CHƯƠNG 1: NHŨNG VẤN ĐỂ LÝ LUẬN VỀ TNCS VÀ CÁC HÌNH THỨC THÂM NHẬP THỊ TRƯỜNG QUỐC TÊ CỦA TNCS 1. Tổng quan về TNCs 1. Khái niệm Sự phát triển mạnh mẽ, sức cạnh tranh và tầm ảnh hưởng không ngừng lớn mạnh của TNCs đối vói nền kinh tế thế giới đã khiến cho TNCs trở thành đề tài bàn thảo và nghiên cứu của nhiều nhà kinh tế, chính trị, hoạch định chính sách. Có rất nhiều định nghĩa về TNCs, nhưng hiện nay vẫn chưa có một định nghĩa nào đưọc hoàn toàn chấp nhận, bởi tính đa quốc gia- một đặc trưng riêng của loại hình công ty này- lại không thống nhất đưọc khi xem xét từ các góc độ khác nhau như: kinh tế, chính trị, pháp luật, quản lý.
Tuy nhiên, sau đây xin giới thiệu hai quan niệm về tên gọi của TNCs và những định nghĩa tiêu biểu. Thuật ngữ Có rất nhiều thuật ngữ dùng để chỉ công ty xuyên quốc gia. Trong đó, tồn tại hai quan niệm chính. Thứ nhất, quan niệm về còng ty quốc tế (International Corporation) bao hàm những thuật ngữ: công ty siêu quốc gia, công ty toàn cầu hay công ty thế giới, công ty đa quốc gia, công ty xuyên quốc gia.
Công ty siêu quốc gia (Super-National Corporation) là loại công ty không có một quốc tịch nào cụ thể, nếu căn cứ vào những quy định của luật pháp quốc tế về quốc tịch của một công ty. Hoạt động của chúng không bị điều chỉnh bởi luật pháp của bất kì quốc gia nào. Thực tế, hoạt động của các công ty này chịu sự điều phối của các công ước, điều ước quốc tế khai sinh ra chúng. Công ty toàn cầu (Global Corporation) là công ty có các chiến lưọc kinh doanh và cũng như tư duy hành động của nó đều hướng ra toàn thế giới (world 5 Nguyễn Bích Diệp A15K42D KTNT Khoă luận tốt nghiệp 2007 Nghiên cứu các hình thức thâm nhập thi trường, quốc tế của TNCs orientation).
Đây là một xu thế và là mục tiêu của các công ty lớn hiện nay trong bối cảnh quốc tế hoa kinh tế diễn ra ngày càng sâu sắc, thế giói đang tiến tới hình thành "một thị trường toàn cầu". Đ ể tồn tại và trở thành người chiến thắng trong "thị trường" đó, các công ty tỉt yếu sẽ trở thành công ty toàn cầu. Như vậy quan điểm này không quan tâm đến nguồn gốc sở hữu, cũng như quốc tịch của công ty, không chú ý đến bản chỉt quan hệ sản xuỉt của quốc gia có công ty đó ha chinh nhánh của nó m à chỉ quan tâm đến các hoạt động sản xuỉt, kinh doanh, thương mại, đầu tư quốc tế của công ty. Điều đó có nghĩa là họ chỉ chú ý đến mặt quốc tế hóa hoạt động kinh doanh của các công ty này.
Thứ hai, quan niệm về công ty xuyên quốc gia (Transnational Corporations, gọi tắt là TNCs) là những công ty tư bản độc quyền, chủ sở hữu tư bản là của một nước nhỉt định. Theo quan niệm này, người ta chú ý đến tính chỉt sở hữu và quốc tịch của tư bản: vốn đầu tư- kinh doanh là của ai, ở đâu. Hình thức điển hình của loại công ty này là chủ tư bản của một nước cụ thể nào đó có công ty mẹ đóng tại nước đó và thực hiện kinh doanh trong và ngoài nước, bằng cách lập các công ty con ở nước ngoài. Ví dụ, công ty Toyota của Nhật Bản, trong quá trình sản xuỉt kinh doanh đã dần dần trở thành một trong những còng ty khổng lồ của thế giới, và hiện đang đứng đầu trong số các nhà sản xuỉt ô tô của thế giới, với 522 chi nhánh trên khắp toàn cầu và tổng tài sản khoảng 10,5 nghìn tỷ Yên (khoảng 883 tỷ USD) [37].
