Nghiên Cứu Văn Hóa Rừng Ở Tây Bắc Lào và Tây Bắc Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh văn hóa rừng ở tây bắc lào và tây bắc việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Sengsoulath Youbi
• Người hướng dẫn: Ts. Đặng Hoài Giang
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Văn Hóa Rừng Ở Tây Bắc Lào Và Tây Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
• 1.1. Khái niệm văn hóa rừng
• 1.2. Giới thiệu về vùng Tây Bắc Lào
• 1.3. Giới thiệu về vùng Tây Bắc Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: Văn hóa rừng nhìn từ Tây Bắc Lào và Tây Bắc Việt Nam
• 2.1. Văn hóa rừng của người Lào ở Tây Bắc Lào
• 2.2. Văn hóa rừng của người Việt ở Tây Bắc Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: Biến đổi về văn hóa và một vài so sánh bước đầu
• 3.1. Những biến đổi của văn hóa rừng trong thời gian hiện nay
• 3.2. Những nét tương đồng
• 3.3. Những nét khác biệt
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về Văn Hóa Rừng Tây Bắc Lào và Việt Nam

Văn hóa rừng là một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân Tây Bắc Lào và Việt Nam. Rừng không chỉ cung cấp tài nguyên thiên nhiên mà còn hình thành nên các giá trị văn hóa, tín ngưỡng và phong tục tập quán của các dân tộc nơi đây. Nghiên cứu văn hóa rừng giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, cũng như những biến đổi trong cách ứng xử với rừng qua thời gian.

1.1. Khái niệm Văn Hóa Rừng và Ý Nghĩa của Nó

Văn hóa rừng được định nghĩa là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần mà con người tạo ra trong quá trình tương tác với rừng. Điều này bao gồm các phong tục, nghi lễ và tín ngưỡng liên quan đến rừng, phản ánh sự tôn trọng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Đặc Điểm Văn Hóa Rừng ở Tây Bắc Lào

Văn hóa rừng ở Tây Bắc Lào mang đậm bản sắc dân tộc, với nhiều phong tục tập quán gắn liền với rừng. Người Lào coi rừng là nơi linh thiêng, nơi cư trú của các vị thần và tổ tiên, từ đó hình thành nên các nghi lễ cúng bái và bảo vệ rừng.

II. Vấn Đề và Thách Thức trong Bảo Tồn Văn Hóa Rừng

Mặc dù văn hóa rừng vẫn tồn tại, nhưng hiện nay đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế, đô thị hóa và biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến tài nguyên rừng và các giá trị văn hóa liên quan. Việc bảo tồn văn hóa rừng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

2.1. Tác Động của Kinh Tế và Đô Thị Hóa

Sự phát triển kinh tế và đô thị hóa đã dẫn đến việc khai thác rừng một cách bừa bãi, làm suy giảm tài nguyên rừng và ảnh hưởng đến các phong tục tập quán của người dân. Nhiều nghi lễ truyền thống đã bị lãng quên do sự thay đổi trong lối sống.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu và Ảnh Hưởng đến Rừng

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi môi trường sống của nhiều loài thực vật và động vật trong rừng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sinh kế của người dân mà còn làm giảm đi sự đa dạng văn hóa gắn liền với rừng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Văn Hóa Rừng Hiện Nay

Để hiểu rõ hơn về văn hóa rừng, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Từ việc phân tích tài liệu đến thực địa, các phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác và phong phú về văn hóa rừng.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Tài Liệu

Phân tích tài liệu là phương pháp quan trọng giúp tổng hợp các nghiên cứu trước đó về văn hóa rừng. Điều này giúp xác định các xu hướng và biến đổi trong văn hóa rừng qua thời gian.

3.2. Nghiên Cứu Thực Địa và Phỏng Vấn

Nghiên cứu thực địa cho phép các nhà nghiên cứu tiếp cận trực tiếp với cộng đồng, thu thập thông tin từ người dân về các phong tục tập quán và nghi lễ liên quan đến rừng. Phỏng vấn sâu giúp hiểu rõ hơn về nhận thức và thái độ của người dân đối với rừng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu văn hóa rừng không chỉ mang lại giá trị học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong các chính sách bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển cộng đồng.

4.1. Bảo Tồn và Phát Triển Bền Vững

Các nghiên cứu về văn hóa rừng có thể giúp xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả, kết hợp giữa bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương.

4.2. Giáo Dục và Nâng Cao Nhận Thức

Giáo dục cộng đồng về giá trị văn hóa rừng là rất quan trọng. Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của rừng trong đời sống sẽ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa và tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết Luận và Tương Lai của Văn Hóa Rừng

Văn hóa rừng ở Tây Bắc Lào và Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội cho việc bảo tồn và phát triển. Tương lai của văn hóa rừng phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm Quan Trọng của Hợp Tác

Hợp tác giữa chính quyền, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương là cần thiết để bảo tồn văn hóa rừng. Các chương trình hợp tác có thể tạo ra những giải pháp bền vững cho việc bảo vệ tài nguyên rừng.

