Khóa luận: Yếu tố ảnh hưởng XK gạo VN sang CPTPP (Mô hình trọng lực)

Khóa luận phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu gạo Việt Nam sang thị trường CPTPP qua mô hình trọng lực. Tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên.

• Tác giả: Nguyễn Thành Phát
• Người hướng dẫn: Ts. Đỗ Duy Kiên
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đối Ngoại
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Xuất Khẩu Gạo Của Việt Nam Sang Các Quốc Gia Thành Viên Hiệp Định Cptpp - Nghiên Cứu Bằng Mô Hình Trọng Lực (Gravity Model)
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp.HCM

Tóm tắt

I. Xuất khẩu gạo CPTPP Tổng quan cơ hội và tiềm năng lớn

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành lúa gạo Việt Nam. Việc gia nhập khối thương mại tự do này tạo ra một sân chơi rộng lớn, với quy mô thị trường gần 500 triệu dân và chiếm khoảng 13% GDP toàn cầu. Đây là cơ hội vàng để các doanh nghiệp xuất khẩu gạo của Việt Nam gia tăng kim ngạch và khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Theo dự báo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, hiệp định CPTPP có thể giúp GDP Việt Nam tăng thêm 1,7 tỷ USD và xuất khẩu tăng hơn 4 tỷ USD đến năm 2035. Đối với mặt hàng gạo, tiềm năng còn rất lớn khi tổng kim ngạch nhập khẩu của 10 nước đối tác lên đến hàng nghìn tỷ USD, trong khi thị phần của gạo Việt Nam vẫn còn khiêm tốn. Các cam kết trong hiệp định, đặc biệt là về ưu đãi thuế quan CPTPP, sẽ là đòn bẩy quan trọng. Nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, Canada, Mexico cam kết xóa bỏ hoặc giảm thuế đáng kể cho gạo Việt Nam theo lộ trình. Điều này giúp gạo Việt Nam có lợi thế cạnh tranh trực tiếp về giá so với các đối thủ ngoài khối. Phân tích sâu hơn cho thấy, việc tận dụng hiệu quả các cơ hội này đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ chính sách vĩ mô đến năng lực thực thi của từng doanh nghiệp. Việc hiểu rõ các quy tắc xuất xứ hàng hóa và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật là chìa khóa để khai phá toàn bộ tiềm năng mà thị trường xuất khẩu gạo trong khối CPTPP mang lại.

1.1. Hiểu đúng về hiệp định CPTPP và lợi ích cho gạo Việt

CPTPP không chỉ là một hiệp định về thuế quan. Nó là một thỏa thuận thương mại tự do thế hệ mới, bao gồm các cam kết sâu rộng về thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ. Đối với ngành gạo, lợi ích trực tiếp và rõ ràng nhất đến từ việc dỡ bỏ hàng rào thuế quan. Ví dụ, thị trường Mexico cam kết xóa bỏ thuế áp lên gạo trong 10 năm, trong khi Chile giảm thuế theo lộ trình 8 năm. Đặc biệt, thị trường Nhật Bản, một thị trường vốn rất bảo hộ, cũng dành cho Việt Nam những ưu đãi nhất định và hỗ trợ kỹ thuật về kiểm dịch. Những ưu đãi thuế quan CPTPP này tạo ra một lợi thế cạnh tranh đáng kể, giúp gạo thơm Việt Nam và các sản phẩm khác dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng tại các quốc gia thành viên. Hơn nữa, hiệp định còn thúc đẩy một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, thu hút đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, từ đó nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng cho toàn bộ chuỗi cung ứng lúa gạo.

