Luận văn: Xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Luận văn thạc sĩ: Xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Phân tích thực trạng, cơ hội và thách thức, giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Quang Hoàn
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Hà Văn Hội
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan ngành thủy sản Việt Nam và vai trò xuất khẩu

Ngành thủy sản từ lâu đã khẳng định vị thế là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp quan trọng vào sự phát triển chung của đất nước. Với lợi thế đường bờ biển dài và hệ thống sông ngòi dày đặc, Việt Nam có tiềm năng to lớn để trở thành cường quốc về thủy sản trên thế giới. Hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam không chỉ mang lại nguồn ngoại tệ dồi dào mà còn góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn. Trong giai đoạn 2010-2015, ngành thủy sản Việt Nam đã chứng kiến những bước tăng trưởng vượt bậc, đưa Việt Nam vào nhóm 10 quốc gia xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới. Theo báo cáo của VASEP, sản phẩm thủy sản Việt Nam đã có mặt tại 165 quốc gia và vùng lãnh thổ, chinh phục được cả những thị trường khó tính nhất như thị trường EU, thị trường Mỹ và thị trường Nhật Bản. Sự tăng trưởng mạnh mẽ này đến từ việc phát triển ngành nuôi trồng, đặc biệt là các sản phẩm chủ lực như xuất khẩu tôm và xuất khẩu cá tra. Các doanh nghiệp chế biến thủy sản đã không ngừng đầu tư, cải tiến công nghệ chế biến để nâng cao chất lượng và tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, ngành vẫn đối mặt với nhiều thách thức về cạnh tranh, rào cản thương mại và yêu cầu phát triển bền vững.

1.1. Vị thế chiến lược của ngành thủy sản Việt Nam trong GDP

Ngành thủy sản đóng một vai trò không thể thiếu trong cơ cấu kinh tế quốc dân. Theo Luận văn Thạc sỹ của Trần Quang Hoàn (2017), vào năm 2010, ngành thủy sản đã chiếm đến 4% GDP toàn quốc và 21,79% GDP toàn ngành nông, lâm nghiệp. Đến năm 2015, tỷ trọng này là 3,17% tổng GDP quốc gia. Những con số này minh chứng cho sự đóng góp to lớn và ổn định của ngành vào tăng trưởng kinh tế. Quan trọng hơn, ngành thủy sản là sinh kế của hàng triệu người dân. Dẫn liệu từ nghiên cứu cho thấy, ngành đã tạo công ăn việc làm cho hơn 4 triệu lao động, chủ yếu ở các vùng nông thôn ven biển, góp phần giảm tỷ lệ thất nghiệp và nâng cao đời sống nhân dân. Phát triển thủy sản còn thúc đẩy các ngành công nghiệp phụ trợ như chế biến thức ăn, đóng tàu, và dịch vụ hậu cần, tạo ra một chuỗi cung ứng thủy sản hoàn chỉnh và hiệu quả.

1.2. Phân tích kim ngạch xuất khẩu thủy sản giai đoạn 2010 2015

Giai đoạn 2010-2015 chứng kiến sự tăng trưởng ấn tượng của kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Theo số liệu của VASEP được trích dẫn trong tài liệu nghiên cứu, kim ngạch đã tăng từ 5 tỷ USD năm 2010 lên mức kỷ lục hơn 7,8 tỷ USD vào năm 2014, tăng 56,8%. Thành công này có được nhờ điều kiện thuận lợi cho hoạt động nuôi trồng thủy sản bền vững, đặc biệt là sự bùng nổ của tôm thẻ chân trắng. Tuy nhiên, năm 2015, kim ngạch giảm xuống còn 6,72 tỷ USD do biến động giá trên thị trường thế giới và sự sụt giảm sản lượng xuất khẩu của mặt hàng tôm. Mặc dù có sự sụt giảm, kết quả này vẫn khẳng định vị thế vững chắc của Việt Nam trên bản đồ xuất khẩu thủy sản toàn cầu, là nền tảng cho sự phát triển trong các giai đoạn tiếp theo.

1.3. Lợi thế cạnh tranh về tài nguyên và nguồn nhân lực

Việt Nam sở hữu những lợi thế tự nhiên vượt trội để phát triển ngành thủy sản. Vùng đặc quyền kinh tế rộng trên 1 triệu km², nguồn lợi thủy sản đa dạng với khoảng 203 loài có giá trị kinh tế cao, và diện tích mặt nước có khả năng nuôi trồng lớn. Đây là nền tảng vững chắc để đảm bảo nguồn cung nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực dồi dào, cần cù và có kinh nghiệm truyền thống trong nghề cá cũng là một lợi thế quan trọng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, lao động Việt Nam có khả năng tiếp thu nhanh các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Chi phí nhân công tương đối thấp so với khu vực cũng giúp nâng cao sức cạnh tranh về giá cho các sản phẩm thủy sản của Việt Nam trên trường quốc tế.

II. Top thách thức lớn với xuất khẩu thủy sản Việt Nam hiện nay

Dù đạt được nhiều thành tựu, hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam vẫn phải đối mặt với vô số thách thức từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Các thị trường nhập khẩu ngày càng dựng lên nhiều rào cản kỹ thuật và các quy định nghiêm ngặt về chất lượng, thay thế cho hàng rào thuế quan. Vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm và khả năng truy xuất nguồn gốc thủy sản trở thành yêu cầu bắt buộc. Bên cạnh đó, áp lực cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu thủy sản toàn cầu ngày càng gay gắt, đặc biệt là cạnh tranh từ Ấn Độ, Ecuador trong ngành tôm và các nước khác có điều kiện sản xuất tương tự. Các yếu tố nội tại như chi phí logistics cao, quy mô sản xuất còn manh mún, và sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến vùng nuôi cũng là những rào cản không nhỏ. Việc gỡ cảnh báo thẻ vàng IUU của Ủy ban châu Âu (EC) vẫn là một nhiệm vụ cấp bách, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và khả năng tiếp cận thị trường EU của hải sản Việt Nam. Những thách thức này đòi hỏi sự nỗ lực đồng bộ từ cơ quan quản lý, hiệp hội và các doanh nghiệp chế biến thủy sản để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Rủi ro từ thẻ vàng IUU và rào cản kỹ thuật quốc tế

Một trong những thách thức lớn nhất là việc tuân thủ các quy định quốc tế. Cảnh báo thẻ vàng IUU (khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định) từ EC đặt ra nguy cơ cấm xuất khẩu hải sản khai thác vào thị trường EU. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh của toàn ngành thủy sản Việt Nam. Ngoài ra, các thị trường lớn như Mỹ, Nhật Bản, EU liên tục cập nhật các rào cản kỹ thuật (TBT) và biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS) ngày càng khắt khe. Các vụ kiện thuế chống bán phá giá đối với xuất khẩu cá tra và tôm tại thị trường Mỹ vẫn diễn ra, gây tốn kém chi phí và tạo ra sự không chắc chắn cho doanh nghiệp.

