Tài liệu Kỹ thuật: Yếu tố tác động tới ý định đầu tư điện mặt trời mái nhà

Nghiên cứu phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà tại các thành phố lớn của Việt Nam.

• Tác giả: Thân Thị Thuỳ Dương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Quang Tuấn
• Trường học: Đại học Điện lực
• Đề tài: Yếu tố tác động tới ý định đầu tư điện mặt trời mái nhà
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của điện mặt trời mái nhà

Điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) là một giải pháp năng lượng tái tạo hiện đại, được lắp đặt trên mái nhà của các hộ gia đình để chuyển đổi ánh sáng mặt trời thành điện năng. Đây là một trong những công nghệ năng lượng sạch quan trọng nhất hiện nay, giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hoá thạch và bảo vệ môi trường. Vai trò của ĐMTMN không chỉ giới hạn ở việc cung cấp điện cho hộ gia đình mà còn góp phần vào phát triển bền vững của đất nước. Hệ thống này có khả năng lưu trữ năng lượng dư thừa, giúp tối ưu hóa việc sử dụng điện và giảm chi phí hóa đơn điện năng hàng tháng. Với tiềm năng phát triển lớn, điện mặt trời mái nhà đang trở thành xu hướng đầu tư phổ biến ở các đô thị lớn tại Việt Nam.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm kỹ thuật

Điện mặt trời mái nhà bao gồm các tấm pin mặt trời, bộ chuyển đổi điện và hệ thống giám sát. Các tấm pin chuyển đổi ánh sáng thành điện thông qua hiệu ứng quang điện. Đặc điểm nổi bật là khả năng lắp đặt dễ dàng, không chiếm diện tích đất sử dụng, và có thời gian hoạt động lâu dài (25-30 năm).

1.2. Tác động tích cực đến môi trường

ĐMTMN giúp giảm khí thải carbon và bảo vệ môi trường. Mỗi hệ thống lắp đặt góp phần giảm phụ thuộc vào điện lưới truyền thống, từ đó hạn chế sử dụng nhiên liệu hoá thạch và giảm ô nhiễm.

II. Các yếu tố chính tác động tới ý định đầu tư

Ý định đầu tư điện mặt trời mái nhà của hộ gia đình được ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố quan trọng. Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng tính kinh tế, chính sách chính phủ, quan điểm bảo vệ môi trường và tính rủi ro là những yếu tố chủ chốt quyết định quyết định đầu tư. Ngoài ra, nhu cầu sử dụng điện, nhóm tham khảo (gia đình, bạn bè), và xu hướng tiêu dùng xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Người tiêu dùng thường xem xét kỹ lưỡng lợi nhuận dài hạn, thời gian hoàn vốn, và hỗ trợ tài chính trước khi đưa ra quyết định. Hiểu rõ các yếu tố này giúp các cơ quan chính phủ và các nhà cung cấp dịch vụ xây dựng các chính sách và giải pháp thúc đẩy đầu tư hiệu quả hơn.

2.1. Yếu tố kinh tế và chính sách hỗ trợ

Tính kinh tế là yếu tố quyết định hàng đầu. Hộ gia đình xem xét chi phí lắp đặt, tiết kiệm chi phí điện hàng năm, và thời gian hoàn vốn (thường 7-10 năm). Chính sách giá điện, miễn giảm thuế, và hỗ trợ tài chính từ nhà nước là những yếu tố khuyến khích quyết định đầu tư.

2.2. Nhận thức về môi trường và xã hội

Quan điểm bảo vệ môi trường ngày càng tăng ở các thành phố lớn. Người tiêu dùng có ý thức xã hội cao thường sẵn sàng đầu tư để bảo vệ hành tinh. Xu hướng tiêu dùng xanh và nhóm tham khảo ảnh hưởng đáng kể đến quyết định của họ.

