Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự gia tăng nhanh chóng của các hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu cùng mức độ ô nhiễm không khí, khí thải và bụi mịn ngày càng trầm trọng đã dẫn đến sự bùng phát của các bệnh lý dị ứng và rối loạn quá mẫn. Các bệnh lý này ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tinh thần cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các thuốc kháng histamin có hiệu quả điều trị cao và độ an toàn tốt. Ebastine là một hoạt chất kháng histamin thế hệ 2 có hiệu lực điều trị tương đương các thuốc cùng nhóm nhưng ít gây tác dụng phụ an thần hay buồn ngủ, giúp người bệnh duy trì các hoạt động thường nhật. Tính đến năm 2024, thị trường dược phẩm Việt Nam đã cấp giấy đăng ký lưu hành cho 55 thuốc và nguyên liệu chứa Ebastine, trong đó riêng năm 2024 đã có 22 số đăng ký mới được cấp phép.

Dạng bào chế viên phân tán (dispersible tablets) sở hữu nhiều ưu điểm như độ ổn định cao, phân liều chính xác và thuận tiện sử dụng, đặc biệt phù hợp cho các đối tượng bệnh nhân gặp khó khăn khi nuốt hoặc cần khởi phát tác dụng nhanh. Tương tự các dạng thuốc rắn dùng đường uống khác, tiêu chí then chốt để kiểm soát chất lượng viên phân tán là đánh giá mức độ giải phóng hoạt chất thông qua thử nghiệm độ hòa tan (dissolution test), đặc biệt khi công thức chứa hoạt chất rất khó tan trong nước như Ebastine. Sự khác biệt về tá dược và quy trình sản xuất giữa các đơn vị có thể làm biến thiên kết quả phân tích. Hiện nay, trong các dược điển tham chiếu chính như Dược điển Mỹ (USP), Dược điển Anh (BP), Dược điển Châu Âu (EP) hay Dược điển Nhật Bản (JP) đều chưa có chuyên luận chính thức riêng cho dạng "Viên phân tán Ebastine". Do đó, việc xây dựng và chuẩn hóa quy trình thử nghiệm độ hòa tan là yêu cầu thực tiễn nhằm phục vụ công tác kiểm nghiệm và đảm bảo chất lượng thuốc.

Khóa luận tốt nghiệp Dược sĩ với đề tài "Phát triển phương pháp thử độ hòa tan Ebastine viên phân tán" (Development of a Dissolution Testing Method for Ebastine Dispersible Tablets) xác định 2 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Phát triển và thẩm định phương pháp thử độ hòa tan đối với viên phân tán Ebastine.
  2. Ứng dụng phương pháp đã xây dựng để đánh giá độ hòa tan trên mẫu viên phân tán Ebastine 5 mg do Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia nghiên cứu và sản xuất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Viên phân tán Ebastine 5 mg do Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia phát triển và sản xuất; chất chuẩn đối chiếu Ebastine (độ tinh khiết 98%, Toronto Research Chemicals - Canada, số lô 1-MZX-25-1, hạn dùng 20/09/2025); mẫu giả dược (placebo) chứa đầy đủ tá dược của công thức thuốc.
  • Phạm vi nghiên cứu: Thực nghiệm kiểm nghiệm in vitro được thực hiện tại Bộ môn Hóa Dược - Khoa Công nghệ Hóa Dược, Trường Đại học Dược Hà Nội; hoàn thành vào tháng 5 năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý thuyết

Ebastine có tên IUPAC là 4-(4-benzhydryloxypiperidin-1-yl)-1-(4-tert-butylphenyl)butan-1-one (công thức phân tử $C_{32}H_{39}NO_{2}$, phân tử lượng 469,7 g/mol, mã ATC: R06AX22). Về tính chất lý hóa, Ebastine là bột kết tinh màu trắng hoặc gần như trắng, điểm nóng chảy 80–82°C, thực tế không tan trong nước, tan ít trong methanol và chloroform, có hằng số phân ly acid ($pK_a$) xấp xỉ 8,2. Sau khi hấp thu qua đường uống, Ebastine chuyển hóa bước một nhanh chóng tại gan nhờ các enzym cytochrom P450 (CYP3A4, CYP2J2, CYP4F12) thành chất chuyển hóa có hoạt tính là Carebastine. Carebastine đóng vai trò là chất chủ vận nghịch (inverse agonist) chọn lọc cao trên thụ thể $H_1$ ($H_1R$), làm chuyển dịch cân bằng của thụ thể về trạng thái bất hoạt, ức chế sản sinh các chất trung gian gây dị ứng ($IP_3$, DAG). Thuốc có thời gian bán thải từ 13–16 giờ và tỷ lệ liên kết protein huyết tương khoảng 98%.

