiện đại eo hẹp, khi mà tính hiệu quả được đề cao và vì quy luật của nghệ thuật là “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Cấu trúc của tiểu thuyết cũng uyển chuyển, linh hoạt hơn do độ mở của nó rất rộng mà người đọc thấy rõ nhất là lối kết thúc không “có hậu” như tiểu thuyết truyền thống (kể cả tiểu thuyết những năm bảy mươi). Mọi số phận, vấn đề mà tiểu thuyết chuyên chở đều như dang dở, không có lời phán quyết cuối cùng và mọi biến động đều mang tính bất ngờ, nhiều yếu tố ngẫu nhiên, tính chất “phi lí tính” trong cấu trúc tác phẩm biểu hiện khá rõ. Cái giá đỡ của toàn bộ cấu trúc tác phẩm là những xung đột có tính chất “vi mô”- xung đột tinh thần dai dẳng, khốc liệt, tinh vi và lắm cao trào, thoái trào.

Con người luôn luôn đối diện với chính mình. Tác giả tiểu thuyết vì thế, trong nhiều trường hợp không ngần ngại đặt nhân vật vào những hoàn cảnh khắc nghiệt để nhằm phát hiện mức độ đề kháng của nó. Tiểu thuyết đương đại đi sâu hơn vào tâm linh, con người thời đại. Nhịp điệu của nó nhanh, mạnh phù hợp với thị hiếu người đọc.

Ngoài ra, chúng ta cũng có thể thấy nhiều sự đổi mới về kĩ thuật trong các tác phẩm tiểu thuyết như Cơ hội của Chúa (Nguyễn Việt Hà), hay tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Phúc Lai Thành, Đặng Thiều Quang,.những tác giả trẻ có nhiều hứa hẹn. Mặt khác, trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyết luôn có sự biến đổi. Đặc biệt là trong khoảng thời gian gần đây, các nhà nghiên cứu văn học đã bàn luận khá nhiều về vấn đề cách tân tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Với những nghiên cứu nhiều chiều, theo nhiều hướng khác nhau, và hầu hết đều mang tính phát hiện, chúng ta có thể nhận thấy tính phức tạp của nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết đương đại (với Nguyễn Thị Phượng 17 Lớp K56 Cao học Văn học Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sự luân chuyển của các ngôi kể cùng sự đan chéo của các điểm nhìn; với sự đa dạng hoá các giọng điệu trần thuật cùng sự pha trộn táo bạo các loại lời người trần thuật - lời nhân vật và lời gián tiếp tự do.

Bên cạnh đó, còn xuất hiện ngày càng nhiều tiểu thuyết có yếu tố tự thuật. Trước đây, trong văn học Việt Nam truyền thống có rất ít tác giả tự kể chuyện về mình, nhìn chung “cái tôi của nhà văn Việt khá kín đáo” và không thích lộ diện nhưng trong khoảng vài thập kỉ trở lại đây, khuynh hướng tự thuật trong tiểu thuyết đang dần trở nên gây sự chú ý. Sự hiện diện của yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết biểu hiện sự thay đổi về cái tôi cá nhân cũng như nhận thức về vấn đề sự thật - hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật. Và gắn liền với sự cách tân đổi mới đó là tên tuổi của biết bao thế hệ nhà văn.

Trong đó phải kể đến Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Lê Lựu,.Nhà nghiên cứu Lã Nguyên đã khẳng định: “Trước khi làn sóng đổi mới dâng lên mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của dân tộc, trong những điều kiện cực kì khó khăn của đất nước, sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Mạnh Tuấn,. đã đốt lên nhiệt tình kiếm tìm chân lí, hứa hẹn khả năng tự đổi mới của nền văn học, khi nó dám sòng phẳng với quá khứ, bất chấp mọi thế lực ngăn cản” [56; 27].2 Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại Ma Văn Kháng là một trong những tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại. Thành tựu của Ma Văn Kháng kết tinh ở hai thể loại: tiểu thuyết và truyện ngắn. Đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết, từ tác phẩm đầu tiên Đồng bạc trắng hoa xoè (1979), đến Mưa mùa hạ (1982), Vùng biên ải (1983), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Côi cút giữa cảnh đời (1989), Chó Bi, đời lưu lạc (1992) và Ngược dòng nước lũ (1999) cho đến tác phẩm gần đây nhất Chuyện của Lý (6/2013), Ma Văn Kháng luôn tỏ ra là một cây bút vững vàng, sung sức.

Nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền đã có một nhận xét tinh tế: “Đọc truyện ngắn Ma Văn Kháng, tôi đã có lúc mơ hồ cảm thấy mình chờ đợi ở cây Nguyễn Thị Phượng 18 Lớp K56 Cao học Văn học Yếu tố tự thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng bút này một tác phẩm dài hơi về đề tài quen thuộc của anh. Một cuốn tiểu thuyết, nó sẽ cho phép anh chuyển hoá khối lượng vốn sống dày dạn sau nhiều năm tích luỹ, nó cho phép anh phản ánh hiện thực một cách quy mô thích hợp với những thay đổi lớn lao mà anh đã từng chứng kiến, nó sẽ cho phép anh gửi gắm những suy nghĩ, những tình cảm, những kinh nghiệm, những điều tâm đắc rút được qua thời gian”.