1.2. Phân tích quy mô thị trường xuất khẩu gạo trong khối

Quy mô thị trường xuất khẩu gạo trong khối CPTPP là rất lớn và đa dạng. Malaysia hiện là thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam trong khối, theo sau là Singapore, Australia và Canada. Nhu cầu nhập khẩu của các quốc gia này khá ổn định. Theo ước tính của FAO, Malaysia nhập khẩu khoảng 1,1 triệu tấn gạo mỗi năm, Mexico khoảng 700.000 tấn. Ngay cả thị trường Canada cũng có nhu cầu nhập khẩu hàng trăm ngàn tấn mỗi năm. Nghiên cứu của Nguyễn Thành Phát (2020) cho thấy, trong giai đoạn 2015-2019, tỷ trọng xuất khẩu gạo của Việt Nam vào CPTPP dao động từ 8% đến gần 13% tổng khối lượng xuất khẩu. Con số này cho thấy tiềm năng tăng trưởng còn rất lớn, đặc biệt khi các cam kết thuế quan đi vào thực thi đầy đủ. Việc đa dạng hóa thị trường trong khối, không chỉ tập trung vào các thị trường truyền thống, sẽ giúp giảm rủi ro và đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành xuất khẩu gạo.

II. Top 4 thách thức xuất khẩu gạo sang CPTPP cần đối mặt

Mặc dù cơ hội từ CPTPP là rất rõ ràng, con đường xuất khẩu gạo sang CPTPP không hề bằng phẳng. Các doanh nghiệp Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức đáng kể, đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ tư duy sản xuất đến chiến lược kinh doanh. Thách thức lớn nhất không phải là thuế quan, mà là các hàng rào phi thuế quan. Các thị trường phát triển trong khối như Nhật Bản, Canada, Australia đặt ra những yêu cầu vô cùng khắt khe về an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật (SPS), và truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, áp lực cạnh tranh từ Thái Lan, Ấn Độ và các quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu khác là rất lớn. Các đối thủ này không chỉ mạnh về sản lượng mà còn có thương hiệu gạo đã được khẳng định trên toàn cầu. Thêm vào đó, những yếu tố nội tại của ngành lúa gạo Việt Nam như chuỗi cung ứng lúa gạo còn manh mún, chi phí logistics xuất khẩu cao, và khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn, đồng nhất về chất lượng còn hạn chế cũng là những rào cản cần vượt qua. Cuối cùng, tác động của biến đổi khí hậu đến vùng Đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa chính của cả nước, đang ngày càng hiện hữu, ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng và sự ổn định của nguồn cung, đe dọa đến mục tiêu an ninh lương thực và xuất khẩu bền vững.

2.1. Vượt qua hàng rào phi thuế quan và tiêu chuẩn chất lượng gạo

Các thị trường trong CPTPP, đặc biệt là các nước phát triển, áp dụng hệ thống hàng rào phi thuế quan rất chặt chẽ. Đây là những quy định kỹ thuật, vệ sinh dịch tễ (SPS), và các yêu cầu về môi trường, lao động. Để xuất khẩu thành công, các doanh nghiệp phải đáp ứng được các tiêu chuẩn chất lượng gạo quốc tế như GlobalG.A.P., SRP (Sustainable Rice Platform). Ví dụ, thị trường Nhật Bản yêu cầu kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật ở mức rất thấp, đòi hỏi quy trình canh tác và chế biến phải được chuẩn hóa nghiêm ngặt. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến việc lô hàng bị từ chối, gây thiệt hại lớn về kinh tế và uy tín. Do đó, đầu tư vào công nghệ sau thu hoạch, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn và hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch là yêu cầu bắt buộc để chinh phục các thị trường này.

2.2. Áp lực cạnh tranh từ Thái Lan Ấn Độ và các yếu tố khác

Cuộc cạnh tranh từ Thái Lan, Ấn Độ trên thị trường gạo quốc tế là vô cùng khốc liệt. Thái Lan nổi tiếng với gạo Jasmine chất lượng cao và thương hiệu mạnh. Ấn Độ có lợi thế về giá ở phân khúc gạo thường. Gạo Việt Nam, dù đã có những bước tiến vượt bậc với các giống như gạo ST25, vẫn cần nỗ lực hơn nữa trong việc xây dựng thương hiệu quốc gia. Ngoài hai đối thủ lớn này, các nước thành viên CPTPP khác như Australia cũng là một nhà sản xuất và xuất khẩu gạo chất lượng cao. Bên cạnh đó, các yếu tố như biến động tỷ giá hối đoái cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh về giá của gạo Việt. Để đứng vững, Việt Nam cần tập trung vào các phân khúc thị trường ngách, phát triển các sản phẩm gạo đặc sản, gạo hữu cơ có giá trị gia tăng cao.