2.2. Áp lực cạnh tranh và tác động của biến đổi khí hậu

Sức ép cạnh tranh trên thị trường quốc tế là rất lớn. Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh từ Ấn Độ, Ecuador về sản phẩm tôm giá rẻ, hay từ Indonesia, Thái Lan ở nhiều mặt hàng khác. Các đối thủ này cũng đang không ngừng cải tiến công nghệ và mở rộng thị trường. Song song đó, biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp và tiêu cực đến ngành. Tình trạng xâm nhập mặn, hạn hán, bão lũ bất thường gây thiệt hại cho các vùng nuôi trồng, làm tăng nguy cơ dịch bệnh và ảnh hưởng đến sự ổn định của nguồn cung nguyên liệu. Đây là thách thức lâu dài đòi hỏi các giải pháp thích ứng và quy hoạch sản xuất một cách khoa học.

2.3. Vấn đề chi phí logistics và an toàn vệ sinh thực phẩm

Chi phí sản xuất nội địa đang có xu hướng tăng, đặc biệt là chi phí logistics. Chi phí vận tải, bảo quản kho lạnh cao làm giảm sức cạnh tranh về giá của sản phẩm. Hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ cho chuỗi cung ứng thủy sản vẫn cần được đầu tư nâng cấp. Vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm luôn là ưu tiên hàng đầu nhưng cũng là một thách thức thường trực. Việc kiểm soát dư lượng kháng sinh, hóa chất cấm trong quá trình nuôi và chế biến đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ và đầu tư lớn. Bất kỳ một lô hàng nào vi phạm đều có thể khiến doanh nghiệp bị trả về, gây thiệt hại nặng nề và làm mất uy tín thương hiệu đã xây dựng.

III. Bí quyết tận dụng EVFTA và CPTPP cho xuất khẩu thủy sản

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới như hiệp định EVFTA và hiệp định CPTPP được xem là "chìa khóa vàng" mở ra cơ hội lớn cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Các hiệp định này không chỉ giúp xóa bỏ hàng rào thuế quan, mang lại lợi thế cạnh tranh trực tiếp về giá mà còn tạo ra một khuôn khổ pháp lý minh bạch, ổn định cho hoạt động thương mại và đầu tư. Để tận dụng hiệu quả, các doanh nghiệp chế biến thủy sản cần chủ động nghiên cứu kỹ các cam kết, đặc biệt là quy tắc xuất xứ và các quy định về lao động, môi trường. Vai trò của các cơ quan nhà nước và hiệp hội như VASEP trong việc cung cấp thông tin, hướng dẫn và hỗ trợ doanh nghiệp là vô cùng quan trọng. Việc tận dụng thành công các FTA sẽ giúp đa dạng hóa thị trường xuất khẩu thủy sản, giảm phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống và nâng cao vị thế của thủy sản Việt Nam trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu, đặc biệt tại các thị trường chiến lược như thị trường EU và thị trường Nhật Bản.

3.1. Phân tích cơ hội từ hiệp định EVFTA tại thị trường EU

Hiệp định EVFTA mang lại lợi thế cạnh tranh vượt trội cho thủy sản Việt Nam tại thị trường EU. Theo cam kết, hầu hết các dòng thuế đối với thủy sản xuất khẩu sang EU sẽ được xóa bỏ theo lộ trình ngắn. Ví dụ, thuế quan đối với tôm đông lạnh giảm từ 12-20% về 0% ngay khi hiệp định có hiệu lực, tạo ra lợi thế lớn so với các đối thủ không có FTA như Thái Lan, Ấn Độ. Tuy nhiên, để hưởng ưu đãi, doanh nghiệp phải đáp ứng quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt và các tiêu chuẩn cao về an toàn vệ sinh thực phẩm, lao động và môi trường. Đây vừa là cơ hội vừa là thách thức, thúc đẩy ngành thủy sản nâng cấp toàn diện quy trình sản xuất.

3.2. Lợi ích từ hiệp định CPTPP tại thị trường Nhật Bản Mỹ

Với hiệp định CPTPP, thị trường xuất khẩu thủy sản của Việt Nam được mở rộng sang các nước châu Mỹ và châu Á - Thái Bình Dương. Thị trường Nhật Bản, một thị trường đặc biệt khó tính, cam kết xóa bỏ thuế quan cho phần lớn các sản phẩm thủy sản Việt Nam. Điều này tạo điều kiện cho xuất khẩu tôm, xuất khẩu cá ngừ và các sản phẩm chế biến sâu thâm nhập mạnh mẽ hơn. Đối với thị trường Mỹ và các nước thành viên khác, CPTPP tạo ra một sân chơi bình đẳng hơn, thúc đẩy thương mại và đầu tư, đồng thời yêu cầu Việt Nam cải cách thể chế, nâng cao tiêu chuẩn quản lý, từ đó gián tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành.

3.3. Vai trò của VASEP trong xúc tiến thương mại và thị trường

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) đóng vai trò cầu nối không thể thiếu giữa doanh nghiệp và thị trường. VASEP tích cực trong việc cung cấp thông tin thị trường, cập nhật các quy định mới, tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ quốc tế. Hiệp hội cũng là tiếng nói đại diện cho các doanh nghiệp, làm việc với các cơ quan chính phủ để tháo gỡ khó khăn, đàm phán trong các vụ kiện thương mại như thuế chống bán phá giá. Sự hỗ trợ từ VASEP giúp các doanh nghiệp chế biến thủy sản, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tự tin hơn trong việc tiếp cận và mở rộng thị trường xuất khẩu thủy sản.

