CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC XÂY DỰNG TAÌ LIỆU HỖ TRỢ TỰ HỌC CHƯƠNG “ĐIỆN TÍCH. ĐIỆN TRƯỜNG”- VẬT LÍ 11 1. Dạy học và xu hướng đổi mới phương pháp dạy học 1. Những quan điểm về dạy học 1.
Dạy theo theo quan điểm truyền thống Theo như quan điểm truyền thống, dạy học là hoạt động truyền đạt kiến thức ở trên lớp của giáo viên. Giáo viên là trung tâm quyết định chất lượng của quá trình dạy học. Nội dung dạy học mang tính áp đặt, bắt buộc, được qui định trong những chương trình khép kín. Phương pháp dạy học chủ yếu là truyền đạt, thông báo kiến thức.
Học sinh hoàn toàn bị động, chịu sự điều khiển và kiểm tra của giáo viên, cách học của họ chủ yếu là nghe, hiểu và ghi nhớ. Dạy học theo quan điểm hiện đại Đối với quan điểm hiện đại, dạy học là quá trình hoạt động của giáo viên và học sinh. Trong đó giáo viên đóng vai trò chủ đạo tổ chức hướng dẫn và điều khiển hoạt động của học sinh. Học sinh chủ động nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kĩ năng hoạt động, tạo lập thái độ sống tốt đẹp [18, Tr.
Giờ học là sự phối hợp hoạt động của giáo viên và học sinh từ lập kế hoạch đến thực hiện cũng như kiểm tra đánh giá. Dạy học theo hướng giải quyết vấn đề, định hướng hành động. Các nội dung dạy học là những nội dung tiêu biểu, có ý nghĩa thực tiễn xã hội, có sự thoả thuận giữa người dạy và người học. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Chiến lược phát triển giáo dục (2011-2020) đã chỉ rõ: Một trong những giải pháp thực hiện mục tiêu giáo dục là đổi mới phương pháp giáo dục: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học…"[5] Hiện nay, trong hệ thống phương pháp dạy học đang nổi lên các phương pháp dạy lấy học sinh làm trung tâm: "Phương pháp dạy học tích cực", " Phương pháp khám phá".
Nói chung với các phương pháp này, người học giữ vai trò chủ động tích cực trong học tập và không còn ở thế thụ động như trước đây. Hay nói cách khác "giáo viên không còn là là người truyền đạt kiến thức sẵn có mà là người định hướng, tổ 6 chức cho học sinh tự khám phá, tự tìm ra tri thức". Trong dạy học lấy học sinh làm trung tâm, phương pháp dạy học coi trọng việc rèn luyện cho học sinh phương pháp tự học, học sinh tự chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình, tham gia tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau. Cơ sở lí luận của tự học 1.
Khái niệm tự học Theo từ điển Giáo dục học - NXB Từ điển Bách khoa 2001: “…tự học là quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kỹ năng thực hành…”. Theo Nguyễn Cảnh Toàn: “Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biết biến khó khăn thành thuận lợi,…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình”. 60-61] Theo Thái Duy Tuyên: “Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích…)cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học”. 56] Từ những nhận định trên, theo quan điểm của tôi: “Tự học là quá trình tự giác, tích cực, độc lập chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo của chính bản thân người học.
Trong quá trình đó, người học thực sự là chủ thể của quá trình nhận thức, nỗ lực huy động các chức năng tâm lí, tiến hành hoạt động nhận thức nhằm đạt được mục tiêu đã định. Tự học là “nội lực” quyết định chất lượng học tập, sáng tạo cho hôm nay và mai sau”. Các hình thức tự học 1. Tự học không có hướng dẫn Người học tự mình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng tương ứng mà hoàn toàn không có sự hướng dẫn của GV.
Người học có thể tự học qua nhiều kênh khác nhau như qua tài liệu,tìm hiểu thực tế, học kinh nghiệm của người khác… 7 Với hình thức này người học phải tự mình lựa chọn nội dung, phương pháp, cách thức học. Đây là hình thức tự học ở mức cao, thường gặp ở người trưởng thành. Tuy nhiên, hình thức tự học này gây ra rất nhiều khó khăn cho người học bởi vì người tự học phải có rất nhiều kĩ năng như tìm tài liệu học, kĩ năng đọc, kĩ năng quan sát, kĩ năng vận dụng, kĩ năng lập kế hoạch…Một trở ngại không lớn là người học không thể tự kiểm tra đánh giá nên dễ gây chán nản và việc tự học dễ bị phá vỡ. Tự học có hướng dẫn Người học tự mình chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tương ứng dưới sự hướng dẫn của GV nhưng không trực tiếp gặp GV.
Ngày nay, sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin và viễn thông tạo rất nhiều điều kiện thuận lợi cho tự học có hướng dẫn nhưng GV và HS không giáp mặt. Người học có thể nhận được sự hướng dẫn của GV ở xa bằng tài liệu hoặc bằng các phương tiện thông tin khác. Tự học có hướng dẫn là chỉ cho người học cách thức để chiếm lĩnh tri thức một cách có hiệu quả, sáng tạo đồng thời hướng dẫn học sinh tự đánh giá năng lực của bản thân. Qua đó tự mỗi học sinh sẽ có những điều chỉnh phù hợp với việc học tập của mình.
