Chương 1: Cơ sở lý luận về xây dựng ý thức pháp luật của nông dân. Chương 2: Thực trạng xây dựng ý thức pháp luật của nông dân ở tỉnh Nam Định. Chương 3: Quan điểm và giải pháp xây dựng ý thức pháp luật cho nông dân tỉnh Nam Định. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG Ý THỨC PHÁP LUẬT CỦA NÔNG DÂN 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ Ý THỨC PHÁP LUẬT 1. Khái niệm ý thức pháp luật Ý thức pháp luật là một trong những vấn đề cơ bản, đa dạng và phức tạp của đời sống xã hội. Với tư cách là một trong những hình thái của ý thức xã hội, ý thức pháp luật xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước và pháp luật, phản ánh trực tiếp các quan hệ kinh tế của xã hội. Nó là sản phẩm của quá trình phát triển của xã hội, chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng, quan điểm và quan niệm trong xã hội.
Nếu một xã hội mà người dân được giáo dục ý thức pháp luật, nhận biết về pháp luật thì xã hội đó sẽ hạn chế được vi phạm pháp luật, tội phạm. Bằng cách đó mà góp phần tích cực vào việc hình thành, xây dựng văn hóa pháp lý cho cá nhân và toàn xã hội. Đời sống pháp luật trước hết là nhu cầu điều chỉnh hành vi xử sự của con người bằng các quy tắc, nhằm tạo lập một trật tự xã hội nhất định. Nhu cầu này trong xã hội có giai cấp được các giai cấp thống trị nhận thức và hình thành ý thức pháp luật của giai cấp mình.
Trong nghiên cứu lý luận cũng như trong thực tế xã hội đã có nhiều quan niệm về ý thức pháp luật, sự khác nhau rõ nhất giữa các quan niệm là hình thức thể hiện và nội hàm của các quan điểm đó. Ý thức pháp luật hiểu theo nghĩa hẹp, theo nghĩa thông thường là ý thức chấp hành những quy định pháp luật của con người. Vì thế khi đánh giá ý thức pháp luật của một tập thể, cá nhân nào đó người ta thường so sánh giữa hành vi chấp hành của những đối tượng đó với yêu cầu của những quy định trong văn bản pháp luật để đánh giá ý thức pháp luật cao hay thấp, tốt hay 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com kém của họ. Quan niệm này đồng nhất ý thức pháp luật với một hình thức biểu hiện cụ thể của nó, như vậy sẽ quá hẹp, thiếu toàn diện, chưa thể hiện rõ được bản chất, vai trò năng động, sáng tạo của ý thức pháp luật [55].
Trong lý luận khoa học, ý thức pháp luật được hiểu theo nghĩa rộng. Tuy nhiên do mục đích và phương diện nghiên cứu khác nhau mà cho đến nay cũng xuất hiện nhiều quan niệm khác nhau về ý thức pháp luật. Quan niệm thứ nhất cho rằng: “Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, biểu thị mối quan hệ của con người đối với pháp luật” [15, tr. Đây là quan niệm mang tính khái quát cao, nhưng lại quá chung chung chưa phản ánh kết cấu nội dung của ý thức pháp luật.
Quan niệm thứ hai: Thường nhấn mạnh mặt này hay mặt khác của ý thức pháp luật. Có quan niệm tập trung nhấn mạnh cơ cấu của ý thức pháp luật “ý thức pháp luật là tổng hợp những tư tưởng, quan điểm pháp luật và tâm lý pháp luật. Hay nói cụ thể hơn, là tổng hợp những nhận thức, những hiểu biết quan điểm pháp luật, những tình cảm pháp luật, cùng với sự tôn trọng và thói quen chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật” [50, tr. Xét về mặt bản chấp giai cấp, có quan niệm cho rằng: “Ý thức pháp luật XHCN là tổng hòa những quan điểm quan niệm, tình cảm về mặt pháp luật thể hiện thái độ của giai cấp công nhân và của nhân dân lao động do giai cấp công nhân lãnh đạo, đối với pháp luật, đối với những yêu cầu khác của pháp luật, đối với các quyền và nghĩa vụ của công dân” [76, tr.
Một số ý kiến khác lại thu hẹp cơ cấu của ý thức pháp luật, chỉ nhấn mạnh mặt tri thức pháp luật như: Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm và quan niệm thịnh hành trong xã hội, thể hiện mối quan hệ thông qua sự hiểu biết của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật cần phải có, thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hành vi xử sự của con người cũng như trong hoạt động của các cơ quan Nhà nước và tổ chức xã hội [56, tr. Có quan niệm chỉ tập trung nhấn mạnh ý thức của chủ thể pháp luật: “ý thức pháp luật là trình độ hiểu biết của các tầng lớp nhân dân về pháp luật… ý thức pháp luật còn là thái độ đối với pháp luật, ý thức tôn trọng hay coi thường pháp luật, đó là thái độ đối với hành vi vi phạm pháp luật và phạm tội” [50, tr. Quan niệm thứ ba: Đề cập tới ý thức pháp luật một cách đầy đủ, toàn diện hơn. Nó không những chỉ ra được tính chất, cơ cấu và nội dung của ý thức pháp luật mà còn đề cập đến cả nguồn gốc, mối liên hệ phổ biến, tất yếu của ý thức pháp luật đối với đời sống xã hội.