IV. Phương pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho thủy sản Việt

Để vượt qua thách thức và nắm bắt cơ hội, việc nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành thủy sản Việt Nam là yêu cầu sống còn. Trọng tâm không chỉ nằm ở việc tăng sản lượng mà phải chuyển dịch sang nâng cao chất lượng và giá trị. Hướng đi tất yếu là phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như chứng nhận ASC hay chứng nhận GlobalG.A.P. Đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại là giải pháp then chốt để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng, thoát khỏi vị thế chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô. Đồng thời, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản minh bạch từ ao nuôi đến bàn ăn sẽ giúp củng cố niềm tin của người tiêu dùng và các nhà nhập khẩu. Các giải pháp này đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về vốn, công nghệ và nguồn nhân lực, tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển dài hạn của hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam.

4.1. Hướng tới nuôi trồng thủy sản bền vững với chứng nhận ASC

Phát triển bền vững không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc của thị trường. Nuôi trồng thủy sản bền vững tập trung vào việc giảm thiểu tác động đến môi trường, đảm bảo trách nhiệm xã hội và hiệu quả kinh tế. Việc đạt được các chứng nhận ASC (Aquaculture Stewardship Council) hay chứng nhận GlobalG.A.P là "giấy thông hành" để sản phẩm thâm nhập vào các hệ thống phân phối và bán lẻ lớn tại EU, Mỹ. Các chứng nhận này không chỉ khẳng định chất lượng và sự an toàn của sản phẩm mà còn nâng cao uy tín thương hiệu của doanh nghiệp chế biến thủy sản Việt Nam, giúp sản phẩm bán được với giá cao hơn.

4.2. Ứng dụng công nghệ chế biến tạo sản phẩm giá trị gia tăng

Thay vì chỉ xuất khẩu các mặt hàng đông lạnh sơ chế, ngành thủy sản cần đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ chế biến sâu. Việc tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng như hàng tẩm bột, hàng ăn liền, đồ hộp... giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp phân khúc người tiêu dùng cuối cùng, mang lại biên lợi nhuận cao hơn và giảm sự phụ thuộc vào các nhà phân phối trung gian. Công nghệ hiện đại cũng giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm thất thoát và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm ở mức cao nhất, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường Nhật Bản hay EU.

4.3. Hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản hiện đại

Minh bạch hóa thông tin sản phẩm là chìa khóa để xây dựng lòng tin. Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản cho phép theo dõi toàn bộ quá trình từ con giống, thức ăn, xử lý môi trường ao nuôi, đến chế biến, đóng gói và vận chuyển. Khi một sự cố xảy ra, hệ thống này giúp nhanh chóng xác định nguyên nhân và khoanh vùng sản phẩm, giảm thiểu rủi ro. Đối với người tiêu dùng, việc có thể quét mã QR để biết toàn bộ "lịch sử" của sản phẩm tôm hay cá mình đang ăn sẽ tạo ra sự an tâm tuyệt đối, là một lợi thế cạnh tranh quan trọng trong bối cảnh thị trường ngày càng quan tâm đến sức khỏe và nguồn gốc thực phẩm.

V. Kinh nghiệm thực tiễn từ doanh nghiệp chế biến thủy sản lớn

Lý thuyết cần đi đôi với thực tiễn, và câu chuyện thành công của các doanh nghiệp chế biến thủy sản hàng đầu Việt Nam là minh chứng rõ nét nhất. Các doanh nghiệp như Minh Phú, Vĩnh Hoàn đã xây dựng được thương hiệu vững chắc trên thị trường quốc tế thông qua các chiến lược bài bản. Họ không chỉ tập trung vào sản xuất mà còn đầu tư mạnh mẽ vào việc hoàn thiện chuỗi cung ứng thủy sản, từ vùng nuôi đến nhà máy chế biến và hệ thống phân phối. Thành công trong xuất khẩu tôm và xuất khẩu cá tra của các doanh nghiệp này là bài học quý giá về việc áp dụng công nghệ, quản trị chất lượng và phát triển thị trường. Kinh nghiệm của họ trong việc chinh phục các thị trường khó tính như thị trường Nhật Bản, thị trường Mỹ, hay thị trường tiềm năng nhưng phức tạp như thị trường Trung Quốc là nguồn tham khảo hữu ích cho toàn ngành thủy sản Việt Nam trong hành trình vươn ra biển lớn, khẳng định vị thế trên thị trường xuất khẩu thủy sản toàn cầu.

5.1. Mô hình thành công trong xuất khẩu tôm và xuất khẩu cá tra

Minh Phú được mệnh danh là "vua tôm" Việt Nam, thành công nhờ mô hình liên kết chuỗi giá trị khép kín, kiểm soát chặt chẽ chất lượng từ con giống đến thành phẩm. Tương tự, Vĩnh Hoàn là điển hình thành công của ngành xuất khẩu cá tra, tiên phong trong việc đạt các chứng nhận quốc tế như chứng nhận ASC, xây dựng thương hiệu dựa trên chất lượng và sự bền vững. Các doanh nghiệp này đều chú trọng đầu tư vào R&D để đa dạng hóa sản phẩm, tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng phục vụ các phân khúc thị trường khác nhau. Bên cạnh tôm và cá tra, xuất khẩu cá ngừ cũng đang nổi lên với những doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ khai thác và bảo quản hiện đại.

5.2. Bài học về xây dựng chuỗi cung ứng thủy sản hiệu quả

Một chuỗi cung ứng thủy sản hiệu quả là xương sống của doanh nghiệp xuất khẩu. Bài học từ các công ty lớn cho thấy tầm quan trọng của việc liên kết chặt chẽ với người nông dân, đảm bảo nguồn cung nguyên liệu ổn định và chất lượng. Họ áp dụng các mô hình hợp tác xã, cung cấp giống, thức ăn, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Việc tự chủ một phần vùng nuôi cũng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro về nguồn cung và kiểm soát tốt hơn các tiêu chuẩn nuôi trồng thủy sản bền vững. Tối ưu hóa logistics và quản lý kho bãi cũng là yếu tố then chốt để giảm chi phí và đảm bảo giao hàng đúng hẹn.