III. Thực trạng phát triển điện mặt trời mái nhà ở Việt Nam

Tại Việt Nam, điện mặt trời mái nhà đang giai đoạn phát triển khởi đầu với những tín hiệu tích cực. Các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh là những trung tâm tiên phong trong lắp đặt hệ thống ĐMTMN. Theo các báo cáo, quy mô phát triển đang tăng trưởng từng năm nhờ vào những chính sách khuyến khích của chính phủ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều rào cản phát triển như thiếu hiểu biết về công nghệ, chi phí lắp đặt ban đầu cao, và những vấn đề làm giảm ý định đầu tư của hộ gia đình. Nghiên cứu về các yếu tố tác động tới ý định đầu tư cho thấy rằng ý định đầu tư của hộ gia đình vẫn còn hạn chế ở nhiều khu vực. Để thúc đẩy phát triển bền vững, cần có những giải pháp toàn diện từ phía chính phủ, các nhà cung cấp và cộng đồng.

3.1. Quy mô và tình hình lắp đặt hiện nay

Quy mô phát triển ĐMTMN ở Việt Nam tăng trưởng từng năm. Tại Hà Nội và TP.HCM, số hộ gia đình lắp đặt hệ thống ĐMTMN đã tăng đáng kể. Tuy nhiên, so với các nước trong khu vực, Việt Nam vẫn còn tiềm năng phát triển lớn. Nhiều hộ gia đình ở các đô thị lớn đang có ý định đầu tư nhưng chưa thực hiện do các yếu tố hạn chế.

3.2. Chính sách phát triển và rào cản hiện tại

Chính sách của chính phủ Việt Nam hỗ trợ phát triển năng lượng tái tạo thông qua các cơ chế khuyến khích. Tuy nhiên, rào cản phát triển bao gồm chi phí ban đầu cao, thiếu thông tin về công nghệ, và những vấn đề hành chính trong quá trình lắp đặt.

IV. Giải pháp thúc đẩy đầu tư điện mặt trời mái nhà

Để thúc đẩy đầu tư điện mặt trời mái nhà ở Việt Nam, cần triển khai những giải pháp toàn diện nhằm khắc phục các yếu tố tác động tiêu cực. Trước hết, chính phủ cần nâng cao chính sách hỗ trợ tài chính như cấp vốn vay ưu đãi và miễn thuế để giảm gánh nặng kinh tế cho hộ gia đình. Thứ hai, cần tăng cường truyền thông và giáo dục nâng cao nhận thức về lợi ích của ĐMTMN, đặc biệt là lợi ích môi trường và tiết kiệm chi phí dài hạn. Thứ ba, cần cải thiện môi trường kinh doanh bằng cách đơn giản hóa thủ tục hành chính. Cuối cùng, các cơ quan chính phủ và nhà cung cấp dịch vụ nên tạo điều kiện cho hộ gia đình dễ dàng tiếp cận thông tin, tham khảo kinh nghiệm từ các hộ đã lắp đặt, qua đó tăng cường ý định đầu tư và phát triển bền vững lĩnh vực năng lượng sạch.

4.1. Chính sách hỗ trợ tài chính và khuyến khích

Giải pháp hỗ trợ tài chính bao gồm cấp vốn vay ưu đãi, miễn giảm thuế, và trợ cấp trực tiếp cho hộ gia đình. Cần tăng cường nhu cầu đầu tư bằng cách làm rõ lợi ích kinh tế dài hạn. Chính sách giá điện nên được điều chỉnh để khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo.

4.2. Nâng cao nhận thức và truyền thông

Tăng cường giáo dục nhận thức về tính kinh tế, bảo vệ môi trường, và an toàn công nghệ. Sử dụng các nền tảng truyền thông xã hội để chia sẻ kinh nghiệm thành công từ các hộ gia đình. Xây dựng cộng đồng sử dụng ĐMTMN để tạo nhóm tham khảo mạnh mẽ, thúc đẩy xu hướng tiêu dùng xã hội tích cực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN Ý ĐỊNH ĐẦU TƯ ĐIỆN MẶT TRỜI MÁI NHÀ NLTT đang trở thành xu hướng tất yếu. Trong đó, điện gió và điện mặt trời đang mang lại một cuộc cách mạng năng lượng sạch [105]. Các quốc gia đang chuyển sang khai thác ngày càng nhiều hơn các nguồn NLTT nên những nghiên cứu về phát triển NLTT cũng trở nên được quan tâm nhiều hơn. Trong lĩnh vực cung cấp điện, phần lớn việc khai thác các nguồn năng lượng được các DN sản xuất với quy mô lớn và hoà điện lưới quốc gia.