Thử nghiệm độ hòa tan là phép thử in vitro bắt buộc đối với dạng thuốc rắn phân liều, mô phỏng quá trình giải phóng hoạt chất trong điều kiện sinh lý để dự đoán khả năng hấp thu và sinh khả dụng in vivo (IVIVC). Các dược điển lớn (USP, BP, EP, JP, Dược điển Việt Nam V) đều quy định các thiết bị thử độ hòa tan chuẩn gồm: thiết bị kiểu cánh khuấy (paddle apparatus), thiết bị kiểu giỏ quay (basket apparatus) và thiết bị kiểu dòng chảy (flow-through cell).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thực nghiệm phân tích dụng cụ:

  • Khảo sát sơ bộ phương pháp đo quang phổ hấp thụ phân tử tử ngoại - khả kiến (UV-VIS Spectrophotometry).
  • Phát triển phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) trên hệ thống máy sắc ký Shimadzu kết hợp đầu dò UV-VIS và cột sắc ký Shim-pack GIST C18 ($250 \text{ mm} \times 4,6 \text{ mm}, 5 \ \mu\text{m}$).
  • Thử độ hòa tan trên máy thử Pharmatest PTWS-610.

Khung thẩm định và xử lý dữ liệu

Phương pháp phân tích được thẩm định theo hướng dẫn của Hiệp hội các nhà hóa phân tích chính thống (AOAC 2016) và Hướng dẫn thẩm định quy trình phân tích của ASEAN (ASEAN Guidelines for Validation of Analytical Procedures 2018), bao gồm các chỉ tiêu: tính đặc hiệu, tính phù hợp hệ thống, khoảng tuyến tính và đường chuẩn, độ lặp lại, độ đúng trung gian, độ đúng (tỷ lệ thu hồi) và độ thô ráp/độ bền. Toàn bộ số liệu thực nghiệm được xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel 2016.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan (Overview)

Chương này tổng hợp các cơ sở lý luận và tài liệu khoa học liên quan đến đề tài:

  • Cấu trúc hóa học, tính chất lý hóa, dược động học và cơ chế tác dụng dược lý của Ebastine.
  • Tổng quan về các phương pháp định lượng Ebastine đã công bố: Phương pháp đo quang phổ UV-VIS ở các bước sóng từ 252–258 nm thường được áp dụng cho phép thử độ hòa tan viên nén rã nhanh nhưng có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi tá dược; phương pháp HPLC sử dụng cột C18 với các hệ pha động chứa hỗn hợp dung môi hữu cơ (Methanol, Acetonitrile) và nước hoặc đệm phosphat/acid phosphoric.
  • Nguyên lý và quy định về thử nghiệm độ hòa tan của các dạng thuốc rắn trong các dược điển USP, BP, EP, JP và Dược điển Việt Nam V, bao gồm quy chuẩn thiết bị, các môi trường hòa tan mô phỏng dịch vị và dịch ruột, cùng ý nghĩa của phép thử trong việc kiểm soát chất lượng và thiết lập tương quan in vitro – in vivo.

Chương 2: Nguyên vật liệu và phương pháp nghiên cứu (Materials and Methods)

Trình bày chi tiết về hóa chất, mẫu thử, trang thiết bị và các quy trình thao tác:

  • Mẫu nghiên cứu: Viên phân tán Ebastine 5 mg do Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia sản xuất, chứa các thành phần tá dược: Microcrystalline cellulose (M101), Mannitol, Crospovidone, Magnesi stearat, Menthol, Aspartam, Povidon K30, nước tinh khiết và ethanol 96% (bay hơi trong quá trình sản xuất).
  • Thiết bị chính: Hệ thống HPLC Shimadzu, máy đo quang phổ UV-VIS Hitachi U-5100, máy thử độ hòa tan Pharmatest PTWS-610, cân phân tích Shimadzu AP-224Y, máy đo pH Eutech, bể siêu âm Sonorex Bandelin.
  • Thiết lập quy trình pha chế các dung dịch chuẩn Ebastine (từ dung dịch gốc 200 µg/mL pha loãng đến các nồng độ làm việc), mẫu trắng giả dược (placebo) và mẫu thêm chuẩn (spiked sample).
  • Thiết kế các bước thực nghiệm khảo sát điều kiện sắc ký (bước sóng phát hiện, thành phần và tỷ lệ pha động, tốc độ dòng, thời gian chạy sắc ký) và xây dựng chỉ tiêu thẩm định phương pháp theo hướng dẫn của AOAC và ASEAN.

Chương 3: Kết quả và bàn luận (Results and Discussion)

1. Khảo sát sơ bộ và lựa chọn phương pháp phân tích

  • Điều kiện thử độ hòa tan được kế thừa từ chuyên luận "Viên nén phân tán trong miệng Ebastine" (Ebastine Orally Disintegrating Tablets) của Dược điển Nhật Bản JP 2021: Thiết bị cánh khuấy, môi trường đệm acid $pH = 1,2$ (chứa 2,0 g NaCl và 7 mL HCl đặc trong 1000 mL nước), thể tích 900 mL/viên, nhiệt độ $37 \pm 0,5^\circ\text{C}$, tốc độ quay 50 vòng/phút, thời gian 15 phút.
  • Khảo sát phương pháp đo quang phổ UV-VIS: Dung dịch chuẩn Ebastine trong môi trường hòa tan đạt cực đại hấp thụ tại bước sóng 258 nm. Tuy nhiên, khi đo mẫu giả dược lọc sau hòa tan, độ hấp thụ quang của mẫu giả dược chiếm tới 33,47% so với độ hấp thụ của mẫu chuẩn (vượt xa giới hạn cho phép là không quá 5,0%). Do tá dược trong công thức viên phân tán hấp thụ mạnh tia tử ngoại ở bước sóng này, phương pháp UV-VIS không đạt tính đặc hiệu. Do đó, HPLC được lựa chọn để thay thế.

2. Phát triển điều kiện phân tích HPLC

  • Lựa chọn bước sóng: Quét phổ UV dung dịch chuẩn Ebastine 2,5 µg/mL trong dung môi pha mẫu (môi trường hòa tan : Methanol tỷ lệ 50:50) cho cực đại hấp thụ ở 254 nm.
  • Khảo sát pha động:
    • Hệ Methanol : Nước (tỷ lệ 80:20, 70:30, 65:35): Pic Ebastine bị chập với pic dung môi, tách không hoàn toàn khỏi pic tạp, pic bị bẹt và giãn rộng khi tăng tỷ lệ nước.
    • Hệ Acetonitrile : Nước (tỷ lệ 70:30, 60:40, 50:50): Pic xuất hiện sớm nhưng tách kém khỏi pic dung môi, có hiện tượng kéo đuôi rõ rệt ($T_f = 1,460 - 1,504$), pic bị tù. Hệ pha động không có đệm làm áp suất hệ thống không ổn định và dễ gây tắc cột do Ebastine ($pK_a \approx 8,2$) tồn tại đồng thời ở dạng phân tử không phân cực và dạng ion.
    • Hệ Acetonitrile : Đệm phosphate $pH = 3,0$ (tỷ lệ 62,5 : 37,5 v/v): Pic Ebastine có dạng cân đối ($T_f \approx 1,05$), thời gian lưu phù hợp, chân đường nền phẳng. Ở $pH = 3,0$, hoạt chất chuyển dịch hoàn toàn sang dạng cation phân cực ($C_{32}H_{39}O_{2}NH^+$), giúp quá trình rửa giải trên cột pha đảo $C_{18}$ diễn ra hoàn toàn và không để lại cặn tồn lưu.
  • Khảo sát tốc độ dòng và thời gian phân tích: Tốc độ dòng 1,5 mL/phút giúp rút ngắn thời gian lưu của Ebastine về khoảng 5,43 phút, pic đối xứng ($T_f = 1,047 - 1,066$). Chạy sắc ký kiểm tra trong 60 phút cho thấy không có pic tạp xuất hiện sau pic chính; do đó thời gian phân tích của một lần tiêm mẫu được cố định là 10 phút.
Hệ pha động khảo sát Tỷ lệ thể tích Thời gian lưu $t_R$ (phút) Hệ số đối xứng ($T_f$) Đánh giá hình dạng pic và hệ thống
MeOH : Nước 80 : 20 2,772 - Pic chập pic dung môi, chẻ pic, nền gồ ghề
MeOH : Nước 70 : 30 4,237 - Tách không tốt khỏi pic tạp trước, nền gồ ghề
MeOH : Nước 65 : 35 6,334 - Pic bị giãn rộng, phẳng đầu, giảm chiều cao
ACN : Nước 70 : 30 2,722 - Chưa tách rời pic dung môi, đường nền nhiễu
ACN : Nước 60 : 40 3,425 1,460 - 1,504 Pic kéo đuôi rõ rệt, áp suất không ổn định
ACN : Nước 50 : 50 5,009 - Pic bẹt, chân pic rộng
ACN : Đệm phosphate pH 3,0 62,5 : 37,5 5,433 (ở 1,5 mL/phút) 1,047 - 1,066 Pic sắc nhọn, cân đối, hệ thống ổn định