5.3. Chiến lược chinh phục thị trường Trung Quốc và Nhật Bản

Mỗi thị trường đòi hỏi một chiến lược tiếp cận riêng. Thị trường Nhật Bản yêu cầu chất lượng, an toàn vệ sinh thực phẩm ở mức tuyệt đối và quy cách đóng gói tỉ mỉ. Doanh nghiệp thành công phải xây dựng mối quan hệ đối tác lâu dài dựa trên sự tin cậy. Trong khi đó, thị trường Trung Quốc có sức tiêu thụ khổng lồ nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các doanh nghiệp lớn đang chuyển dịch từ đường tiểu ngạch sang xuất khẩu chính ngạch để đảm bảo tính ổn định và pháp lý, đồng thời tập trung vào các sản phẩm chất lượng cao để phục vụ tầng lớp trung lưu đang phát triển mạnh tại đây.

VI. Triển vọng tương lai của ngành xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Nhìn về tương lai, ngành thủy sản Việt Nam đứng trước những cơ hội và thách thức đan xen. Tiềm năng phát triển vẫn còn rất lớn, được thúc đẩy bởi nhu cầu tiêu thụ thủy sản toàn cầu ngày càng tăng và lợi thế từ các FTA. Định hướng phát triển của ngành sẽ tập trung vào chiều sâu, hướng tới một nền nông nghiệp thông minh, bền vững và có trách nhiệm. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có một chiến lược tổng thể, kết hợp giữa chính sách hỗ trợ của nhà nước, sự năng động của doanh nghiệp và sự hợp tác của người nông dân. Việc giải quyết triệt để các vấn đề như thẻ vàng IUU, nâng cao chất lượng, đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia sẽ là những nhiệm vụ trọng tâm. Nếu thực hiện thành công, xuất khẩu thủy sản Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được những cột mốc tăng trưởng mới, khẳng định vị thế là nhà cung cấp thủy sản quan trọng và uy tín trên thị trường xuất khẩu thủy sản thế giới.

6.1. Dự báo xu hướng thị trường xuất khẩu thủy sản toàn cầu

Xu hướng tiêu dùng thủy sản trên thế giới đang thay đổi rõ rệt. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các sản phẩm tốt cho sức khỏe, có nguồn gốc rõ ràng, được sản xuất một cách bền vững và thân thiện với môi trường. Phân khúc sản phẩm tiện lợi, chế biến sẵn ngày càng được ưa chuộng. Nhu cầu đối với các loại thủy sản có chứng nhận bền vững như chứng nhận ASC sẽ tiếp tục tăng. Các thị trường xuất khẩu thủy sản mới nổi ở Trung Đông, Nam Mỹ cũng là những khu vực tiềm năng cần được khai thác. Nắm bắt được các xu hướng này sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam định vị sản phẩm và xây dựng chiến lược marketing phù hợp.

6.2. Định hướng phát triển ngành thủy sản Việt Nam đến 2030

Theo quy hoạch tổng thể được đề cập trong các tài liệu nghiên cứu, định hướng chiến lược cho ngành thủy sản Việt Nam đến năm 2030 là phát triển theo hướng hiện đại, bền vững, có khả năng cạnh tranh cao. Mục tiêu là giảm dần tỷ trọng khai thác, tăng mạnh tỷ trọng nuôi trồng công nghệ cao. Ngành sẽ tập trung vào các sản phẩm chủ lực có lợi thế như tôm, cá tra, cá ngừ và một số loài đặc sản khác. Việc ứng dụng khoa học công nghệ, công nghệ sinh học và chuyển đổi số trong quản lý, sản xuất và truy xuất nguồn gốc thủy sản sẽ được ưu tiên hàng đầu để tạo ra đột phá về năng suất và chất lượng.

6.3. Tổng hợp giải pháp toàn diện cho xuất khẩu thủy sản bền vững

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ. Về phía nhà nước, cần hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường quản lý quy hoạch vùng nuôi và đẩy mạnh đàm phán quốc tế để gỡ bỏ rào cản. Về phía doanh nghiệp, cần liên tục đổi mới công nghệ chế biến, đầu tư xây dựng chuỗi cung ứng thủy sản hiệu quả và chủ động trong việc xây dựng thương hiệu. Về phía người nuôi, cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình nuôi trồng thủy sản bền vững và có trách nhiệm. Sự kết hợp hài hòa của các yếu tố này sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, giúp xuất khẩu thủy sản Việt Nam phát triển vững chắc trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thương mại quốc tế ngành thủy sản Việt Nam ghi nhận bước chuyển mình vượt bậc khi kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng từ 550 triệu USD năm 1995 lên mức 6,72 tỷ USD vào năm 2015, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân ấn tượng 15,6%/năm. Thành tựu này đưa Việt Nam gia nhập nhóm 5 quốc gia xuất khẩu thủy sản lớn nhất thế giới, cung ứng nguồn đạm động vật quan trọng cho thị trường toàn cầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng thông qua việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới và ký kết 12 hiệp định thương mại tự do với 56 quốc gia, ngành thủy sản đang đối mặt với sức ép cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ lớn và hệ thống rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để ngành thủy sản vừa duy trì tốc độ tăng trưởng kim ngạch, vừa nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Mục tiêu nghiên cứu tập trung phân tích thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam giai đoạn 2001 - 2015, làm rõ các nhân tố tác động từ môi trường hội nhập, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện nhằm tối ưu hóa năng lực cạnh tranh quốc gia.