1 Dựa trên tiêu thức sở hữu còn có khái niệm công ty đa quốc gia (Multinational Corporation-MNCs). MNCs cũng là tư bản độc quyền thực hiện thiết lập các chi nhánh ở nước ngoài để tiến hành các hoạt động kinh doanh quốc tế, nhung khác TNCs ở chỗ tư bản sở hữu của công ty mẹ là hai hay nhiều 1 Tỷ giá Yín/USD= 120 (tháng 9/2007) 6 Nguyễn Bích Diệp A15K42D KTNT Khoă luận tốt nghiệp 2007 Nghiên cứu các hình thức thâm nhập thi trường, quốc tế của TNCs nước. Ví dụ như 2 công ty mẹ Royal Dutch/Shell Group và Unilerver đều có vốn sở hữu thuộc Anh và Hà Lan hoặc công ty Fortis thuộc sở hữu của Bỉ và Hà Lan. Vì sở hữu của công ty thuộc tư bản hai nước, nên người ta gọi chúng là công ty đa quốc gia, hay còn gọi là công ty liên quốc gia.
Như vậy, quan niệm này có sự phân đừnh rõ hai loại hình công ty hoạt động trên thế giới, đó là công ty xuyên quốc gia và đa quốc gia. Sự phân đừnh này chủ yếu căn cứ vào vốn của công ty thuộc chủ sở hữu của chủ tư bản một nước hay nhiều nước và từ đó liên quan đến tập đoàn lãnh đạo quản lý công ty. Nếu là công ty xuyên quốc gia thì tập đoàn lãnh đạo, quản lý công ty thuộc về các nhà tư bản của một nước. Còn nếu là công ty đa quốc gia thì hội đồng quản trừ gồm các nhà tư bản có cổ phần thuộc nhiều nước khác nhau.
Sự phân đừnh này chỉ căn cứ vào quốc từch của công ty mẹ chứ không căn cứ vào các chi nhánh ở nước ngoài. Và nếu xét theo góc độ như vậy, các công ty đa quốc gia chỉ chiếm một phần không đáng kể trong các công ty hoạt động xuyên quốc gia. Trong số 500 công ty lớn nhất thế giới hiện nay chỉ có 3 MNCs (Royal Dutch/Shell, Unilerver, Fortis) thuộc sở hữu của hai nước, số còn lại chính là 497 TNCs (chiếm 99,4% tổng số công ty) thuộc sở hữu của một nước, không có công ty nào thuộc sở hữu từ ba nước trở lên. Có thể thấy tính chất "đa quốc gia" của công ty mẹ là rất thấp, vì vậy m à ngày nay người ta thường dùng thuật ngữ "công ty xuyên quốc gia" hơn [ll,tr.
Định nghĩa N ă m 1976, OECD đã đừnh nghĩa trong cuốn "Đừnh hướng cho cấc công ty đa quốc gia": "Một công ty đa quốc gia bao gồm nhiều công ty hay thực thể kinh tế, Những thực thể này có thể thuộc quyền sở hữu cá nhân, thuộc quyền sở hữu nhà nước hay sở hữu hỗn hợp, được thành lập ở nhiều nước khác nhau và có mối liên kết chặt chẽ. Chúng ảnh hưởng đến hoạt động của nhau và đặc bit cùng có chung mục đích và nguồn vốn kinh doanh. Trong một công ty đa Ì Nguyễn Bích Diệp A15K42D KTNT Khoa luận tốt nghiệp 2007 Nghiên cứu các hình thức thâm nhập thi trường quốc tế của TNCs quốc gia, mức độ tự chủ của các thực thể rất khác nhau, tùy thuộc vào bản chất mối liên kết và lĩnh vực hoạt động giữa chúng ". Nhóm các nhà nghiên cứu thuộc LHQ trong báo cáo 'Tác động của các công ty đa quốc gia đến quá trình phát triển và quan hệ quốc tế" đã viết: "Công ty đa quốc gia là những công ty nắm quyền sở hữu hay kiểm soát hoạt động sản xuất và hệ thống bán hàng tại nhiều nước khác ngoài nước của mình.