3. Thẩm định phương pháp phân tích HPLC

  • Tính đặc hiệu: Sắc ký đồ mẫu trắng và mẫu giả dược không xuất hiện pic tại thời gian lưu của Ebastine. Phổ UV của pic Ebastine trong mẫu thêm chuẩn trùng khớp với mẫu chuẩn đối chiếu với hệ số tương đồng (Match Factor) đạt 0,9998.
  • Tính phù hợp hệ thống (tiêm lặp lại 6 lần mẫu chuẩn 2,60 µg/mL): Độ lệch chuẩn tương đối (%RSD) của thời gian lưu là 0,35%; %RSD diện tích pic là 0,72%; số đĩa lý thuyết trung bình ($NTP$) đạt 6605 đĩa ($> 2000$); hệ số đối xứng $T_f = 1,05$.
  • Khoảng tuyến tính: Xây dựng trên dải nồng độ từ 1,25 µg/mL đến 3,25 µg/mL (tương ứng 50% đến 130% nồng độ danh định). Phương trình hồi quy tuyến tính: $A_{\text{peak}} = 17386 \times C - 699,7$ với hệ số tương quan $R^2 = 0,9998$ ($R \ge 0,995$); độ chệch (bias) tại các điểm nồng độ đều $\le 15%$; giao điểm trục tung tại mức nồng độ 100% là $-1,60%$ (nằm trong khoảng $\pm 2,0%$).
  • Độ lặp lại và độ đúng trung gian: Đánh giá trên 6 mẫu thêm chuẩn độc lập tại mức nồng độ 100% trong 2 ngày khác nhau bởi 2 kiểm nghiệm viên độc lập. Độ lặp lại đạt %RSD = 1,97%; độ đúng trung gian đạt %RSD = 1,78% ($n = 12$). Cả hai giá trị đều thỏa mãn yêu cầu $\text{RSD} \le 2,0%$.
  • Độ đúng (tỷ lệ thu hồi): Đánh giá tại 3 mức nồng độ 60%, 100% và 120% (mỗi mức chuẩn bị 3 mẫu độc lập). Tỷ lệ thu hồi trung bình lần lượt là 100,08% (mức 60%), 99,85% (mức 100%) và 98,90% (mức 120%). Tất cả đều nằm trong giới hạn yêu cầu 97,0% – 103,0% với %RSD tại mỗi mức $\le 3,0%$.
  • Độ thô ráp (độ bền): Mẫu chuẩn và mẫu thêm chuẩn ổn định trong dung dịch trong suốt 24 giờ với %RSD diện tích pic và thời gian lưu $< 2,0%$. Thay đổi nhiệt độ cột từ 40°C sang 37°C không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê đến các thông số sắc ký (%RSD $< 2,0%$).