Theo quan niệm này: Ý thức pháp luật là một hình thái của ý thức xã hội, là tổng thể những quan điểm, khái niệm, học thuyết pháp lý, tình cảm của con người (cá nhân, giai cấp, tầng lớp) thể hiện thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, trật tự pháp luật, sự đánh giá về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật trong tương lai, và hành vi hợp pháp, hành vi không hợp pháp của cá nhân, các cơ quan Nhà nước, tổ chức [29, tr. Trên cơ sở nghiên cứu các ý kiến, cùng với mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn, chúng tôi đồng ý với quan niệm: Ý thức pháp luật là một hình thái của ý thức xã hội, mang tính giai cấp sâu sắc phản ánh một cách tích cực, sáng tạo và trực tiếp đời sống pháp luật, hình thành những khái niệm, quan điểm, tư tưởng, tình cảm của con người (cá nhân, giai cấp, tầng lớp) đối với pháp luật, thể hiện sự hiểu biết, thái độ của họ đối với pháp luật hiện hành, pháp luật trong quá khứ và pháp luật trong tương lai, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể pháp luật, tính hợp pháp hay 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không hợp pháp trong hành vi xử sự của cá nhân, các cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị xã hội [55]. Quan niệm trên đã chỉ rõ nguồn gốc trực tiếp của ý thức pháp luật là đời sống pháp luật, đồng thời cũng nêu lên tính chất, cơ cấu và nội dung… của ý thức pháp luật, qua đó thấy được vai trò to lớn của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội, để có thái độ xử sự đúng đắn như nó đang tồn tại. Là một hình thái ý thức xã hội, ý thức pháp luật tuân thủ quy luật chung của sự hình thành ý thức xã hội phản ánh đời sống pháp luật, mà trước hết là nhu cầu pháp lý đặt ra của đời sống xã hội, thông qua chuẩn mực pháp luật để điều chỉnh hành vi con người, nhằm thiết lập trật tự kỷ cương xã hội theo ý chí của giai cấp cầm quyền.
Chức năng của ý thức pháp luật Chức năng của ý thức pháp luật là các phương thức hoạt động cơ bản của ý thức pháp luật. Chức năng của ý thức pháp luật thể hiện vai trò, giá trị xã hội và tính sống động của ý thức pháp luật. Ý thức pháp luật là hiện tượng xã hội phức tạp, sự vận động của các yếu tố trong cơ cấu của nó cũng phức tạp và phong phú. Ý thức pháp luật có bốn chức năng cơ bản thể hiện trên bốn mặt hoạt động chủ yếu sau: - Chức năng phản ánh: Ý thức pháp luật phản ánh đời sống pháp luật xã hội thông qua hoạt động của con người.
Đời sống pháp luật xã hội là khái niệm rất rộng, nó có cả những yếu tố vật chất lẫn tinh thần, là khách thể phản ánh của ý thức pháp luật. Đời sống pháp luật xã hội bao gồm những hiện tượng pháp luật cơ bản như: hệ thống văn bản pháp luật, tình trạng pháp chế, văn hóa pháp lý, thi hành và áp dụng pháp luật… Những hiện tượng này luôn tác động vào các giác quan của con người, được con người ghi nhận bằng các cảm giác, tri giác và thông qua các hoạt động đánh giá, so sánh, khái quát hóa… để hình thành các biểu tượng, 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khái niệm. Các tri thức về pháp luật ngày càng phong phú tức là con người càng hiểu biết đầy đủ, chính xác khách thể, “hình ảnh của khách thể càng rõ nét, trình độ ý thức pháp luật của chủ thể càng cao. - Chức năng nhận thức: Để hình thành các quan điểm, quan niệm, lòng tin về các quy phạm pháp luật hiện hành và cần ban hành, phải phân tích hiện thực khách quan và nhận thức được hiện thực đó - ý thức pháp luật có chức năng nhận thức - tức nhận thức các quá trình kinh tế - xã hội, các giá trị đạo đức đã được thể chế hóa hoặc sẽ được thể chế hóa.
Ý thức pháp luật phản ánh đời sống pháp luật xã hội thông qua hoạt động của con người, mà hoạt động của con người là hoạt động có ý thức, có mục đích. Quá trình vận động của ý thức pháp luật là quá trình nhận biết, quá trình tích lũy tri thức pháp luật, từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều. Mỗi nấc thang của sự nhận biết được đánh dấu bởi số lượng các tri thức về pháp luật mà con người có được, thể hiện dưới dạng các khái niệm, phạm trù, quan niệm pháp luật, là cơ sở và phương tiện giúp con người nhận thức các hiện tượng pháp luật mới. Qua quá trình nhận thức, con người ngày càng tiến dần đến hiện thực đời sống khách quan của xã hội.
Thông qua quá trình nhận thức, ý thức pháp luật của con người ngày càng được nâng cao, sự phản ánh của con người đối với hiện thực càng sâu sắc, toàn diện giúp cho con người hoạt động tự tin, chủ động và sáng tạo.