Phạm vi nghiên cứu bao quát hoạt động xuất khẩu thủy sản trên cả nước trong giai đoạn 2001 - 2015, đi sâu vào các nhóm hàng chủ lực như tôm, cá tra, cá ngừ tại các thị trường trọng điểm gồm Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc. Về mặt kinh tế - xã hội, ngành thủy sản đóng góp trực tiếp 3,17% vào tổng GDP cả nước, chiếm 19,25% GDP toàn ngành nông - lâm - thủy sản năm 2015, đồng thời giải quyết việc làm cho hơn 4 triệu lao động, khẳng định vai trò là trụ cột xuất khẩu hàng đầu của nền kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết thương mại quốc tế kinh điển và hiện đại nhằm lý giải căn nguyên lợi thế cạnh tranh của thủy sản Việt Nam:

• Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo: Luận giải việc chuyên môn hóa sản xuất và xuất khẩu các mặt hàng có chi phí cơ hội thấp hơn. Nghiên cứu vận dụng chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu để đo lường năng lực cạnh tranh thực tế của các dòng sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường thế giới.
• Lý thuyết Tỷ lệ các yếu tố sản xuất Heckscher - Ohlin: Giải thích cấu trúc xuất khẩu của Việt Nam dựa trên nguồn lực tự nhiên dồi dào với vùng đặc quyền kinh tế hơn 1 triệu km², 1,4 triệu ha mặt nước nội địa và nguồn nhân công nông thôn dồi dào, chi phí hợp lý.
• Lý thuyết Thương mại mới của Paul Krugman: Nhấn mạnh vai trò của tính kinh tế nhờ quy mô và sự khác biệt hóa thương hiệu. Lý thuyết này định hướng cho các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam chuyển dịch từ cạnh tranh bằng giá rẻ sang xây dựng thương hiệu độc quyền và tối ưu quy mô cụm ngành chế biến.
• Các khái niệm cốt lõi: Hội nhập kinh tế quốc tế, chuỗi giá trị toàn cầu, rào cản kỹ thuật đối với thương mại và các biện pháp kiểm dịch động thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng quy trình tiếp cận khoa học, kết hợp chặt chẽ giữa thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và mô hình ma trận:

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Luận văn thu thập toàn bộ dữ liệu chuỗi thời gian thứ cấp liên tục trong 15 năm (2001 - 2015). Cỡ mẫu phân tích bao gồm số liệu xuất khẩu chi tiết từ hơn 400 doanh nghiệp được cấp phép xuất khẩu sang Liên minh châu Âu, cùng thông tin hoạt động của top 10 tập đoàn thủy sản lớn nhất Việt Nam như Minh Phú, Vĩnh Hoàn, Hùng Vương.
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu có mục đích đối với các thị trường trọng điểm chiếm trên 60% tổng thị phần xuất khẩu và các nhóm mặt hàng chủ lực chiếm trên 80% tổng kim ngạch. Dữ liệu được chuẩn hóa và đối chiếu từ Tổng cục Hải quan, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, cùng cơ sở dữ liệu quốc tế như UN Comtrade và Eurostat.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Việc phối hợp phương pháp phân tích so sánh liên kỳ và phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức cho phép đánh giá đa chiều các biến số kinh tế vĩ mô lẫn vi mô. Cách tiếp cận này giúp nhận diện chính xác các điểm nghẽn nội tại của ngành trong tương quan với các cam kết cắt giảm thuế quan từ các hiệp định tự do thương mại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu giai đoạn 2001 - 2015 đã làm sáng tỏ các đặc trưng căn bản của bức tranh xuất khẩu thủy sản Việt Nam:

• Tăng trưởng bứt phá về quy mô kim ngạch: Kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh từ gần 1,5 tỷ USD năm 2000 lên mức đỉnh cao kỷ lục trên 7,8 tỷ USD vào năm 2014, tăng 56,8% so với năm 2010. Dù có sự sụt giảm xuống 6,72 tỷ USD năm 2015 do biến động tỷ giá và thị trường thế giới, tốc độ tăng trưởng dài hạn vẫn duy trì ở mức cao.
• Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu tập trung cao độ: Mặt hàng tôm và cá tra luôn giữ vai trò chủ lực, đóng góp trên 65% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành. Riêng năm 2014, sản lượng nuôi trồng đạt 3,62 triệu tấn, diện tích nuôi tôm mở rộng lên khoảng 200.000 ha giúp nguồn cung nguyên liệu được bảo đảm vững chắc.
• Chuyển dịch và mở rộng thị trường tiêu thụ: Thủy sản Việt Nam đã hiện diện tại 165 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong đó, ba thị trường lớn nhất là Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu và Nhật Bản chiếm trên 60% tổng kim ngạch. Đáng chú ý, thị trường Trung Quốc và Hàn Quốc có tốc độ tăng trưởng thị phần nhanh chóng trong giai đoạn 2014 - 2015.

Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ đường phản ánh xu hướng biến động kim ngạch giai đoạn 2010 - 2015, kết hợp với các bảng ma trận cơ cấu mặt hàng xuất khẩu sang Hoa Kỳ, Nhật Bản và biểu đồ tròn thể hiện thị phần top 10 doanh nghiệp chế biến đầu ngành.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng mạnh mẽ của kim ngạch xuất khẩu xuất phát từ lợi thế tự nhiên thuận lợi, chính sách mở cửa thương mại và việc doanh nghiệp chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe, thể hiện qua việc hơn 300 cơ sở đạt chứng nhận HACCP đủ điều kiện xuất khẩu sang Hoa Kỳ. Tuy nhiên, khi đối chiếu với các quốc gia xuất khẩu cạnh tranh như Thái Lan, Trung Quốc và Ấn Độ, ngành thủy sản Việt Nam bộc lộ rõ các điểm nghẽn nghiêm trọng:

• Chi phí đầu vào tăng cao: Giá điện, nước, nhân công, thức ăn chăn nuôi và chi phí kiểm nghiệm chất lượng liên tục gia tăng, làm xói mòn lợi thế cạnh tranh về giá xuất khẩu.
• Gia tăng các vụ kiện phòng vệ thương mại: Việc Hoa Kỳ áp thuế chống bán phá giá đối với tôm và cá tra, cùng với các quy định khắt khe về kiểm dịch và dư lượng kháng sinh từ thị trường Liên minh châu Âu, đã khiến kim ngạch năm 2015 giảm khoảng 14,5% so với năm 2014.
• Tỷ trọng hàng chế biến sâu còn khiêm tốn: Phần lớn sản phẩm vẫn xuất khẩu dưới dạng sơ chế đông lạnh thô, thiếu các sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng cao và chưa xây dựng được thương hiệu quốc gia mạnh mẽ trên các kệ hàng bán lẻ toàn cầu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả phân tích thực trạng và bối cảnh hội nhập thế hệ mới, nghiên cứu đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Nâng cao năng lực cạnh tranh và kiểm soát chất lượng chuỗi cung ứng: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì phối hợp với các địa phương chuẩn hóa quy trình nuôi trồng thủy sản theo tiêu chuẩn VietGAP và GlobalGAP, hướng tới mục tiêu 100% cơ sở nuôi tôm và cá tra thương phẩm được cấp mã số vùng nuôi an toàn dịch bệnh vào năm 2020, kiểm soát chặt chẽ dư lượng kháng sinh và hóa chất cấm dưới ngưỡng 0,01 ppm.
• Đẩy mạnh đổi mới công nghệ chế biến sâu: Các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản cần chủ động đầu tư dây chuyền cấp đông nhanh và công nghệ chế biến thực phẩm ăn liền, nâng tỷ trọng các mặt hàng thủy sản có giá trị gia tăng cao từ mức khoảng 30% lên tối thiểu 50% trong tổng kim ngạch xuất khẩu giai đoạn 2018 - 2022.
• Xây dựng thương hiệu và phát triển mạng lưới xúc tiến thương mại: Bộ Công Thương phối hợp cùng Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam thực hiện chiến lược quảng bá thương hiệu cá tra và tôm Việt Nam tại các hội chợ quốc tế lớn ở Boston và Brussels, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp các hệ thống siêu thị bán lẻ toàn cầu, phấn đấu mở rộng thị phần tại các thị trường ký kết FTA thêm 15% đến năm 2025.
• Hoàn thiện thể chế quản lý và cơ chế tín dụng chuỗi liên kết: Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần ban hành gói tín dụng ưu đãi lãi suất thấp dành riêng cho các mô hình liên kết khép kín giữa hộ nuôi trồng và nhà máy chế biến xuất khẩu, đồng thời cải cách thủ tục hải quan điện tử nhằm cắt giảm 30% thời gian thông quan hàng xuất khẩu từ năm 2017 đến năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Sử dụng dữ liệu phân tích tác động của các hiệp định tự do thương mại để xây dựng chiến lược đàm phán mở cửa thị trường và thiết lập các hàng rào kỹ thuật phòng vệ hợp pháp.
• Ban lãnh đạo và phòng phát triển thị trường tại các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản: Vận dụng ma trận phân tích thị trường để đa dạng hóa danh mục sản phẩm, chủ động xây dựng chiến lược quản trị rủi ro trước các vụ kiện chống bán phá giá và rào cản kỹ thuật.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh khối ngành Kinh tế quốc tế và Quản trị kinh doanh: Kế thừa khung lý thuyết thương mại quốc tế, hệ thống chỉ số lợi thế so sánh và phương pháp phân tích thực tiễn để phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu.
• Các chuyên gia tư vấn thương mại và Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam: Khai thác bức tranh tổng quan để tham vấn chính sách hỗ trợ hội viên và thiết kế các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

• Những thị trường nào đóng vai trò trụ cột đối với xuất khẩu thủy sản Việt Nam? Ba thị trường nhập khẩu lớn nhất gồm Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu và Nhật Bản, luôn chiếm trên 60% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Năm 2014, xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt khoảng 1,7 tỷ USD, khẳng định vị thế dẫn đầu trong việc tiêu thụ tôm và cá tra Việt Nam.

• Thách thức lớn nhất mà doanh nghiệp thủy sản Việt Nam gặp phải tại thị trường Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu là gì? Thách thức lớn nhất là các rào cản phi thuế quan nghiêm ngặt, bao gồm các quy định vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng kháng sinh theo chuẩn SPS/TBT và các phán quyết thuế chống bán phá giá khắt khe từ Bộ Thương mại Hoa Kỳ đối với tôm và cá tra phi lê.

• Ngành thủy sản đóng góp như thế nào vào cơ cấu kinh tế và an sinh xã hội Việt Nam? Ngành thủy sản đóng góp 3,17% vào tổng sản phẩm quốc nội cả nước và chiếm 19,25% GDP toàn ngành nông - lâm - thủy sản năm 2015. Bên cạnh đó, ngành giải quyết việc làm trực tiếp và gián tiếp cho hơn 4 triệu lao động vùng ven biển và nông thôn.

• Tại sao kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2015 lại suy giảm sau khi đạt đỉnh năm 2014? Kim ngạch năm 2015 giảm xuống 6,72 tỷ USD do biến động giá cả trên thị trường thế giới, sự mất giá của các đồng tiền nhập khẩu chủ chốt như Euro, Yên Nhật so với USD, cùng với sự sụt giảm sản lượng xuất khẩu tôm trước sự cạnh tranh gay gắt từ Ấn Độ.

• Giải pháp căn cơ nào giúp nâng cao giá trị gia tăng cho thủy sản xuất khẩu của Việt Nam? Giải pháp cốt lõi là chuyển dịch cơ cấu sản phẩm từ sơ chế thô sang chế biến sâu các mặt hàng ăn liền và đóng hộp giá trị cao, kết hợp xây dựng thương hiệu quốc gia và chuẩn hóa toàn diện 100% vùng nuôi theo chứng nhận quốc tế GlobalGAP, ASC.