4. Ứng dụng quy trình thử độ hòa tan

Quy trình thử độ hòa tan và định lượng HPLC hoàn chỉnh được áp dụng để đánh giá 6 viên phân tán Ebastine 5 mg (Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia). Tiêu chuẩn chấp nhận: Không ít hơn 80% (Q) lượng Ebastine ($C_{32}H_{39}NO_{2}$) so với hàm lượng ghi trên nhãn được hòa tan trong vòng 15 phút.

Mẫu viên thử nghiệm Lượng hoạt chất hòa tan (%) Tiêu chuẩn chấp nhận Kết luận
Viên 1 100,81 $\ge 80%$ Đạt
Viên 2 95,82 $\ge 80%$ Đạt
Viên 3 96,65 $\ge 80%$ Đạt
Viên 4 97,94 $\ge 80%$ Đạt
Viên 5 97,23 $\ge 80%$ Đạt
Viên 6 97,18 $\ge 80%$ Đạt
Giá trị trung bình 97,60 - Đạt tiêu chuẩn hòa tan
Độ lệch chuẩn tương đối (%RSD) 1,75 - -

Chương 4: Kết luận và kiến nghị (Conclusions and Recommendations)

  • Kết luận: Khóa luận đã thiết lập hoàn chỉnh quy trình thử độ hòa tan cho viên phân tán Ebastine 5 mg và phương pháp định lượng dịch hòa tan bằng RP-HPLC. Phương pháp đã được thẩm định đầy đủ theo tiêu chuẩn AOAC và ASEAN, chứng minh độ tin cậy và áp dụng thành công trên mẫu thực tế với 100% viên đạt chỉ tiêu hòa tan.
  • Kiến nghị: Đề xuất áp dụng quy trình để kiểm nghiệm chất lượng viên phân tán Ebastine thành phẩm và các công thức tương tự; mở rộng nghiên cứu định lượng Ebastine trong dịch sinh học nhằm phục vụ các đánh giá dược động học và tương đương sinh học.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

Nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ thông số thực nghiệm đồng bộ cho phép thử độ hòa tan và phương pháp định lượng HPLC đối với viên phân tán Ebastine 5 mg:

Hạng mục thông số Quy định chi tiết của quy trình đã phát triển
Thiết bị thử độ hòa tan Thiết bị kiểu cánh khuấy (Paddle apparatus)
Môi trường hòa tan Dung dịch đệm $pH = 1,2$ (2,0 g NaCl + 7 mL HCl đặc pha trong 1000 mL nước)
Thể tích môi trường 900 mL/cốc thử
Nhiệt độ thử nghiệm $37 \pm 0,5^\circ\text{C}$
Tốc độ cánh khuấy 50 vòng/phút
Thời gian hòa tan 15 phút
Xử lý dịch hòa tan Lọc qua giấy lọc, bỏ 20 mL dịch đầu; lấy 5 mL dịch lọc cho vào bình định mức 10 mL, định mức bằng Methanol, lắc đều, lọc qua màng $0,45 \ \mu\text{m}$
Pha tĩnh HPLC Cột $C_{18}$ ($250 \text{ mm} \times 4,6 \text{ mm}, 5 \ \mu\text{m}$, Shim-pack GIST)
Pha động HPLC Acetonitrile : Đệm phosphate $pH = 3,0$ (tỷ lệ 62,5 : 37,5 v/v)
Chuẩn bị đệm phosphate Hòa tan 2,33 g $\text{Na}_3\text{PO}_4.12\text{H}_2\text{O}$ trong 900 mL nước, chỉnh về $pH = 3,0$ bằng $\text{H}_3\text{PO}_4$, thêm nước vừa đủ 1000 mL
Đầu dò quang phổ UV-VIS tại bước sóng 254 nm
Tốc độ dòng 1,5 mL/phút
Nhiệt độ cột sắc ký 40°C (nhiệt độ khay tiêm mẫu: 37°C)
Thể tích tiêm mẫu 10 µL
Thời gian chạy sắc ký 10 phút/mẫu tiêm
Tiêu chuẩn chấp nhận độ hòa tan Không ít hơn 80% (Q) lượng hoạt chất danh định giải phóng sau 15 phút

