Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng, phát triển thị trường bán buôn điện cạnh tranh Chương 2. Thực trạng thị trường điện hiện nay và sự cần thiết phải xây dựng, phát triển thị trường bán buôn điện cạnh tranh Việt Nam Chương 3. Đề xuất mô hình và giải pháp cho xây dựng và phát triển thị trường bán buôn điện cạnh tranh Việt Nam 4 6.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu - Hệ thống hoá được những vấn đề cơ bản của TTĐ, đặc điểm, nguyên tắc hoạt động, điều kiện hình thành, phát triển TTĐ, các hình thức tổ chức TTĐ. Phân tích những đặc thù của thị trường bán buôn điện cạnh tranh và tìm hiểu TTĐ của một số quốc gia trên thế giới có những nét tương đồng với thực trạng của Việt Nam từ đó rút ra được các bài học kinh nghiệm cho việc phát triển TTĐ tại Việt Nam. - Đã làm rõ được hiện trạng và xu hướng phát triển của ngành điện Việt Nam; tình hình triển khai thực hiện các bước đưa TTĐ vào áp dụng tại Việt Nam. Trên cơ sở khoa học và thực tiễn, luận án xác định được những tồn tại, và nguyên nhân của những tồn tại hiện nay của ngành điện, TTĐ Việt Nam.
- Đề xuất xây dựng cơ chế hoạt động cho thị trường bán buôn điện cạnh tranh với những yêu cầu hoạt động, mối quan hệ của từng bộ phận tham gia TTĐ Việt Nam cùng các giải pháp đối với ngành điện Việt Nam cho việc xây dựng và phát triển VWEM trong thời gian tới. 5 CHƯƠNG TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỊ TRƯỜNG BÁN BUÔN ĐIỆN CẠNH TRANH Theo xu thế phát triển tất yếu của TTĐ trên thế giới, nhiều quốc gia hiện nay đang trong quá trình cải cách, xây dựng, phát triển TTĐ vì vậy có rất nhiều học giả đã nghiên cứu lý thuyết về TTĐ cũng như các đề tài khoa học nghiên cứu phục vụ cho việc xây dựng và phát triển TTĐ, các tổ chức trên thế giới như Ngân hàng thế giới, Ngân hàng phát triển châu Á cũng có các nghiên cứu để hỗ trợ các nước đang phát triển đẩy nhanh quá trình thị trường hóa ngành điện. Để đảm bảo tính kế thừa những nghiên cứu trước đây cũng như khẳng định những đóng góp khoa học của luận án, luận án đã chọn lọc các tài liệu và thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu về các vấn đề có liên quan đến luận án như sau: 1. Các sách tham khảo và công trình nghiên cứu về thị trường bán buôn điện của một số nước trên thế giới Nhiều học giả nước ngoài đã đi sâu vào nghiên cứu các khía cạnh của TTĐ về phương diện lý luận kết hợp với dẫn chứng thực tiễn tại một số TTĐ của các nước điển hình trên thế giới, từ đó đã cho ra đời các tài liệu nghiên cứu dưới dạng sách tham khảo hữu ích cho công tác nghiên cứu, xây dựng TTĐ cho các nước trên thế giới như: Cuốn “Những vấn đề cơ bản của Hệ thống Kinh tế năng lượng” [20] của tác giả Daniel Kirschen và Goran Strbac thuộc Trường đại học Khoa học và công nghệ Manchester - Anh đã đưa ra các khái niệm kinh tế vi mô liên quan cần thiết cho việc bắt đầu nghiên cứu các vấn đề của TTĐ cạnh tranh; quan điểm về cạnh tranh, các mô hình thị trường cạnh tranh từ độc quyền đến mức độ cao nhất là cạnh tranh bán lẻ, các dạng thị trường trong thị trường mua bán điện cạnh tranh, vấn đề về lưới điện truyền tải, điều độ, an ninh hệ thống điện cũng như việc cung cấp các dịch vụ phụ trợ trong thị trường mua bán điện.