Kết luận

• Xuất khẩu thủy sản Việt Nam khẳng định vị thế trụ cột kinh tế quốc dân với kim ngạch tăng trưởng từ 550 triệu USD năm 1995 lên mức 6,72 tỷ USD vào năm 2015, mở rộng mạng lưới phân phối tới 165 thị trường quốc tế.
• Lợi thế so sánh về điều kiện tự nhiên hơn 1 triệu km² vùng đặc quyền kinh tế và nguồn nhân lực dồi dào là động lực căn bản thúc đẩy sản lượng nuôi trồng đạt mốc 3,62 triệu tấn năm 2014.
• Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế mang lại ưu đãi thuế quan lớn từ 12 hiệp định thương mại tự do nhưng đồng thời đặt ra áp lực nặng nề từ các rào cản kỹ thuật SPS, TBT và thuế chống bán phá giá.
• Chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, chuẩn hóa vùng nuôi an toàn sinh học và xây dựng thương hiệu độc quyền là yêu cầu bắt buộc để nâng cao chuỗi giá trị.
• Sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách vĩ mô của Nhà nước, chiến lược thích ứng của doanh nghiệp và liên kết chặt chẽ với người nuôi trồng là chìa khóa bảo đảm phát triển bền vững ngành thủy sản.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận thương mại quốc tế gắn liền với thực tiễn xuất khẩu thủy sản giai đoạn 2001 - 2015, cung cấp bức tranh dữ liệu toàn diện làm căn cứ hoạch định chiến lược. Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2017 đến năm 2025, các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp cần khẩn trương số hóa quy trình truy xuất nguồn gốc, đẩy mạnh liên kết chuỗi và tối ưu hóa chi phí logistics để hiện thực hóa mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam chinh phục các cột mốc tăng trưởng mới. Hãy tham khảo chi tiết toàn bộ luận văn để nắm bắt sâu sắc các luận cứ khoa học và giải pháp thực thi cho ngành kinh tế mũi nhọn này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu thủy sản. Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế Chương 4: Một số giải pháp đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU THỦY SẢN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu có tính chất lý luận về hoạt động xuất khẩu Trung tâm Kinh tế quốc tế của Úc (CIE) thực hiện nghiên cứu về các công cụ của chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam cũng như các quy định về thương mại , chính sách xuất khẩu.

Nghiên cứu này hoàn thành năm 1998. Ngoài ra, tại Việt Nam đã có nhiều công trình, sách tham khảo về hội nhập kinh tế quốc tế. Một số công trình tiêu biểu như sách tham khảo “Toàn cầu hoá và Hội nhập kinh tế của Việt Nam” do Vụ Tổng hợp Kinh tế, Bộ Ngoại giao chủ biên năm 1999, tài liệu bồi dưỡng “Kiến thức cơ bản về hội nhập kinh tế quốc tế” do Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương) thực hiện năm 2004, công trình “Hội nhập kinh tế: Áp lực cạnh tranh trên thị trường và đối sách của một số nước” do Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương và Cơ quan Phát triển Quốc tế Thuỵ Điển phối hợp thực hiện vào năm 2003, tài liệu tham khảo “Những vấn đề cơ bản về thể chế hội nhập kinh tế quốc tế” do PGS. Nguyễn Như Bình chủ biên năm 2004.

Các công trình này giới thiệu những vấn đề cốt lõi của hội nhập kinh tế quốc tế song không tập trung xem xét việc điều chỉnh chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. Việc tính toán lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) của Việt Nam được thực hiện ở một số công trình như công trình của Mutrap, “Vietnam’s integration into the World Economy, Accession to the WTO and the development of Industry”, công trình của Nguyễn Tiến Trung “Vietnam's international trade regime and comparative advantage”, Center for ASEAN Study and Center for International Management and Development, Discussion paper No37, Antwer, công trình của Fukase và Martin, “The changing trade and revealed comparative advantages of Asian and Latin American manufacture exports”, 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] The Economic Growth Center, Discussion paper N0843, Yale University, Các công trình này đều được hoàn thành vào năm 2002. Tuy nhiên, các công trình này chưa diễn giải, ứng dụng lợi thế so sánh hiện hữu vào việc hoàn thiện chính sách thương mại quốc tế của Việt Nam. Các nghiên cứu về hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam Trong luận án Tiến sỹ của Nguyễn Xuân Minh năm 2006, với đề tài “Hệ thống giải pháp đồng bộ đẩy mạnh xuất khẩu thủy sản Việt Nam từ nay đến năm 2020”.

Luận án này đã đánh giá khá toàn diện thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam giai đoạn 1990 - 2006, rút ra những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và nguy cơ của hoạt động xuất khẩu thủy sản trong bối cảnh cạnh tranh mới trên phạm vi khu vực và thế giới; Đưa ra một số quan điểm làm cơ sở cho việc đẩy mạnh xuất khẩu thủy sản. Luận án đã đưa ra đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, phối hợp các yếu tố trong toàn bộ quá trình sản xuất, xuất khẩu thủy sản, xem xét sự tác động qua lại giữa các công đoạn trong quá trình xuất khẩu để đảm bảo các giải pháp đưa ra có tính khả thi cao đáp ứng được những thay đổi nhanh chóng của môi trường thương mại quốc tế về thủy sản, trong điều kiện các rào cản phi thuế quan ngày càng được áp dụng rộng rãi, các tranh chấp thương mại diễn ra thường xuyên hơn khi thị phần của thủy sản xuất khẩu Việt Nam tăng lên, môi trường cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt hơn. Trong công trình nghiên cứu “Xuất khẩu thủy sản của Việt Nam: cơ hội thách thức từ các tiến trình hội nhập hiện nay” của tập thể tác giả Nguyễn Anh Thu, Vũ Văn Trung, Lê thị Thanh Xuân , trường Đại học kinh tế, Đại học quốc gia Hà Nội được đăng trên tạp chí Nghiên cứu kinh tế số 446, tháng 7/2015 đã phân tích tiềm năng xuất khẩu của Thủy sản Việt Nam qua các số liệu thực tế về giá trị xuất khẩu, cơ cấu ngành, các chỉ số tiềm năng xuất khẩu và phân tích cụ thể xuất khẩu thủy sản Việt Nam tại các thị trường lớn gồm Hoa kỳ, EU, 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhật bản, Hàn quốc, Trung quốc và ASEAN, từ đó chỉ ra những cơ hội thách thức của Việt Nam khi xuất khẩu sang từng thị trường này. Công trình nghiên cứu “Tác động của tỉ giá hối đoái đến giá trị xuất khẩu của thủy sản Việt Nam nghiên cứu thị trường Nhật và Mỹ” của Mai thị Cẩm Tú Trường Đa ̣i họ c Kinh tế - Luâ ̣t, Đa ̣i học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, được đăng trên tạp trí phát triển và hội nhập 12/2015, đã xem xét và đo lường tác đô ̣ng của tỷ giá hố i đoái và các yếu tố khác ảnh hưởng đến xuấ t khẩ u thủy sản Việt Nam sang thị trường Mỹ và Nhật làm cơ sở cho việc đề xuấ t các giải pháp tăng trưởng xuấ t khẩ u thủy sản VN sang hai thị trường quan trọng đó.