III. Phương pháp tận dụng chính sách thúc đẩy xuất khẩu gạo

Để biến tiềm năng thành kết quả thực tế, việc tận dụng hiệu quả các công cụ chính sách là yếu tố then chốt. Chính phủ, mà trực tiếp là Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt. Một chính sách nông nghiệp hiệu quả cần tập trung vào việc quy hoạch lại các vùng sản xuất lúa gạo chất lượng cao, chuyên canh phục vụ xuất khẩu. Đồng thời, cần đẩy mạnh việc đàm phán, công nhận lẫn nhau về các tiêu chuẩn kiểm dịch với các nước thành viên CPTPP để tháo gỡ các rào cản kỹ thuật. Công tác phổ biến thông tin về hiệp định cho cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần được tăng cường. Nhiều doanh nghiệp, theo khảo sát của VCCI, vẫn chưa hiểu sâu về các cam kết, đặc biệt là các quy định phức tạp như quy tắc xuất xứ hàng hóa. Việc cấp chứng nhận C/O (Giấy chứng nhận xuất xứ) mẫu CPTPP một cách nhanh chóng, thuận lợi sẽ giúp doanh nghiệp hưởng trọn vẹn ưu đãi thuế quan. Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cũng cần phát huy vai trò cầu nối, cập nhật thông tin thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp trong việc xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu chung cho gạo Việt Nam.

3.1. Vai trò của Bộ Công Thương và chính sách nông nghiệp

Vai trò của Bộ Công Thương là vô cùng quan trọng trong việc định hướng và hỗ trợ hoạt động xuất khẩu. Bộ cần chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan để cập nhật và phổ biến kịp thời các thông tin về thị trường, các thay đổi trong quy định nhập khẩu của các nước CPTPP. Về phía chính sách nông nghiệp, cần có những chính sách đột phá khuyến khích ứng dụng khoa học công nghệ, sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Hỗ trợ tín dụng, đất đai cho các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng từ gạo là hướng đi cần thiết. Chính sách phải tạo ra một hệ sinh thái thuận lợi, liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để hình thành các chuỗi cung ứng lúa gạo bền vững, đáp ứng yêu cầu của thị trường.

3.2. Tận dụng quy tắc xuất xứ hàng hóa và chứng nhận C O

Quy tắc xuất xứ hàng hóa là một trong những nội dung cốt lõi của CPTPP để được hưởng ưu đãi thuế. Hàng hóa phải đáp ứng tỷ lệ nội địa hóa nhất định trong khối. Đối với gạo, một sản phẩm có nguồn gốc thuần túy Việt Nam, việc đáp ứng quy tắc này tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần nắm vững quy trình và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ để xin cấp chứng nhận C/O mẫu CPTPP. Sự am hiểu này không chỉ giúp lô hàng được thông quan suôn sẻ mà còn là bằng chứng về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm. Các cơ quan chức năng cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong việc cấp C/O để tiết kiệm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho hạt gạo Việt.

IV. Bí quyết cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo nắm bắt CPTPP

Thành công trong việc xuất khẩu gạo sang CPTPP phụ thuộc lớn vào sự chủ động và năng lực của chính các doanh nghiệp. Doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào chính sách mà phải tự mình đổi mới. Bí quyết đầu tiên là phải nâng cao chất lượng sản phẩm một cách thực chất, hướng tới các tiêu chuẩn quốc tế. Việc xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm chủ lực như gạo ST25 hay gạo thơm Việt Nam cần được đầu tư bài bản, từ thiết kế bao bì đến các chiến dịch marketing tại thị trường mục tiêu. Thứ hai, việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng lúa gạo và hệ thống logistics xuất khẩu là yếu tố sống còn để giảm giá thành và đảm bảo thời gian giao hàng. Liên kết với nông dân để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, áp dụng cơ giới hóa và công nghệ số vào quản lý sản xuất sẽ giúp tăng hiệu quả. Thứ ba, doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu thị trường, tìm hiểu kỹ văn hóa tiêu dùng và các quy định nhập khẩu của từng quốc gia cụ thể, như thị trường Nhật Bản, thị trường Canada hay thị trường Mexico. Cuối cùng, việc tham gia các hội chợ quốc tế, kết nối với các nhà nhập khẩu, và tận dụng các nền tảng thương mại điện tử là cách hiệu quả để quảng bá sản phẩm và tìm kiếm đối tác.

