CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA MỘT QUỐC GIA TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC THI HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO 1.1 Khái niệm và vai trò của xuất khẩu hàng hoá 1.1 Khái niệm xuất khẩu hàng hóa Trên thế giới, hoạt động xuất khẩu đã được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Trong cuốn sách “International Business – The challenges of globalization” (2015), John J. Wild đã nhận định: “Hành động đưa hàng hóa từ quốc gia này sang quốc gia khác thì được coi như là xuất khẩu hàng hóa”. Trong khi đó, Feenstra and Taylor (2011) đã đưa ra khái niệm khác về xuất khẩu là “Các quốc gia mua và bán hàng hóa, dịch vụ từ nhau.
Xuất khẩu là sản phẩm được bán từ nước này sang nước khác”. Theo Luật thương mại 2005 Việt Nam, xuất khẩu hàng hóa được nêu cụ thể tại Điều 28, khoản 1 như sau: "Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật." Tóm lại, xuất khẩu chính là việc bán hàng hóa và dịch vụ cho một quốc gia khác, trên cơ sở sử dụng tiền tệ làm phương thức thanh toán. Tiền tệ ở đây có thể là đồng tiền của một trong hai quốc gia của người mua, người bán hoặc của một quốc gia thứ ba khác.2 Vai trò của xuất khẩu hàng hóa đối với nền kinh tế 1.1 Đóng góp của xuất khẩu vào tăng trưởng kinh tế Trong tổng cầu, xuất khẩu được xem là nhu cầu từ bên ngoài (ngoại nhu). Tỷ lệ giữa giá trị xuất khẩu và tổng thu nhập quốc dân được dùng để đo lường mức độ phụ thuộc của một nền kinh tế vào xuất khẩu.
Khi cầu nội địa yếu, xuất khẩu có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đây là nguồn thu ngoại tệ chủ yếu cho đất nước, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nội địa mở rộng quy mô sản xuất và thị trường tiêu thụ, qua đó góp phần vào thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, nhiều quốc gia đang phát triển đã theo đuổi chiến lược công nghiệp hóa tập trung vào xuất khẩu. Tuy nhiên, do xuất khẩu phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài, để đảm bảo sự tăng trưởng kinh tế ổn định và bền vững, IMF thường khuyến nghị các quốc gia cần tăng cường dựa vào cầu nội địa hơn nữa.2 Hoạt động xuất khẩu góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm Trong quá trình hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới, hàng hóa của mỗi quốc gia phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ hàng hóa các nước khác, đồng thời chịu sự cản trở mạnh mẽ từ các hàng rào thuế quan và phi thuế quan do các quốc gia đã thiết lập.
Do đó, để tồn tại, duy trì và phát triển, các quốc gia cần liên tục cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm giá thành. Điều này sẽ giúp tạo ra sức cạnh tranh mạnh mẽ cho hàng hóa của mình, từ đó có thể vững vàng trên thị trường và đối phó hiệu quả với sự cạnh tranh khốc liệt từ hàng hóa của các nước khác.3 Xuất khẩu giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang nền kinh tế hướng ngoại Chuyển dịch cơ cấu kinh tế bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó tiến bộ khoa học kỹ thuật và tốc độ phát triển kinh tế đóng vai trò then chốt. Một yếu tố quan trọng tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu này chính là hoạt động xuất khẩu. Tác động của xuất khẩu đối với sản xuất và chuyển dịch cơ cấu kinh tế có thể được nhìn nhận từ các góc độ sau: - Xuất khẩu hàng hóa: Xuất khẩu các mặt hàng của một quốc gia ra nước ngoài giúp thúc đẩy sản xuất trong nước.
- Nhu cầu toàn cầu: Đáp ứng nhu cầu của các thị trường quốc tế để sản xuất và xuất khẩu những mặt hàng mà các quốc gia khác đang cần, điều này có tác động tích cực đến việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế và thúc đẩy sự phát triển sản xuất. - Tạo điều kiện phát triển ngành: Xuất khẩu giúp các ngành sản xuất có thể phát triển thuận lợi hơn, nhờ vào việc gia tăng thị trường tiêu thụ và mở rộng cơ hội kinh doanh. - Mở rộng thị trường và cung cấp đầu vào cho sản xuất: Xuất khẩu không chỉ mở rộng thị trường tiêu thụ, mà còn giúp cung cấp các nguyên liệu và nguồn lực đầu vào cho sản xuất trong nước, khai thác tối đa tiềm năng sản xuất. - Cải tiến năng lực sản xuất: Xuất khẩu đóng vai trò là nền tảng để thu hút đầu tư và công nghệ hiện đại từ quốc tế, giúp đổi mới và cải tiến năng lực sản xuất trong nước, từ đó góp phần hiện đại hóa nền kinh tế.
- Cạnh tranh toàn cầu: Thông qua xuất khẩu, hàng hóa của quốc gia tham gia vào cuộc cạnh tranh toàn cầu về giá cả và chất lượng, yêu cầu các doanh nghiệp tổ chức lại sản xuất để đáp ứng yêu cầu của thị trường. 5 - Đổi mới và cải tiến trong quản lý: Xuất khẩu thúc đẩy các doanh nghiệp hoàn thiện và đổi mới trong công tác quản lý sản xuất, nâng cao chất lượng và giảm giá thành sản phẩm, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh và cạnh tranh.4 Xuất khẩu giải quyết công ăn việc làm, nâng cao đời sống nhân dân Tác động của xuất khẩu đối với đời sống có thể nhìn nhận từ nhiều khía cạnh. Trước tiên, sản xuất hàng hóa xuất khẩu là một nguồn quan trọng tạo công ăn việc làm cho hàng triệu lao động, giúp họ có thu nhập ổn định và không thấp. Xuất khẩu còn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra nguồn vốn, giúp quốc gia nhập khẩu các vật phẩm tiêu dùng thiết yếu, phục vụ nhu cầu đời sống của người dân.