Nghiên cứu sử du ̣ng số liệu thứ cấ p từ quý 1 năm 2004 đến quý 4 năm 2014 với cách tiếp cận phương pháp bình phương nhỏ nhấ t (Ordinary Least Squares - OLS). Kết quả nghiên cứu cho thấ y tỷ giá hố i đoái thực (VND/JPY, VND/USD); khố i lượng sản xuấ t thủy sản VN; khố i lượng xuấ t khẩ u thủy sản sang các quố c gia khác quố c gia nhập khẩ u ; thu nhập của quố c gia nhập khẩ u (GDP) và tính mùa vu ̣ tác đô ̣ng lên giá trị xuấ t khẩ u thủy sản VN tại cả hai thị trường Mỹ và Nhật. Trong đó, tỷ giá hố i đoái thực VND/USD tác đô ̣ng dương lên giá trị xuấ t khẩ u thủy sản VN sang thị trường Mỹ và tỷ giá hố i đoái thực VND/JPY tác đô ̣ng âm lên giá trị xuấ t khẩ u thủy sản VN sang thị trường Nhật. Công trình nghiên cứu “Trách nhiệm xã hội về môi trường của ngành thủy sản hội nhập quốc tế” của Tô thị Hiền Vinh, khoa Chính trị học, Đại học Nha Trang , đăng trên tạp chí Khoa học công nghệ thủy sản số 2/2016, bài viết đã phân tích sâu trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp thủy sản, một vấn đề được đề cập khá nhiều ở nước ta trong thời gian gần đây nhưng nhận thức về vấn đề này của các doanh nghiệp nói chung của ngành thủy sản nói riêng hiện vẫn còn khá hạn chế; do đó, việc thực hiện trách nhiệm xã hội về vấn đề môi trường một cách đầy đủ theo đúng yêu cầu đích thực của nó cũng còn rất nhiều bất cập.

Bài viết đã phân tích và chỉ ra rằng ngành thủy sản hiện nay để 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phát triển bền vững, xây dựng hình ảnh và nâng cao vị thế của mình trong nước và trường quốc tế cần phải có những hành động thiết thực, quan tâm hơn đến thực hiện trách nhiệm xã hội của ngành trong công tác bảo vệ môi trường, và nâng cao chất lượng sản phẩm. Đặc biệt trong hội nhập quốc tế của ngành thủy sản là một trong ngành giá trị xuất khẩu cao của Việt Nam. Báo cáo “Quy hoạch tổng thể phát triển thủy sản đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, được chính phủ phê duyệt tháng 5/2013 cũng đã có những đánh giá cụ thể đối với các yếu tố và điều kiện phát triển ngành thủy sản trong giai đoạn2001-2011. Báo cáo đã đưa ra dự báo các điều kiện phát triển ngành thủy sản Việt Nam và xây dựng các quan điểm, định hướng, mục tiêu và các phương án phát triển; Quy hoạch phân bố lực lượng sản xuất; Xây dựng các giải pháp thực hiện quy hoạch phát triển đối với ngành thủy sản đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

Bên cạnh đó, trong các báo cáo chuyên đề về “Cơ hội xuất khẩu thủy sản trên con đường hội nhập” của Trung tâm thông tin Công nghệ và thương mại thuộc Bộ Công Thương, tháng 8/2015 có đánh giá về vai trò của Thủy sản trong nền kinh tế Việt Nam và đưa phân tích về triển vọng cung - cầu thủy sản thế giới trong trung hạn và đưa ra nhận định về cơ hội và thách thức với ngành thủy sản Việt Nam trên con đường hội nhập. Báo cáo phân tích khá chi tiết việc ngành thủy sản Việt nam trong thời gian tới chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ việc Việt nam tham gia vào các hiệp định thương mại, việc này đồng nghĩa với việc mở cửa và hội nhập hơn nữa vào tất cả các thị trường. Mặc dù, chính sách của Nhà nước đã có nhiều thay đổi nhằm tạo cơ hội và điều kiện tối đa cho doanh nghiệp nhưng việc tái cơ cấu, cải cách thủ tục hành chính cần thời gian. Ngoài việc phải cạnh tranh khó khăn với các nước có sản xuất và xuất khẩu cùng sản phẩm, ngành hàng, chi phí sản xuất trong nước ngày càng tăng cao (lương, điện, nước, bao bì, hóa chất, kiểm nghiệm .), trong 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khi giá xuất khẩu có xu hướng không tăng ảnh hưởng tới sức cạnh tranh của thủy sản Việt Nam.

Đây cũng chính là những rào cản không nhỏ đang giảm sức cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản tại các thị trường nhập khẩu lớn. Hiện nay, với những ưu đãi về thuế nhập khẩu nguyên liệu, một số nước đối thủ cạnh tranh như: Trung Quốc hay Thái Lan đang hay các nguồn cung lớn khác như: Bangladesh, Indonesia, Ấn Độ… đang khiến doanh nghiệp thủy sản Việt Nam khó cạnh tranh để giành được thị phần. Ngoài ra, trên các diễn đàn và website của Hiệp hội thủy sản Việt Nam có nhiều nghiên cứu và bài viết về xuất khẩu thủy sản và về tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đối với hoạt động xuất khẩu nói chung và thủy sản nói riêng của Việt Nam tuy nhiên các nghiên cứu này tập trung vào của Việt nam hoặc vào các thị trường cụ thể như Mỹ, Nhật, EU, Hàn Quốc,…với những đặc điểm riêng của từng thị trường chưa khái quát và tổng hợp các yếu tố tác động.