Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề trên thế giới “Tất cả những gì mà đứa trẻ có được sau này khi đã trở thành người lớn đều thu nhận được ở thời thơ ấu. Từ khi lọt lòng cho đến 6 tuổi là một quãng đời có tầm quan trọng đặc biệt, quãng đời còn lại là những cái mà nó thu nhận được chỉ đáng 1 phần trăm những cái đó mà thôi” [12,Tr337].
Trong quá trình phát triển và hình thành nhân cách ở trẻ, đúng như L.Tônxtôi đã nhận định. Trong giai đoạn phát triển kì diệu đó, ở trẻ bắt đầu hình thành quá trình xã hội hóa, các mối quan hệ xã hội, giao tiếp trở thành phương tiện cơ bản để hình thành kĩ năng sống cho trẻ. Và giao tiếp có văn hóa là vấn đề mà trong xã hội của chúng ta hiện nay đang thu hút được sự quan tâm của đông đảo các bậc phụ huynhvà các nhà nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau. Thứ nhất: Nghiên cứu vị trí, chức năng của giao tiếp trong sự phát triển của trẻ em.
Các chương trình nghiên cứu của A.Cagan… Giao tiếp là phương tiện cơ bản để trẻ được phát triển, là nhân tố để hình thành nhân cách, là một trong những dạng vận động của con người nhằm vươn tới nhận thức và đánh giá bản thân thông qua người khác. Do vậy việc hình thành quan hệ giao tiếp tốt cho trẻ với mọi người xung quanh là điều kiện cho trẻ bộc lộ rõ khả năng và năng lực của lứa tuổi, từ đó tạo điều kiện phát triển toàn diện nhân cách trẻ. Thứ hai: Nghiên cứu việc hình thành thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ Các tác giả X.Nhicôla cho rằng: Giao tiếp là cơ sở để hình thành kinh nghiệm ứng xử và giải quyết các xung đột ở trẻ, tạo điều kiện để củng cố các mối quan hệ hội nhập cộng đồng. Theo họ giáo dục thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ chỉ đạt được kết quả như mong muốn nếu xác định được 7 nội dung cụ thể, phù hợp với đặc điểm, khả năng của lứa tuổi và hơn hết là xác lập được tốt mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường trong việc giáo dục thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ mầm non.
Các tác giả Davit Warden, Chaeles.S, Beapica,… Đặc biệt quan tâm đến vấn đề hình thành kĩ năng giao tiếp cho trẻ nhỏ. Họ đã chỉ ra những yếu tố cơ bản ảnh hưởng tới thói quen giao tiếp của trẻ như: Hoàn cảnh, môi trường, gia đình,… cũng như đặc điểm cơ quan phát âm trạng thái cơ thể của trẻ. Vấn đề quan trọng là tìm kiếm, quan sát sử dụng các yếu tố tiền đề luyện tập kĩ năng giao tiếp cho trẻ. Ngoài ra họ còn đề cao vai trò của môi trường giao tiếp với giáo dục thói quen này cho trẻ, đặc biệt là môi trường gia đình và nhà trường để vấn đề giáo dục được giải quyết một cách tốt nhất.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam Những nghiên cứu về giáo dục giao tiếp có văn hóa cho trẻ mẫu giáo nói chung và mẫu giáo lớn nói riêng của các nhà giáo dục ở Việt Nam cũng tập chung chủ yếu ở một số vấn đề sau: Ý nghĩa, nội dung và phương pháp giáo dục thói quen giao tiếp có văn hóa. Từ đó họ đi vào nghiên cứu đặc điểm phát triển giao tiếp, nghiên cứu việc hình thành thói quen giao tiếp, chức năng của giao tiếp trong sự phát triển của trẻ,…Và sau đây là một số ý kiến và nghiên cứu tiêu biểu của một số nhà nghiên cứu: Các tác giả Đào Thanh Âm, Trịnh Dân, Ngyễn Thị Hòa, Đinh Văn Vang trong giáo dục mầm non đã đề cập đến sự cần thiết phải giáo dục các kĩ năng, kĩ xảo và thói quen giao tiếp có văn hóa đối với việc phát triển nhận thức và hình thành nhân cách cho trẻ: “Giáo dục các kĩ năng và thói quen giao tiếp có văn hóa là một khâu quan trọng trong hệ thống giáo dục nhận thức và trong việc hình thành nhân cách”. Đồng thời tác giả cũng đã đưa ra những nội dung cụ thể của việc giáo dục giao tiếp trong đó có giáo dục hành vi ứng xử với người lớn và bạn bè: Biết cảm ơn khi được giúp đỡ, được người khác quan tâm và biết xin lỗi với mọi người xung quanh khi mình có lỗi, biết lễ phép với người lớn tuổi hơn mình, 8 biết kính trên nhường dưới, biết ứng xử hòa nhã đối với mọi người xung quanh mình,… Các tác giả này cho rằng, ở lứa tuổi mẫu giáo “hệ thần kinh trung ương có tính mềm dẻo cao nhất với các phản ứng của toàn bộ các tế bào giúp hình thành tốt những phản xạ có điều kiện và do sự lặp lại thường xuyên hàng ngày mà hình thành được kĩ năng và thói quen”. Chính vì vậy, việc hình thành các kĩ năng và thói quen phải thực hành mọi lúc mọi nơi.
Đồng thời giúp trẻ ý thức được ý nghĩa của việc giao tiếp có văn hóa, từ đó hình thành nhu cầu muốn giao tiếp, ứng xử với mọi người có văn hóa. Tác giả Trần Thị Trọng đã đề cập đến việc giáo dục thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ trong “Giáo dục đạo đức cho trẻ mẫu giáo”. Bà cho rằng giao tiếp có văn hóa không những giúp phát triển ngôn ngữ và còn tăng cường sự hiểu biết của trẻ mà còn thể hiện nếp sống văn minh và là một phần đạo đức của con người. Vì vậy, một trong những nhiệm vụ của giáo dục đạo đức là giáo dục cho trẻ những thói quen giao tiếp có văn hóa.