Đây không chi là công ty cổ phần, công ty tư nhân mà chúng có thể là những công ty dưới hình thức hẹp tác xã hay thực thể thuộc quyền sở hữu Nhà nước ". N ă m 1998, trong Báo cáo Đầu tư Thếgiới của LHQ đã nêu định nghĩa về công ty xuyên quốc gia cụ thể hơn như sau: "Các công ty xuyên quốc gia là những công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc vô hạn bao gồm các công ty mẹ và các chi nhánh nước ngoài của chúng. Các công ty mẹ là các công ty mà việc kiểm soát tài sản của các thực thề kinh tế khác ở nước ngoài thường đưẹc thực hiện thông qua việc góp vốn tư bản cổ phần của chúng. Mức góp vốn 10% thường đưẹc xem như là ngưỡng đối với quyền kiểm soát tài sản của các công ty khác.
Các chi nhánh nước ngoài (còn gọi là công ty con) là các công ty TNHH hoặc vô hạn trong đó chủ đầu tư là người sống ở nước ngoài, có mức góp vốn cho phép có đưẹc lẹi ích lâu dài trong việc quản lý công ty đố (mức góp vốn cổ phần 10% đối với công ty TNHH hoặc tương đương với công ty trách nhiệm vô hạn)". Các chi nhánh nước ngoài (hay là công ty con) là các công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc vô hạn, trong đó chủ đầu tư là người sống ở nước khác, có mức góp vốn cho phép, có được lợi ích láu dài trong việc qun lý hoạt động của công ty đó. Cũng theo LHQ, công ty con (subsidiary enterprises), công ty liền kết (associate enterprises), công ty nhánh (branches) đều được gọi chung là cấc chi nhánh nước ngoài (íoreign affiliates) hay các chi nhánh (affiliates). 8 Nguyễn Bích Diệp A15K42DKTNT Khoă luận tốt nghiệp 2007 Nghiên cứu các hình thức thâm nhập thi trường quốc tế của TNCs Tóm lại, có nhiều đinh nghĩa về công ty xuyên quốc gia, nhưng có thể rút ra 3 điểm đặc trung nhất của một TNC như sau: Một là, được cấu thành từ hai bộ phận là Công ty mẹ và các chi nhánh; hai là, phải có mạng lưới các chi nhánh và các chi nhánh hoạt động ở nước ngoài; ba là, giữa công ty mẹ và các chi nhánh có mối quan hệ ràng buộc về kinh tế, tự chức, trong đó các chi nhánh chịu sự kiểm soát ở mức độ nhất định của công ty mẹ.
Cuối cùng, có thể hiểu một cách đơn giản rằng, TNCs là những công ty quốc gia thực hiện việc sản xuất kinh doanh quốc tế thông qua việc thiết lập các hệ thống chi nhánh ở nước ngoài dưới sự kiểm soát của công ty mẹ nhằm phân chia thị trường thế giới và tìm kiếm lợi nhuận tối đa. Tiền đề cho sự ra đời của TNCs Thứ như,tíchtụ tư bản và tập trung sản xuất cao độ, dẫn đến độc quyền của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa chính là tiền đề lớn nhất cho sự ra đời của TNCs. Với mục tiêu tối đa hoa giá trị thặng dư, các công ty đã không ngừng tích lũy tư bản để mở rộng sản xuất. Vói lợi thế kinh tế theo quy mô, các công ty lớn ngày càng phất triển hơn, trở thành những công ty hùng mạnh hơn.