Bên cạnh đó, trong các chương cuối của cuốn sách này, tác giả đề cập thêm đến vấn đề đầu tư cho lĩnh vực phát điện và truyền tải trong điều kiện môi trường cạnh tranh.Hogan - giáo sư Trường đại học Harvard - Mỹ có rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết khoa học về TTĐ, đặc biệt cuốn “Thiết kế 6 TTĐ cạnh tranh: Mô hình thị trường bán buôn điện” [40], “Các mô hình TTĐ cạnh tranh” [41], đã đưa ra cấu trúc các mô hình TTĐ cạnh tranh, đặc biệt chú trọng tới mô hình thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh, phân tích các thành viên của thị trường như: đơn vị phát điện, đơn vị phân phối, bán buôn, bán lẻ,… trong mối quan hệ giữa các đơn vị này trên thị trường bán điện cạnh tranh. Tiến sĩ Steven Soft với cuốn “Hệ thống Kinh tế năng lượng - Thiết kế TTĐ” [36] đã đưa ra các khái niệm cơ bản về thị trường mua bán điện như cung, cầu, giá cả điện năng, độ co giãn của cung cầu điện năng, các vấn đề về cạnh tranh, cấu trúc, thiết kế và các cơ chế vận hành của các mô hình TTĐ. Tài liệu này cũng phân tích các lợi ích của thị trường mua bán buôn; các vấn đề về điều tiết và phi điều tiết hoạt động của ngành điện của TTĐ tại nước Anh và Mỹ. Cuối cùng tác giả đưa ra kết luận quan trọng nhất khẳng định TTĐ cạnh tranh, như các loại thị trường được điều tiết khác cần phải được thiết kế và thiết kế này phải thật tốt mới đảm bảo xây dựng thành công được thị trường.
Wolak, khoa Kinh tế, trường đại học Stanford, Mỹ có nhiều nghiên cứu về TTĐ, với các tài liệu như: “Thiết kế TTĐ và hành vi của giá trong việc tái cấu trúc TTĐ: So sánh giữa các nước trên thế giới” [22], tài liệu này đề cập đến các quy tắc thị trường điều chỉnh việc tái cấu trúc TTĐ ảnh hưởng đến các đông lực về hành vi của giá điện, sử dụng các thông tin từ TTĐ của Anh, xứ Wales, Nauy, tiểu bang Victoria của Úc và New Zealand. Tác giả đưa ra nhận định rằng ngành điện của quốc gia mà có sự tham gia phần đông bởi tư nhân có xu hướng biến động giá nhiều hơn, trong khi đó nếu có ít các đơn vị nhà nước tham gia thị xu hướng giá điện trung bình thấp hơn; TTĐ có nhiều thành phần tham gia bắt buộc thì xu hướng giá sẽ biến động nhiều hơn và ngược lại. Cuốn “Thiết kế thị trường bán buôn điện cạnh tranh cho các nước Mỹ Latinh” [23], trong tài liệu của tác giả này trình bày khuôn khổ chung cho thiết kế TTĐ ở các nước Mỹ Latinh với các nội dung chính giải quyết các nội dung về quy tắc thị trường, cơ cấu thị trường, và các tổ chức pháp lý cần thiết để thành lập được thị trường bán buôn điện cạnh tranh, đem lại lợi ích tối đa cho khách hàng sử dụng điện cũng như đối với ngành công nghiệp điện năng của các nước này. Vai trò của Chính phủ, tư nhân,… trong việc xây dựng và phát triển TTĐ.