4.1. Tối ưu chuỗi cung ứng lúa gạo và logistics xuất khẩu

Một chuỗi cung ứng lúa gạo hiệu quả bắt đầu từ khâu giống, canh tác, thu hoạch, chế biến, đến vận chuyển. Các doanh nghiệp xuất khẩu gạo cần phá vỡ tư duy sản xuất manh mún, xây dựng các mô hình liên kết theo chuỗi giá trị. Việc đầu tư vào hệ thống sấy, kho chứa hiện đại giúp giảm tổn thất sau thu hoạch và duy trì chất lượng gạo. Về logistics xuất khẩu, chi phí vận tải biển và các thủ tục tại cảng vẫn là một gánh nặng. Doanh nghiệp cần hợp tác với các công ty logistics chuyên nghiệp, tìm kiếm các giải pháp vận chuyển tối ưu và ứng dụng công nghệ để theo dõi lô hàng, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Việc cải thiện logistics sẽ trực tiếp nâng cao sức cạnh tranh về giá cho gạo Việt Nam.

4.2. Xây dựng thương hiệu gạo thơm Việt Nam và gạo ST25

Thương hiệu là tài sản vô hình nhưng có giá trị quyết định. Gạo ST25, được vinh danh là gạo ngon nhất thế giới, là một câu chuyện thành công điển hình, tạo ra cơ hội lớn để nâng tầm thương hiệu gạo Việt. Các doanh nghiệp cần tận dụng lợi thế này, đăng ký bảo hộ thương hiệu tại các thị trường CPTPP. Chiến lược xây dựng thương hiệu cho gạo thơm Việt Nam nói chung cần tập trung vào câu chuyện về chất lượng, sự an toàn, và quy trình sản xuất bền vững. Việc đầu tư vào bao bì hấp dẫn, cung cấp thông tin truy xuất nguồn gốc rõ ràng và triển khai các hoạt động marketing phù hợp với từng thị trường sẽ giúp gạo Việt Nam tạo dựng niềm tin và chiếm được cảm tình của người tiêu dùng quốc tế.

V. Phân tích thị trường CPTPP Nhật Bản Canada và Mexico

Việc phân tích sâu các thị trường trọng điểm trong khối CPTPP là cơ sở để xây dựng chiến lược thâm nhập hiệu quả. Mỗi thị trường có những đặc điểm và yêu cầu riêng biệt. Thị trường Nhật Bản nổi tiếng là khó tính bậc nhất thế giới với hệ thống rào cản kỹ thuật và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm nghiêm ngặt. Tuy nhiên, đây cũng là thị trường có sức mua lớn và sẵn sàng trả giá cao cho các sản phẩm chất lượng. Trong khi đó, thị trường Canada và thị trường Mexico là hai cửa ngõ quan trọng vào Bắc Mỹ. Canada có cộng đồng người châu Á lớn, tạo ra nhu cầu ổn định cho các loại gạo thơm. Mexico, mặc dù là một nước sản xuất nông nghiệp, vẫn có nhu cầu nhập khẩu gạo đáng kể. Nghiên cứu của Nguyễn Thành Phát (2020) sử dụng mô hình trọng lực đã chỉ ra rằng các yếu tố như GDP, dân số của nước nhập khẩu và việc có FTA (như CPTPP) đều có tác động tích cực đến kim ngạch xuất khẩu. Ngược lại, khoảng cách địa lý là một yếu tố cản trở. Điều này cho thấy tiềm năng lớn tại các thị trường gần hơn như Malaysia, Singapore nhưng cũng khẳng định cơ hội tại các thị trường xa hơn nếu tận dụng được ưu đãi từ hiệp định.