Tuy nhiên, mỗi nguồn năng lượng có cách thức khai thác khác nhau. Trong đó, ĐMTMN với đặc điểm tạo ra điện năng từ các tấm pin mặt trời lắp đặt trên những mặt bằng có thể dễ dàng hấp thu bức xạ mặt trời và được linh hoạt đầu tư bởi cả DN và HGĐ. Điều này mở ra nhiều cơ hội phát triển điện năng nhưng cũng đưa tới nhiều thách thức nhất là cho các nhà quản lý. Chính vì vậy, các nghiên cứu về những yếu tố tác động đến ý định đầu tư trong lĩnh vực điện mái nhà (chủ yếu là của các HGĐ) được đề cập đến nhiều hơn.

Tổng quan nghiên cứu đi từ nhóm các nghiên cứu về phát triển NLTT, tới phát triển ĐMTMN và cuối cùng là các nghiên cứu về yếu tố tác động tới ý định đầu tư trong lĩnh vực ĐMTMN tạo ra một cái nhìn đầy đủ hơn cũng như tìm kiếm khoảng trống nghiên cứu để tác giả có thể tiếp tục và bổ sung vào hệ thống các nghiên cứu về vấn đề này. Những công trình nghiên cứu về phát triển năng lượng tái tạo Năng lượng luôn là vấn đề quan trọng hàng đầu trong cuộc sống của con người. Phát minh ra điện giúp con người bước vào kỷ nguyên mới của sự phát triển. Điện năng đã trở thành một phần tất yếu của cuộc sống.

Khả năng vượt trội trong phát triển kinh tế của các nước công nghiệp hoàn toàn phụ thuộc vào năng lượng [113]. Năng lượng đã được biết đến như một hàng hóa chiến lược và bất kỳ sự không chắc chắn nào về nguồn cung của nó có thể đe dọa hoạt động của nền kinh tế, đặc biệt là ở các nền kinh tế đang phát triển. Mọi xã hội đều đòi hỏi năng lượng để đáp ứng các nhu cầu cơ bản [137]. 11 Luke Jame (2021) trong bài nghiên cứu “What is renewable energy? Definition, types, and challenges” cho rằng ở mỗi cuộc cách mạng công nghiệp, con người đều cố gắng tìm kiếm các nguồn năng lượng được cho là hiệu quả.

Thời gian đầu, nguồn năng lượng từ hoá thạch được coi là rẻ và thuận tiện. Chúng đã được sử dụng trong một thời gian dài cho tới khi bắt đầu cạn kiệt và gây ra các vấn đề về môi trường. Khái niệm phát triển bền vững có mặt cũng là lúc nhu cầu mở rộng khai thác các nguồn năng lượng được bổ sung liên tục, vô hạn và sạch càng nhiều hơn để giải quyết các vấn đề mà thế giới đang phải đối mặt vì các nguồn năng lượng truyền thống [105]. Tác giả đã chỉ ra vai trò và xu hướng phát triển của NLTT làm cơ sở cho sự cần thiết nghiên cứu của luận án.