Đóng góp thực tiễn và khoa học

  1. Khắc phục hạn chế của phương pháp đo quang phổ UV-VIS truyền thống: Chứng minh thực nghiệm rằng tá dược trong viên phân tán gây hấp thụ nền tới 33,47% tại bước sóng 258 nm, khẳng định tính tất yếu của việc chuyển sang HPLC để đảm bảo tính đặc hiệu trong kiểm nghiệm.
  2. Tối ưu hóa hệ pha động: Sử dụng đệm phosphate $pH = 3,0$ giúp ion hóa hoàn toàn Ebastine, loại bỏ triệt để hiện tượng kéo đuôi pic, dãn rộng pic và nguy cơ tắc cột sắc ký mà không cần sử dụng chất diện hoạt Natri lauryl sulfat (SLS) như một số chuyên luận dược điển, giúp đơn giản hóa thành phần pha động và bảo vệ hệ thống sắc ký.
  3. Cung cấp quy trình kiểm nghiệm chuẩn hóa: Đóng góp cơ sở thực nghiệm phục vụ việc xây dựng tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) cho sản phẩm viên phân tán Ebastine 5 mg sản xuất trong nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

  • Nghiên cứu chỉ tiến hành thử nghiệm trên 01 lô sản phẩm viên phân tán Ebastine 5 mg ở quy mô phòng thí nghiệm do Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia cung cấp, chưa mở rộng đánh giá tính đồng nhất trên nhiều lô sản xuất quy mô công nghiệp.
  • Phạm vi đánh giá hòa tan mới dừng lại ở phép thử đơn điểm thời gian (15 phút) nhằm mục đích kiểm tra chất lượng theo tiêu chuẩn giải phóng, chưa thiết lập đường cong giải phóng hòa tan đa điểm (dissolution profile) trong nhiều môi trường pH khác nhau ($pH = 1,2; 4,5; 6,8$).

Hướng nghiên cứu tiếp

  • Mở rộng khảo sát động học giải phóng hoạt chất đa điểm và so sánh mức độ tương đồng của profile hòa tan (hệ số $f_1$, $f_2$) giữa viên phân tán Ebastine trong nước và viên đối chiếu trên thị trường quốc tế.
  • Phát triển và thẩm định phương pháp định lượng Ebastine và chất chuyển hóa Carebastine trong dịch sinh học (huyết tương) phục vụ các thử nghiệm đánh giá tương đương sinh học (Bioequivalence - BE) và sinh khả dụng (Bioavailability - BA) in vivo.

Giá trị tham khảo

  • Đối với sinh viên, học viên chuyên ngành Dược học (Hóa dược, Kiểm nghiệm thuốc, Bào chế và Công nghệ Dược phẩm): Tài liệu cung cấp quy trình mẫu về các bước phát triển và thẩm định một phương pháp phân tích dược phẩm hoàn chỉnh theo hướng dẫn quốc tế (AOAC và ASEAN Guidelines), minh họa rõ ràng cách xử lý số liệu thống kê trong sắc ký lỏng hiệu năng cao.
  • Đối với cán bộ R&D và kiểm tra chất lượng (QC/QA) tại các nhà máy dược phẩm: Khóa luận cung cấp thông số kỹ thuật thực nghiệm chi tiết để xây dựng phương pháp thử độ hòa tan cho các chế phẩm chứa Ebastine hoặc các dược chất base yếu có độ tan kém tương tự ($pK_a$ cao, khó tan trong nước).
  • Đối với cơ quan quản lý và viện kiểm nghiệm: Bổ sung dữ liệu khoa học thực chứng phục vụ công tác thẩm định hồ sơ đăng ký thuốc và kiểm tra chất lượng thuốc lưu hành trên thị trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu không sử dụng phương pháp đo quang phổ UV-VIS trực tiếp để định lượng Ebastine sau khi hòa tan?

Mặc dù phương pháp UV-VIS ở bước sóng 258 nm giúp phân tích nhanh và thường được dùng cho viên nén rã nhanh Ebastine, nhưng thực nghiệm trên viên phân tán của đề tài cho thấy mẫu trắng giả dược (chứa tá dược phân tán) có độ hấp thụ quang tương đương 33,47% so với mẫu chuẩn (vượt mức cho phép $\le 5,0%$). Sự can thiệp mạnh của các tá dược hòa tan/phân tán làm mất tính đặc hiệu và gây sai số lớn, buộc nghiên cứu phải chuyển sang phương pháp sắc ký lỏng HPLC.