5.1. Chinh phục thị trường Nhật Bản với yêu cầu khắt khe

Để vào được thị trường Nhật Bản, gạo Việt Nam không chỉ cần ngon mà phải 'sạch' theo đúng nghĩa. Nhật Bản áp dụng hơn 600 tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất, cao hơn nhiều so với các thị trường khác. Doanh nghiệp muốn xuất khẩu sang đây phải xây dựng được vùng trồng tuân thủ quy trình canh tác nghiêm ngặt, có nhật ký đồng ruộng chi tiết và hệ thống kiểm soát chất lượng nội bộ chặt chẽ. Việc hiệp định CPTPP có các điều khoản hỗ trợ kỹ thuật về kiểm dịch là một lợi thế. Các doanh nghiệp cần chủ động hợp tác với các cơ quan chức năng để đáp ứng các yêu cầu này. Chinh phục thành công thị trường Nhật Bản không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn là một 'giấy chứng nhận' về chất lượng, giúp mở đường cho gạo Việt vào các thị trường khó tính khác.

5.2. Tiềm năng tại thị trường Canada và thị trường Mexico

Thị trường Canada là một thị trường đa văn hóa với nhu cầu đa dạng về chủng loại gạo. Gạo thơm, gạo Japonica và các sản phẩm từ gạo như bún, phở khô có tiềm năng lớn. Người tiêu dùng Canada cũng ngày càng quan tâm đến các sản phẩm hữu cơ, bền vững. Đối với thị trường Mexico, CPTPP giúp gạo Việt Nam cạnh tranh sòng phẳng hơn với gạo từ Mỹ - đối thủ cạnh tranh chính tại đây. Việc xóa bỏ thuế quan theo lộ trình 10 năm sẽ là cú hích quan trọng. Doanh nghiệp Việt Nam cần nghiên cứu kỹ thị hiếu của người tiêu dùng Mexico, có thể tập trung vào phân khúc gạo hạt dài, chất lượng trung bình khá với mức giá cạnh tranh để thâm nhập và mở rộng thị phần tại thị trường tiềm năng này.

VI. Hướng đi tương lai cho xuất khẩu gạo Việt Nam tại CPTPP

Tương lai của ngành xuất khẩu gạo Việt Nam trong khuôn khổ CPTPP phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới. Hướng đi chiến lược không phải là tăng sản lượng bằng mọi giá, mà là tập trung vào nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Điều này gắn liền với việc đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, đồng thời ứng phó hiệu quả với các thách thức từ biến đổi khí hậu, đặc biệt là tình trạng xâm nhập mặn và hạn hán ở Đồng bằng sông Cửu Long. Chiến lược dài hạn cần tập trung vào việc giảm tỷ trọng xuất khẩu gạo chất lượng thấp, tăng tỷ trọng gạo chất lượng cao, gạo đặc sản và các sản phẩm chế biến sâu. Vai trò của VFA (Hiệp hội Lương thực Việt Nam) và các cơ quan nhà nước là định hướng, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi. Cần có một chiến lược thương hiệu quốc gia mạnh mẽ, gắn hình ảnh gạo Việt Nam với chất lượng, an toàn và trách nhiệm. Việc liên tục cập nhật, phân tích các yếu tố ảnh hưởng như tỷ giá hối đoái, chính sách của đối thủ cạnh tranh sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp đưa ra những quyết sách phù hợp, đảm bảo sự tăng trưởng bền vững cho ngành hàng lúa gạo trong sân chơi CPTPP.

6.1. An ninh lương thực và thách thức từ biến đổi khí hậu

Đẩy mạnh xuất khẩu không được làm ảnh hưởng đến an ninh lương thực quốc gia. Chính sách nông nghiệp cần cân bằng giữa mục tiêu xuất khẩu và đảm bảo nguồn cung trong nước, đặc biệt trong bối cảnh dân số tăng và đất nông nghiệp giảm. Biến đổi khí hậu là thách thức lớn nhất đối với sản xuất lúa gạo bền vững. Các giải pháp thích ứng như phát triển các giống lúa chịu mặn, chịu hạn, áp dụng các mô hình canh tác thông minh, tiết kiệm nước là yêu cầu cấp bách. Việc đầu tư vào hệ thống thủy lợi, đê bao để bảo vệ các vùng sản xuất trọng điểm là nhiệm vụ chiến lược của Chính phủ. Phát triển bền vững vừa là thách thức, vừa là cơ hội để xây dựng hình ảnh một nhà cung cấp lúa gạo có trách nhiệm trên thị trường thế giới.