Tự học có hướng dẫn trực tiếp Người học tự mình chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng tương ứng dưới sự hướng dẫn trực tiếp của GV. Người học tự học theo sự hướng dẫn của tài liệu và có sự giúp đỡ một phần của GV. Việc tự học có thể được tiến hành ngay tại lớp hoặc về nhà. Hình thức tự học này rất phù hợp với HS phổ thông vì nó tương đối phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi các em.
Vai trò, tác dụng của tự học Tự học có vai trò to lớn trong giáo dục, giúp hình thành nhân cách cho người học. Việc tự học, tự rèn luyện giúp cho họ có thói quen độc lập trong suy nghĩ, độc lập trong giải quyết các khó khăn gặp phải. Qua đó, giúp người học tự tin và thành công trong cuộc sống, có ý nghĩa quan trọng đối với sự thành đạt của mỗi con người. Tự học là một giải pháp khoa học giúp giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng tri thức rất lớn với quỹ thời gian ít ỏi, hạn hẹp ở nhà trường.
Tri thức của nhân loại được tích luỹ từ đời này qua đời khác và hiện nay đang được nhân lên với tốc độ rất 8 nhanh, còn thời gian của nhà trường thì có hạn. Chỉ có tự học mới có thể giúp giải quyết được nghịch lí này.[3] Tự học với sự nỗ lực, tư duy sáng tạo là điều kiện thuận lợi cho người học hiểu tri thức một cách sâu sắc, tìm ra bản chất của chân lí. Mặt khác, tự học cũng là cách tốt nhất để kích thích hoạt động trí tuệ của người học. Bởi vì trong quá trình tự học họ luôn gặp phải những vấn đề mới và phải tự mình đi tìm giải pháp để giải quyết vấn đề.
Chỉ có tự học mới có thể giúp con người có thể “Học suốt đời”, không bị lạc hậu so với sự phát triển chung của nhân loại. Tự học trang bị cho người học những kiến thức mới nhất, khoa học nhất và cũng thu được những kinh nghiệm từ thực tiễn hoạt động để đi tới thành công. Theo Aditxterrec: “Chỉ có truyền thụ tài liệu của giáo viên mà thôi thì dù có nghệ thuật đến đâu đi chăng nữa cũng không đảm bảo được việc lĩnh hội tri thức của học sinh. Nắm vững kiến thức, thực sự lĩnh hội chân lí, cái đó học sinh phải tự làm lấy bằng trí tuệ của bản thân ”.
Như vậy, nếu thiếu đi sự nỗ lực tự học của người học thì kết quả thu được cũng không thể cao dù điều kiện ngoại cảnh (Thầy giỏi, tài liệu tốt) rất thuận tiện. Các kĩ năng tự học cần rèn luyện cho học sinh Kĩ năng tự học là nhân tố quan trọng, quyết định sự thành công của quá trình tự học. Có thể kể đến một số nhóm kĩ năng cơ bản như sau: • Kĩ năng kế hoạch hoá việc tự học Biểu hiện đầu tiên của kĩ năng này là biết xây dựng kế hoạch học tập trong tuần, trong tháng, trong năm…Khi xây dựng kế hoạch cần đảm bảo tính khả thi của kế hoạch. Muốn vậy, kế hoạch phải đảm bảo cho thời gian tự học tương xứng với lượng kiến thức của môn học; Đảm bảo sự xen kẽ giữa các môn học khác nhau, giữa các hình thức tự học khác nhau.
• Kĩ năng đọc Trong quá trình tự học, người học có thể phải đọc sách, đọc tài liệu hay đọc giáo trình…Khi đọc cần phải xác định rõ mục đích đọc và lựa chọn cách đọc phù hợp. Tập trung chú ý đọc sẽ không phải đọc lại nhiều lần. Khi đọc cần ghi chép và biết cách “hỏi sách” bằng cách đặt các câu hỏi, rồi tìm câu trả lời từ sách. Cuối cùng là hệ thống hoá những kiến thức thu được sau khi đọc.
• Kĩ năng nghe giảng và ghi chép bài giảng 9 Để nghe giảng có hiệu quả HS cần đọc lướt nội dung bài học để định hình kiến thức và đưa ra những câu hỏi cho bài học. Khi nghe giảng, cần tập trung nghe, phân tích nội dung nghe để tìm ra nội dung chính của bài học. Cần hỏi để hiểu rõ vấn đề còn khúc mắc, không nên vội vã kết luận một vấn đề khi chưa hiểu rõ về nó. Ghi chép cũng là một việc quan trọng trong quá trình nghe giảng.
Nên ghi chép theo cấu trúc của bài học, đồng thời phân tích chọn lọc thông tin để ghi theo ý của mình.