Nội dung giáo dục thói quen giao tiếp có văn hóa được tác giả đưa ra khá cụ thể: “Biết tôn trọng lẫn nhau, có thiện ý trong giao tiếp, trẻ biết quan tâm đến người khác, biểu hiện nhân hậu, biểu hiện trung thực, kĩ năng ứng xử khéo léo, có mục đích rõ ràng (sử dụng cử chỉ điệu bộ trong giao tiếp và tư thế thể hiện nội dung giao tiếp,…)”. Về phương pháp giáo dục, tác giả đã đưa ra hệ thống các phương pháp giáo dục nhằm xây dựng thói quen và tích lũy hành vi với các phương pháp cụ thể: - Nhóm phương pháp tập làm nhằm hình thành ở trẻ những kĩ năng cụ thể: phương pháp làm mẫu, phương pháp đàm thoại, trình tự đàm thoại (phương pháp này dùng để tập cho trẻ các thói quen bao gồm các thao tác đòi hỏi các kĩ năng trả lời như: con thưa cô, con xin phép cô,…), phương pháp kèm cặp, chỉ dẫn. - Nhóm các phương pháp khích lệ nhằm tạo hứng thú: nêu gương, nhắc nhở, quan sát có chủ đích, dùng tình huống, nhận xét. Tác giả cho rằng, giáo dục thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ bao gồm nhiều khâu: làm cho trẻ nắm được các yêu cầu, rèn luyện kĩ năng thực hiện các 9 thao tác, nắm được các trình tự, hình thành thói quen,… Trong quá trình giáo dục phải sử dụng đồng thời nhiều phương pháp, giáo dục trong mọi hoạt động của trẻ như: vui chơi, học tập, lao động.
Đặc biệt là giáo dục trẻ ở mọi lúc mọi nơi, mọi môi trường mà trẻ được tiếp xúc. Ở Việt Nam mặc dù thực tiễn giáo dục mầm non rất quan tâm đến việc hình thành thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ nhưng các tài liệu công bố còn ít (chủ yếu trong chương trình giáo dục trẻ). Như vậy, giáo dục và rèn luyện thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ mẫu giáo là vấn đề rộng và phức tạp. Trong phạm vi đề tài của chúng tôi chỉ xin đi sâu vào một số vấn đề quan trọng, chưa được giải quyết tốt và chưa đạt được kết quả như mong muốn cả trong lí luận và thực tiễn giáo dục mầm non Việt Nam.
Đó là nghiên cứu các biện pháp xây dựng mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường nhằm rèn thói quen giao tiếp có văn hóa cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi. Kết quả là cơ sở nghiên cứu ban đầu góp phần hình thành cơ sở ban đầu cho việc nghiên cứu tâm lí lứa tuổi trẻ, chuẩn bị tốt hơn ở các bậc học tiếp theo cho trẻ. Những vấn đề chung về thói quen giao tiếp có văn hóa 1. Khái niệm chung 1.
Khái niệm thói quen “Thói quen thường chỉ những hành vi của cá nhân được diễn ra trong các điều kiện ổn định về thời gian, không gian và các quan hệ xã hội nhất định. Thói quen có nội dung tâm lí ổn định, thường gắn với nhu cầu các nhân” [8, tr186]. Khi đã trở thành thói quen thì mọi hoạt động tâm - sinh lí trở thành cố định, cân bằng và rất khó phá vỡ. Sở dĩ như vậy là bởi vì thói quen là loại hành động tự động hóa trở thành nhu cầu của con người và đòi hỏi được thực hiện theo một cách nhất định.
Muốn tạo những thói quen tốt cần tạo những điều kiện ổn định về không gian và các quan hệ xã hội. Tuy nhiên nếu chỉ tạo ra những điều kiện ổn định về không gian và các quan hệ xã hội thì chỉ tạo ra những con người chỉ hoạt động 10 tốt trong điều kiện đó và khi gặp điều kiện thay đổi sẽ cảm thấy rất khó khăn, lúng túng trong hành động. Để hình thành thói quen bền vững, con người không chỉ sống trong điều kiện ổn định về không gian và quan hệ xã hội mà còn phải tạo ra thói quen trong hoàn cảnh mới để thói quen này được củng cố và bền vững. Khái niệm giao tiếp Giao tiếp là một quá trình tương tác, trao đổi giữa người và người thông qua lời nói và cử chỉ nhằm trao đổi thông tin và tạo nên những mối quan hệ có liên quan đến nhu cầu của con người.
Phương tiện giao tiếp thường được thể hiện bằng ngôn ngữ (ngôn ngữ lời nói, ngôn ngữ chữ viết), tín hiệu phi ngôn ngữ (cử chỉ, điệu bộ, nét mặt,…), hay có thể nói giao tiếp có lời và giao tiếp không có lời. Các phương tiện giao tiếp trên có tác dụng hỗ trợ cho nhau trong quá trình giao tiếp. Hình thức giao tiếp có thể dưới dạng trực tiếp hay dán tiếp, có thể chính thức hay không chính thức và giữa chúng có sự tác động qua lại, bổ sung cho nhau làm cho mối quan hệ con người ngày càng tốt đẹp hơn. Giao tiếp vô cùng quan trọng trong đời sống sinh hoạt và đời sống giao tiếp của con người, nó có thể thúc đẩy hay hạn chế tình cảm, tình đoàn kết và mối quan hệ tốt đẹp của mỗi cá nhân, nhóm và cộng đồng xã hội.