6.2. Khuyến nghị chiến lược từ VFA và các chuyên gia

Dựa trên các phân tích, các chuyên gia và VFA đưa ra một số khuyến nghị chiến lược. Thứ nhất, cần đẩy mạnh tái cơ cấu ngành lúa gạo theo hướng nâng cao chất lượng và giá trị, giảm dần sự phụ thuộc vào số lượng. Thứ hai, tăng cường công tác xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu quốc gia cho gạo Việt Nam một cách chuyên nghiệp. Thứ ba, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, cải cách thủ tục hành chính liên quan đến logistics xuất khẩu và cấp chứng nhận C/O để tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp. Cuối cùng, cần thúc đẩy liên kết '4 nhà' (Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà nông - Nhà doanh nghiệp) một cách thực chất để tạo ra sức mạnh tổng hợp, nâng cao năng lực cạnh tranh toàn diện cho ngành hàng lúa gạo Việt Nam trong bối cảnh hội nhập sâu rộng từ hiệp định CPTPP.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của đề tài đã chỉ ra một cách tổng quát nhất về đề tài nghiên cứu này. Chương này bao gồm những nội dung chính như sau: Thứ nhất, tác giả đưa ra những cơ sở lý luận ban đầu nhằm chỉ ra tính mới và tính cấp thiết của đề tài. Thứ hai, tác giả khái quát về tổng quan của các nghiên cứu tiền nhiệm, từ đó xác định vị trí của đề tài nghiên cứu trong hệ thống các đề tài có liên quan. Thứ ba, tác giả đề cập đến mục đích của nghiên cứu và các nhiệm vụ cần thực hiện nhằm đạt được mục đích đặt ra.

Thứ tư, đối tượng và phạm vi nghiên cứu được chỉ rõ, từ đó đặt ra những câu hỏi mà đề tài cần giải đáp. Cuối cùng, tác giả đã nêu ra một vài phương pháp nghiên cứu cũng như những đóng góp và ý nghĩa khoa học lẫn thực tiễn của nghiên cứu đối với kho tàng nghiên cứu của Việt Nam và thế giới. ` 9 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU GẠO CỦA VIỆT NAM SANG CÁC QUỐC GIA THÀNH VIÊN HIỆP ĐỊNH CPTPP 2. Giới thiệu về gạo * Khái niệm về gạo: Lúa gạo là lương thực chính và là trụ cột chính cho người dân nông thôn và đảm bảo an ninh lương thực của các quốc gia.

Nó chứa nhiều chất dinh dưỡng, là lương thực phổ biến của gần một nửa dân số thế giới. Theo Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), có ba nhóm giống lúa chính gồm Indica, Japonica và Aromatic. Indica là một loại gạo chủ yếu được trồng ở các vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới trên thế giới. Gạo Japonica có nguồn gốc từ Trung Quốc và được trồng ở Nhật Bản trong khi gạo thơm (aromatic) được trồng ở Pakistan, Ấn Độ (basmati) và Thái Lan (jasmine).

* Quan điểm của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp quốc: Theo quan điểm của FAO, gạo là loại lương thực chính của người dân nông thôn và là trụ cột đối với an ninh lương thực của họ. Gạo chủ yếu được canh tác bởi các hộ nông dân nhỏ với diện tích dưới 1 hec ta. Gạo cũng là một mặt hàng “làm công ăn lương” của người lao động trong ngành trồng trọt hoặc phi nông nghiệp. Tính hai mặt này đã làm phát sinh các mục tiêu chính sách mâu thuẫn nhau: khi các nhà hoạch định chính sách can thiệp nhằm giải cứu người nông dân khi giá gạo giảm hoặc để bảo vệ sức mua của người tiêu dùng khi giá tăng đột biến.