2. Vai trò của việc điều chỉnh pH pha động về 3,0 trong phương pháp HPLC là gì?

Ebastine là một base yếu có $pK_a \approx 8,2$. Khi sử dụng các pha động không đệm (như Methanol:Nước hoặc Acetonitrile:Nước) có pH trung tính, Ebastine tồn tại đồng thời ở cả dạng phân tử không ion hóa và dạng ion hóa, dẫn đến hiện tượng pic bị kéo đuôi ($T_f > 1,4$), chân pic dãn rộng, rửa giải không hoàn toàn và dễ gây tắc cột. Đưa pH pha động về 3,0 bằng đệm phosphate giúp toàn bộ phân tử Ebastine chuyển sang dạng cation ($C_{32}H_{39}O_{2}NH^+$) phân cực hơn, giảm tương tác lưu giữ quá mức trên pha tĩnh $C_{18}$, từ đó pic sắc nhọn, cân đối ($T_f \approx 1,05$) và rửa giải nhanh chóng trong 10 phút.

3. Phương pháp định lượng HPLC đã phát triển đạt các chỉ tiêu thẩm định cụ thể nào?

Phương pháp đáp ứng đầy đủ yêu cầu theo hướng dẫn AOAC và ASEAN:

  • Tính phù hợp hệ thống: %RSD của thời gian lưu là 0,35%, %RSD diện tích pic là 0,72%, số đĩa lý thuyết trung bình 6605 đĩa, hệ số đối xứng $T_f = 1,05$.
  • Khoảng tuyến tính: Từ 1,25 đến 3,25 µg/mL ($R^2 = 0,9998$, độ chệch bias $\le 15%$, tung độ gốc tại 100% là $-1,60%$).
  • Độ lặp lại và độ đúng trung gian: %RSD độ lặp lại đạt 1,97% ($n = 6$), %RSD độ đúng trung gian đạt 1,78% ($n = 12$).
  • Độ đúng: Tỷ lệ thu hồi hoạt chất ở các mức 60%, 100%, 120% dao động từ 98,90% đến 100,08% (%RSD $\le 3,0%$).

4. Điều kiện thử độ hòa tan và tiêu chuẩn chấp nhận đối với viên phân tán Ebastine 5 mg được quy định như thế nào?

Điều kiện hòa tan bao gồm: Thiết bị kiểu cánh khuấy, môi trường đệm acid $pH = 1,2$ (chứa NaCl và HCl), thể tích 900 mL, nhiệt độ $37 \pm 0,5^\circ\text{C}$, tốc độ quay 50 vòng/phút, thời gian thử 15 phút. Tiêu chuẩn chấp nhận: Lượng Ebastine hòa tan không được thấp hơn 80% (Q) so với hàm lượng ghi trên nhãn sau 15 phút.

5. Kết quả thử độ hòa tan thực tế trên mẫu viên phân tán Ebastine 5 mg của Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia đạt bao nhiêu?

Thử nghiệm trên 6 viên thuộc lô nghiên cứu cho thấy mức độ hòa tan của các viên đạt từ 95,82% đến 100,81%, giá trị trung bình là 97,60% với %RSD = 1,75%. Không có viên nào giải phóng dưới 80% hoạt chất sau 15 phút, toàn bộ mẫu thử đều đạt yêu cầu về độ hòa tan.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp Dược sĩ đã phát triển thành công quy trình thử độ hòa tan và phương pháp định lượng bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) cho viên phân tán Ebastine 5 mg. Quy trình phân tích đã được thẩm định toàn diện theo các tiêu chuẩn quốc tế của AOAC và Hướng dẫn ASEAN, thể hiện tính đặc hiệu vượt trội so với phương pháp đo quang phổ UV-VIS, độ tuyến tính cao, độ đúng và độ lặp lại tin cậy. Kết quả ứng dụng thực tế trên chế phẩm do Viện Công nghệ Dược phẩm Quốc gia sản xuất cho thấy 100% mẫu thử đạt tiêu chuẩn giải phóng hoạt chất (trung bình đạt 97,60% sau 15 phút), cung cấp cơ sở khoa học giá trị phục vụ công tác kiểm nghiệm và xây dựng tiêu chuẩn chất lượng thuốc.