Cuối cùng 7 tác giả đề xuất thiết kế TTĐ làm mẫu cho các nước Mỹ Latinh và việc ứng dụng còn tùy thuộc vào đặc điểm tình hình của mỗi nước. Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA) có nhiều tài liệu đề cập đến việc cải tổ ngành năng lượng của các quốc gia trên thế giới như: “Cải tổ TTĐ” [25], “TTĐ cạnh tranh” [26], “Các cơ quan điều tiết trong TTĐ tự do” [27],… các tài liệu này được ban hành dưới hình thức sổ tay tham khảo đưa ra những vấn đề lý luận chung về TTĐ, các minh chứng trong quá trình xây dựng và phát triển TTĐ của một số quốc gia trên thế giới, là tài liệu tham khảo hữu ích cho các quốc gia trong quá trình hình thành TTĐ. Cùng nhiều tài liệu nghiên cứu của các học giả, tổ chức trên thế giới như “Thị trường điện - Định giá, cấu trúc và kinh tế”[19], “Kinh tế điện năng”[24], “Tái cấu trúc và phi điều tiết hệ thống năng lượng - Vấn đề về thương mại, hiệu suất và công nghệ thông tin”[30],… là các tài liệu hữu ích cho tác giả trong quá trình nghiên cứu đề tài Luận án về thị trường bán buôn điện Việt Nam. Bên cạnh đó, với xu hướng cải cách ngành điện mạnh mẽ của các nước trên thế giới, rất nhiều quốc gia đã tiến hành thuê các tư vấn là các tổ chức, cá nhân tiến hành nghiên cứu thực trạng TTĐ quốc gia họ hiện nay để đưa ra các khuyến nghị, lộ hình, các bước tiến hành cải cách để đưa TTĐ quốc gia tiến đến các mô hình cạnh tranh.
Theo đó, một số tài liệu rất hữu ích trong quá trình nghiên cứu nhằm hướng đến việc xây dựng và phát triển TTĐ Việt Nam như: thực trạng, các bước phát triển, quá trình cải tổ, kinh nghiệm xử lý các vướng mắc mà một số quốc gia đã gặp phải trong quá trình xây dựng và phát triển TTĐ của mình. Một số tài liệu điển hình như: “Giới thiệu về TTĐ mới tại Singapo” [21], “TTĐ của Nga - Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung sang kinh tế thị trường” [29],“TTĐ cạnh tranh: Nghiên cứu trường hợp tại Philipine”[31], “TTĐ Úc: Cơ chế vận hành thị trường bán buôn điện”[33],“Ngành điện Trung Quốc cơ chế điều tiết nền kinh tế xã hội chủ nghĩa” [37],… Tổng hợp các tài liệu về quá trình xây dựng và phát triển TTĐ ở các nước có thể nhận thấy: Về thực tiễn xây dựng và phát triển TTĐ, quá trình xây dựng và phát triển TTĐ trên thế giới đang diễn ra ở nhiều quốc gia trên thế giới bao gồm cả các 8 nước công nghiệp phát triển và các nước đang phát triển. Từ những năm đầu thập niên 90 một số nước công nghiệp phát triển như: khối liên hiệp Anh, Thuỵ Điển, Na Uy, Úc, Niu Di-lân,… là những nước thực hiện cải cách ngành điện theo hướng thị trường và đạt được nhiều thành công đáng kể. Các nước công nghiệp phát triển khác trong cộng đồng Châu Âu, Canada, Nhật Bản và các bang của Mỹ đều đã thực hiện phát triển TTĐ.
Việc cải cách ngành điện tại các nước này đều bắt đầu từ việc chia tách dọc hoạt động truyền tải ra khỏi phát điện và phân phối điện. Đồng thời việc chia tách ngang thiết lập một số lượng nhất định các đơn vị phát điện và phân phối điện cũng được thực hiện để hạn chế lũng đoạn thị trường. Các cơ quan điều tiết độc lập cũng được thành lập để giám sát quá trình cải cách và hoạt động của thị trường. Đối với các nước đang phát triển, sự phát triển TTĐ cạnh tranh tại các nước này chậm hơn so với các nước công nghiệp phát triển tuy nhiên, một số nước như: Achentina, Bra-xin, Philippin, Trung Quốc,…đã có được những thành công nhất định trong quá trình cải cách.