Lúa gạo rất quan trọng đối với phần lớn dân số ở châu Á, cũng như ở châu Mỹ Latinh, vùng Caribê và châu Phi; gạo là vấn đế cốt lõi của an ninh lương thực của hơn một nửa dân số thế giới, chưa kể đến nó cũng là một phần văn hóa của nhiều cộng đồng. Do đó, gạo được coi là mặt hàng “chiến lược” ở nhiều quốc gia, do đó chịu nhiều sự kiểm soát chặt chẽ và can thiệp từ chính phủ các nước. * Quan điểm của Tổ chức Thương mại Thế giới: Ngày 21/12/2007, WTO đã ban hành báo cáo của Ban Hội thẩm về “Các biện pháp thực hiện nhằm tác động đến nhập khẩu gạo”, trong đó có đề cập đến định nghĩa về gạo như sau: “Gạo có thể được định nghĩa chung là hạt của cỏ Oryza sativa (tên khoa học của cây lúa), một loại ngũ cốc lớn trên thế giới.” ` 10 Được đề cập trong Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5643:1999 về Gạo – Thuật ngữ và định nghĩa do Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường ban hành, gạo được định nghĩa là phần còn lại của hạt thóc thuộc các giống lúa (Oryza sativa.L) sau khi đã tách bỏ vỏ trấu, tách một phần hay toàn bộ cám và phôi.1: Mã HS mặt hàng gạo Mã HS Mô tả món hàng 1006 Lúa gạo 100610 Thóc 10061010 Để gieo trồng 10061090 Loại khác 100620 Gạo lứt 10062010 Gạo Thai Hom Mali 10062090 Loại khác 100630 Gạo đã xát toàn bộ hoặc sơ bộ, đã hoặc chưa đánh bóng hạt hoặc hồ: 10063030 Gạo nếp 10063040 Gạo Thai Hom Mali 10063091 Loại khác: Gạo luộc sơ 10063099 Loại khác 100640 Tấm 10064010 Loại dùng làm thức ăn chăn nuôi 10064090 Loại khác (Nguồn: Tổng cục Hải quan Việt Nam, 2020) Mỗi loại gạo đều có mã số hệ thống hài hòa riêng (HS Code) để phân loại hàng hóa xuất nhập khẩu trên toàn thế giới. Mã HS của một số loại gạo tiêu biểu của Việt Nam được liệt kê trong bảng 1.

Trong đề tài này, gạo là tất cả các sản phẩm thô hoặc đã qua chế biến và được liệt kê tại Mã HS 1006. Khái niệm về xuất khẩu và xuất khẩu gạo Trong nền kinh tế hiện nay, các quốc gia không thể tự mình sản xuất và cung ứng tất cả các sản phẩm nhằm thỏa nhu cầu trong chính quốc gia của mình. Điều này xảy ra do sự khác biệt về lợi thế địa lý, nhân sự, vốn, khoảng cách về công nghệ… và đặt ra yêu cầu đối với các quốc gia phải tham gia vào thương mại quốc tế, cụ thể là hoạt ` 11 động xuất nhập khẩu. Các học thuyết về thương mại quốc tế cũng đã làm sáng tỏ luận điểm này.

Lý thuyết thương mại lần đầu tiên chỉ ra tầm quan trọng của chuyên môn hóa trong sản xuất và phân công lao động dựa trên ý tưởng về lý thuyết lợi thế tuyệt đối được Adam Smith phát triển đầu tiên trong cuốn sách nổi tiếng của ông, “Sự giàu có của các quốc gia” (The Wealth of Nations) xuất bản năm 1776. Lý thuyết về lợi thế tuyệt đối do Adam Smith phát triển đã chỉ ra rằng mỗi quốc gia nên xuất khẩu sản phẩm và dịch vụ mà nó có năng suất cao hơn các quốc gia khác. Bên cạnh đó, lý thuyết này đề cập đến “khả năng của một quốc gia hoặc khu vực sản xuất một hàng hóa hoặc dịch vụ với chi phí trên mỗi đơn vị thấp hơn so với một quốc gia khác hoặc khu vực khác sản xuất cùng một hàng hóa hoặc dịch vụ”. Một quốc gia có thể giành được lợi thế tuyệt đối có thể sản xuất hiệu quả hơn quốc gia khác.