Souvik và Sourav (2017) trong “Opportunities, barriers and issues with renewable energy development – A discussion” cho rằng NLTT đã và đang từng bước đóng vai trò quan trọng trong trong việc cung cấp năng lượng sạch và bền vững, giảm thiểu biến đổi khí hậu [137]. Sự cạn kiệt của các nguồn nhiên liệu hóa thạch như: than đá, dầu mỏ, khí đốt đã làm giá cả của chúng ngày càng tăng cao do những khó khăn trong khai thác cùng với các chi phí bảo vệ môi trường bắt buộc. Bên cạnh đó, nhiên liệu hóa thạch còn gây ra hiệu ứng nhà kính trong khí quyển (ước tính chiếm khoảng một nửa lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu) và những lo ngại về biến đổi khí hậu, cùng với nguồn cung không ổn định. Chính vì thế, NLTT được coi là một lựa chọn quan trọng cho việc giảm thiểu phát thải khí nhà kính trở thành nguồn năng lượng thay thế vô cùng hữu ích, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống năng lượng của mọi quốc gia.

Có thể thấy, nghiên cứu càng khẳng định sự thay thế nhiên liệu hoá thạch bằng NLTT là xu hướng của tương lai và việc nghiên cứu về chúng là phù hợp hiện nay. Nurtaj Vidadili và cộng sự (2017) đã chỉ ra ngay cả tại một quốc gia có lợi thế và dựa chủ yếu vào dầu mỏ như Cộng hòa Azerbaijan thì cũng đang phải gặp những thách thức đối với sự phát triển năng lượng bền vững khi nguồn dầu ngày càng cạn kiệt. Điều này tạo động lực cho Azerbaijan đa dạng hóa nền kinh tế của mình thông qua nền kinh tế xanh, mở đường cho sự ổn định kinh tế lâu dài đồng thời giải quyết các mối quan tâm về môi trường và xã hội trong nước thông qua việc chuyển đổi sang NLTT [113]. 12 Karekezi và Ranja (1997) đã phân tích động lực chuyển đổi sang nguồn NLTT của châu Phi lại bởi sự leo thang của giá dầu, những ưu đãi của thiên nhiên với nguồn NLTT rất lớn gồm cả thuỷ điện, địa nhiệt, sinh khối, năng lượng mặt trời và gió [98].

Các tác giả cho rằng việc chuyển đổi sang sản xuất điện bằng NLTT sẽ giúp các quốc gia tiết kiệm chi phí, bảo vệ môi trường và đây là cơ hội nên nắm bắt hiện nay nhất là đối với các quốc gia có dồi dào nguồn lực. Bài nghiên cứu có giá trị kế thừa lớn cho luận án bởi những điều kiện về gió, mặt trời, nước, địa nhiệt ở Việt Nam đều khá đầy đủ cho phát triển các nguồn điện sạch. Shiwei Yu và cộng sự (2020) cũng nghiên cứu về giá trị của NLTT với thực tiễn tại Trung Quốc. Các tác giả cho rằng, phát triển NLTT là một biện pháp quan trọng trong việc giải quyết biến đổi khí hậu và giảm thiểu các-bon [132].

Trung Quốc cũng đang phải chuyển hướng phát triển NLTT thay cho năng lượng hoá thạch và việc nghiên cứu những luận cứ về phát triển NLTT là hết sức cần thiết làm nền tảng cho cách mạng năng lượng trong tương lai. Mỗi quốc gia đều có những bối cảnh riêng nhưng cho đến nay, phát triển NLTT đã trở thành xu hướng đối với mục tiêu bền vững. Đây cũng là cơ sở kế thừa cho luận án để khẳng định tính cấp thiết của nghiên cứu. Hai sáng kiến quan trọng về môi trường toàn cầu cũng đã kích thích sự quan tâm nhiều hơn đến NLTT.

Lần đầu tiên là Hội nghị của Liên hợp quốc về Môi trường và Phát triển (UNCED) được tổ chức tại Rio de Janeiro, Brazil năm 1992. Ở đây, một chương trình phát triển và liên quan đến môi trường đầy tham vọng có tựa đề Chương trình nghị sự 21 (REN 21). Điều này còn được nhắc tới ở Công ước về biến đổi khí hậu: [155]. NLTT cũng được đề cao trong chương trình nghị sự của Hội nghị thượng đỉnh thế giới Johannesburg về phát triển bền vững (WSSD).