Nhờ đó, xuất khẩu không chỉ góp phần nâng cao đời sống kinh tế mà còn đáp ứng ngày càng phong phú nhu cầu tiêu dùng của xã hội.5 Xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế đối ngoại Xuất khẩu và các mối quan hệ kinh tế đối ngoại đã làm nền kinh tế của đất nước ngày càng hòa nhập với sự phân công lao động quốc tế. Thông thường, xuất khẩu là hoạt động kinh tế đối ngoại khởi nguồn trước các lĩnh vực khác, và chính nó thúc đẩy sự phát triển của các quan hệ kinh tế đối ngoại khác. Ví dụ, hoạt động xuất khẩu và sản xuất hàng hóa đã tạo điều kiện phát triển quan hệ tín dụng, đầu tư, và vận tải quốc tế. Đồng thời, chính các quan hệ kinh tế đối ngoại này lại tạo ra nền tảng thuận lợi để mở rộng và thúc đẩy xuất khẩu.
Tóm lại, việc thúc đẩy xuất khẩu được xem là một yếu tố chiến lược quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và khu vực hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Đây là cơ hội để các quốc gia tích cực tham gia vào nền kinh tế khu vực và toàn cầu. Hơn nữa, xuất khẩu còn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra nguồn vốn chính để nhập khẩu các yếu tố cần thiết cho quá trình công nghiệp hóa, bao gồm máy móc, thiết bị, vật tư và công nghệ tiên tiến. Nguồn vốn nhập khẩu có thể đến từ các nguồn khác nhau như: - Liên doanh đầu tư giữa nước ngoài và trong nước - Thu từ hoạt động du lịch và dịch vụ - Xuất khẩu lao động 1.2 Hình thức xuất khẩu hàng hóa Một số hình thức xuất khẩu hàng hóa phổ biến như sau: 6 1.1 Xuất khẩu trực tiếp Xuất khẩu trực tiếp là việc doanh nghiệp bán hàng hóa ra nước ngoài mà không thông qua bất kỳ trung gian nào.
Doanh nghiệp sẽ tự mình thực hiện toàn bộ quá trình bán hàng và chịu trách nhiệm trực tiếp trong các giao dịch với đối tác nước ngoài. Khi thực hiện giao dịch, hai bên sẽ ký kết hợp đồng mua bán ngoại thương, đảm bảo tuân thủ các quy định thương mại của cả quốc gia và quốc tế.2 Xuất khẩu ủy thác Xuất khẩu uỷ thác là một trong những phương thức xuất khẩu hàng hóa phổ biến được nhiều doanh nghiệp lựa chọn. Hình thức này liên quan đến việc bán hàng ra nước ngoài thông qua bên trung gian, bên trung gian sẽ chịu trách nhiệm thực hiện các công đoạn như ký kết hợp đồng xuất khẩu, giao hàng, thanh toán cho đối tác nước ngoài. Cuối cùng, doanh nghiệp chủ quản sẽ thanh toán phí cho bên trung gian vì dịch vụ xuất khẩu mà họ thực hiện.3 Xuất khẩu tại chỗ Xuất khẩu tại chỗ là hình thức bán hàng được thực hiện ngay trên lãnh thổ của nước xuất khẩu, thay vì chuyển hàng ra nước ngoài như thông thường.
Trong trường hợp này, người mua ở nước nhập khẩu yêu cầu hàng hóa được giao cho đối tác của họ tại nước xuất khẩu. Hình thức này giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, vì họ không cần phải chi trả các khoản chi phí như hải quan, bảo hiểm, phí giao nhận hàng hóa,… 1.4 Tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập Đây là hình thức mà hàng hóa trong nước sẽ xuất khẩu ngắn hạn ra nước ngoài rồi tái nhập lại về nước sau một thời gian quy định.5 Gia công hàng xuất khẩu Gia công hàng xuất khẩu là hình thức xuất khẩu trong đó doanh nghiệp trong nước nhận nguyên liệu, máy móc hoặc thiết bị từ công ty nước ngoài để sản xuất các sản phẩm theo yêu cầu của bên đặt hàng. Sau khi hoàn thành, hàng hóa được sản xuất sẽ được xuất khẩu và bán ra nước ngoài theo đơn đặt hàng của công ty đối tác.3 Các tiêu chí đánh giá kết quả xuất khẩu hàng hóa Theo báo cáo của Ủy ban Thường vụ Quốc hội – Ban Công tác Đại biểu, các tiêu chí đánh giá kết quả xuất khẩu hàng hóa được chỉ ra như sau: 1.1 Kim ngạch và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu 7 Kim ngạch xuất khẩu là tiêu chí đầu tiên và quan trọng nhất để đánh giá kết quả xuất khẩu. Kim ngạch cho biết tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu trong một khoảng thời gian nhất định.
Đánh giá kim ngạch giúp xác định mức độ tăng trưởng, so sánh với các năm trước hoặc với các quốc gia khác. Một kim ngạch cao không chỉ phản ánh năng lực cạnh tranh mà còn chỉ ra sự phát triển xuất khẩu bền vững của quốc gia. Tăng trưởng xuất khẩu được đánh giá thông qua tỷ lệ phần trăm tăng hoặc giảm của giá trị xuất khẩu qua các giai đoạn.