Sau đó, David Ricardo trong cuốn sách có tựa đề “Những nguyên lý kinh tế chính trị và thuế khoá” (On the Principles of Political Economy and Taxation) xuất bản năm 1819 đã mở rộng lý thuyết trên để đưa vào lý thuyết về lợi thế so sánh và chỉ ra cơ sở tại sao các quốc gia cần phải tham gia vào hoạt động thương mại quốc tế và tại sao thương mại lại có lợi cho các nước. Trong lý thuyết này, ông đã khẳng định nhờ có thương mại quốc tế mà cả hai nước đều được tiêu dùng lượng hàng hoá lớn hơn khả năng tự cung cấp của mình, đồng thời cả hai quốc gia đều thu được lợi nhuận. Do đó, hoạt động xuất khẩu sẽ làm gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia. Khi phân công lao động xã hội đạt đến một trình độ nhất định, xuất khẩu sẽ trở thành một hoạt động tất yếu của các quốc gia.

Xuất khẩu được xem là một trong những hoạt động ngoại thương đầu tiên diễn ra giữa các quốc gia trên thế giới nhằm khai thác lợi thế của mình so với các quốc gia khác, được coi là phương thức cần thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế. Đứng từ các góc độ khác nhau, có nhiều quan niệm về xuất khẩu. Theo Luật Thương mại 2005 của Việt Nam, xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật. Theo Feenstra và Taylor (2010), “Các quốc gia mua và bán hàng hóa của nhau.

Xuất khẩu là quá trình sản phẩm được bán từ nước này sang nước khác”. Tương tự, ` 12 trong thương mại quốc tế, “xuất khẩu” đề cập đến việc bán hàng hóa và dịch vụ sản xuất trong nước sang các thị trường khác (Joshi, 2005). Xuất khẩu là hoạt động bán hàng hoá ra nước ngoài, là hoạt động buôn bán trên phạm vi giữa các quốc gia với nhau. Nó không phải là hành vi bán hàng riêng lẻ mà là hệ thống bán hàng có tổ chức cả bên trong lẫn bên ngoài, một hệ thống các quan hệ buôn bán trong tổ chức thương mại toàn cầu.

Xuất khẩu nhằm hướng tới mục tiêu là tiêu thụ sản phẩm của một doanh nghiệp nói riêng cả quốc gia nói chung, nhằm thu lợi nhuận, thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định và từng bước nâng cao mức sống của nhân dân. Xuất khẩu còn có thể hiểu là việc bán hàng hóa hoặc dịch vụ cho nước ngoài trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương tiện thanh toán. Cơ sở của hoạt động xuất khẩu là hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa (bao gồm cả hàng hóa hữu hình và hàng hóa vô hình) giữa các quốc gia. Xuất khẩu là một hoạt động cơ bản của ngoại thương, nó đã xuất hiện từ lâu và ngày càng phát triển mạnh mẽ, đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế của một quốc gia.

Như vậy, xuất khẩu có thể hiểu là hoạt động chủ yếu của ngoại thương, có lịch sử lâu đời và phát triển mạnh mẽ cả chiều rộng và chiều sâu. Mặc dù có nhiều cách giải thích khác nhau, nhưng xuất khẩu đều dựa trên một định nghĩa cốt lõi: trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia. Từ các quan điểm trên, tổng quát hóa khái niệm về xuất khẩu, ta có thể hiểu: “Xuất khẩu là việc trao đổi hàng hoá và dịch vụ cho một quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm phương tiện thanh toán nhằm khai thác được lợi thế của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế.” Mục đích của xuất khẩu nói chung và xuất khẩu gạo nói riêng là đem lại nguồn thu ngoại tệ lớn cho quốc gia, là công nghệ sản xuất gián tiếp, thúc đẩy quá trình tích lũy để sản xuất. Vì nhờ vào nguồn thu ngoại tệ mà quốc gia có thể thỏa mãn nhu cầu nhập khẩu các trang thiết bị, máy móc, công nghệ, kỹ thuật… phục vụ tiêu dùng và tái sản xuất trong nước.

Dù cho quốc gia không trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, nhưng có thể tạo ra những hàng hoá dịch vụ bằng việc trao đổi với quốc gia khác trên thế giới. Do đó, các quốc gia tích cực tham gia vào xuất khẩu nhằm phát huy được lợi thế so sánh của mình, sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên phong phú có sẵn và ` 13 nguồn lao động.