Trong kế hoạch triển khai hành động do Liên hợp quốc đứng đầu cho WSSD, được đặt tên là WEHAB (viết tắt của Nước, năng lượng, Sức khỏe, Nông nghiệp và Đa dạng sinh học), ưu tiên hàng đầu là dành cho NLTT và các dạng dịch vụ năng lượng thay thế khác. Năm 2021, Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp quốc (COP26) đã đạt được đồng thuận của 197 nước tham dự với việc cam 13 kết giảm thiểu sử dụng than trong sản xuất điện, đặc biệt là động thái của Ấn Độ và Trung Quốc trong việc chấm dứt hỗ trợ điện than và nhiên liệu hoá thạch [156]. Kết quả tổng quan ở trên đều chỉ ra tính quan trọng và tất yếu của phát triển NLTT. Tuy nhiên, điện năng từ NLTT được quan tâm phát triển sau nhiên liệu hoá thạch bởi dựa trên những nghiên cứu tiến bộ về công nghệ, mở rộng khả năng hiểu biết về kiến thức NLTT và sự hỗ trợ tích cực từ các chính phủ với các chính sách thúc đẩy thuận lợi [137].

Chính vì vậy, bên cạnh sự quan tâm tới vai trò của NLTT, các cơ hội, rào cản và các vấn đề liên quan tới sự phát triển của NLTT cần được nghiên cứu kỹ lưỡng. Những điều này nếu được quan tâm một cách tích cực sẽ dẫn đến sự phát triển KT-XH bền vững [141]. Ngược lại, sự phát triển NLTT có thể gặp thất bại bởi các thể chế cứng nhắc, các cuộc đấu tranh chính trị và quyền lực hoặc thiếu năng lực lãnh đạo [49] [63]. Khi các quốc gia đặt ra mục tiêu phát triển NLTT thì cần có các phương pháp tiếp cận toàn diện và phối hợp để lập kế hoạch năng lượng và đánh giá các thiết kế chính sách dài hạn để hướng dẫn quá trình chuyển đổi [84] [83].

Lựa chọn công cụ pháp lý phù hợp là một nghệ thuật đối với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi xây dựng quy định pháp luật. Các loại phí ô nhiễm hoặc thuế phát thải ra môi trường khi sử dụng năng lượng hoá thạch có thể tạo động lực phát triển NLTT [104]. Chính phủ có vai trò quan trọng trong việc phát triển NLTT thông qua các chính sách, quy định và luật pháp [66]. Các nghiên cứu ở trên mang lại giá trị kế thừa lớn cho luận án, là cơ sở cho việc lựa chọn nghiên cứu.

Đó là: NLTT sẽ thay đổi cuộc sống, cách thức sản xuất trong tương lai và nghiên cứu về NLTT hiện nay vừa cấp thiết, vừa phù hợp với xu thế. Bên cạnh đó, để phát triển NLTT phải kể đến vai trò nhà nước. Chính sách của chính phủ sẽ tác động không nhỏ tới các hoạt động đầu tư, sản xuất và sử dụng điện từ NLTT. Các nghiên cứu ở Việt Nam hiện nay cũng tập trung vào việc tìm hiểu chuyển đổi công nghệ sản xuất điện từ năng lượng truyền thống sang NLTT.

Phạm Thị Thanh Mai (2017) đã chỉ ra việc thành lập cơ sở dữ liệu về công nghệ năng lượng bao gồm cả công nghệ năng lượng truyền thống và công nghệ NLTT, xây dựng hệ thống năng lượng tham chiếu, phân tích chi phí - lợi ích của ngành năng lượng tại Việt Nam thông qua phát triển nhiều kịch bản tương lai hoặc từ việc đánh giá tiềm năng phát triển 14 NLTT để xây dựng pháp luật về khuyến khích phát triển nguồn NLTT thân thiện với môi trường. Phan Duy An (2021) nghiên cứu chi tiết hơn về khía cạnh pháp luật để phát triển NLTT.