5.2. Định Hướng Tương Lai cho Văn Hóa Rừng

Định hướng tương lai cho văn hóa rừng cần phải chú trọng đến việc phát triển bền vững, bảo tồn các giá trị văn hóa và tài nguyên thiên nhiên. Các chính sách cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng và tôn trọng các giá trị văn hóa địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Tây Bắc Lào sở hữu diện tích tự nhiên khoảng 64.115 km² với hơn 90% là địa hình đồi núi hiểm trở, nơi cư trú của hơn 1.000.000 người thuộc 20 dân tộc. Liền kề qua dải biên giới tự nhiên dài 700 km là vùng Tây Bắc Việt Nam rộng khoảng 36.000 km², chiếm 25% diện tích miền Bắc Việt Nam và là không gian sinh sống của trên 5.000.000 cư dân. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, quá trình khai thác tự nhiên thiếu kiểm soát đã khiến diện tích rừng tự nhiên tại hai khu vực suy giảm đáng kể, đồng thời làm mai một các tri thức bản địa truyền thống.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là phân tích, giải mã và đối sánh "văn hóa rừng" giữa cộng đồng người Lào (tại Tây Bắc Lào) và người Thái (tại Tây Bắc Việt Nam) trên các phương diện: nhận thức không gian, phương thức phân loại rừng, tập quán sinh kế và hệ thống nghi lễ tín ngưỡng.

Phạm vi nghiên cứu không gian tập trung khảo sát điển cứu tại làng Suandara (huyện Xiêng Ngơn, tỉnh Luangprabang, Lào) đối sánh với các địa bàn người Thái tại các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu và Hòa Bình (Việt Nam). Về thời gian, luận văn bao quát tiến trình lịch sử từ giai đoạn trước thế kỷ 20 cho đến năm 2019.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lấp đầy khoảng trống học thuật về nhân học sinh thái xuyên biên giới, đóng góp cơ sở dữ liệu định tính phục vụ công tác hoạch định chính sách bảo vệ hơn 100.000 km² diện tích tự nhiên và duy trì đa dạng sinh học tại hành lang kinh tế - sinh thái Lào - Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng thuyết Sinh thái nhân văn (Cultural Ecology) để luận giải cơ chế thích ứng của con người trước điều kiện tự nhiên vùng thung lũng - núi cao, kết hợp thuyết Chức năng cấu trúc (Structural Functionalism) nhằm làm rõ vai trò của các thiết chế tín ngưỡng trong việc duy trì trật tự xã hội và cân bằng sinh thái.

Khung khái niệm của luận văn được xây dựng trên 4 trụ cột chính:

1. Văn hóa: Tiếp cận theo định nghĩa của UNESCO năm 1986 và Edward Burnett Tylor năm 1871, nhìn nhận văn hóa là tổng thể các giá trị vật chất, tinh thần, tri thức và tập quán do cộng đồng sáng tạo.
2. Rừng: Tiếp cận theo Luật Lâm nghiệp Việt Nam năm 2017 (hệ sinh thái đạt diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên, độ tàn che từ 0,1 trở lên) và Luật Lâm nghiệp Lào năm 2007 (hệ thống sinh thái gồm tài nguyên sinh vật, đất và nguồn nước).
3. Văn hóa rừng: Được tác giả định nghĩa là tập hợp các ứng xử đặc trưng gắn với hệ sinh thái rừng của cộng đồng sở tại, thể hiện qua nhận thức, nghi lễ, phương thức quản lý, khai thác và bảo vệ rừng, được trao truyền qua nhiều thế hệ.
4. Tín ngưỡng vạn vật hữu linh (Animism): Hệ thống niềm tin muôn vật đều có linh hồn (phi/then), đóng vai trò nền tảng trong ứng xử môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng, kết hợp giữa tư liệu thứ cấp từ hơn 50 công trình chuyên khảo của các học giả tiền bối và nguồn dữ liệu sơ cấp điền dã dân tộc học. Cỡ mẫu khảo sát thực địa được thực hiện toàn diện tại làng Suandara (gồm 80% hộ người Lào theo Phật giáo Nam tông và 20% hộ người H'mông) với 15 cuộc phỏng vấn sâu các nhân chứng then chốt (trưởng làng, già làng, Kuan Chặm - người hướng dẫn nghi lễ) cùng 3 cuộc thảo luận nhóm tập trung.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được lựa chọn nhằm tiếp cận những cá nhân nắm giữ tri thức bản địa sâu sắc nhất về rừng. Phương pháp phân tích tài liệu và phương pháp so sánh - đối chiếu được áp dụng để làm rõ các tương đồng loại hình và dị biệt văn hóa. Tiến trình nghiên cứu kéo dài 24 tháng (2017 - 2019), trong đó đợt điền dã thực địa tập trung diễn ra trọn vẹn trong 30 ngày vào tháng 3 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống phân loại rừng có sự tương đồng cấu trúc hoàn hảo: Cả hai tộc người đều phân chia không gian sinh thái thành 3 loại hình rõ rệt. Người Lào phân lập thành Rừng thiêng (gồm Rừng ma Pa sạ rộng 2 ha và Rừng thần làng Pa hó/Đồng hó), Rừng cấm nguồn nước (Pa sa nguôn) và Rừng sản xuất (Pa phạ lịt). Tương ứng, người Thái phân chia thành Rừng thiêng (Đông Sựa, Đông Tu Mương, Rừng ma), Rừng cấm mương phai và Rừng sản xuất nương rẫy.

Thứ hai, cơ chế thiêng hóa tạo ra hiệu quả bảo vệ tài nguyên đạt mức tuyệt đối: Nghi lễ Khăm hó (cúng thần làng) của người Lào diễn ra 2 lần mỗi năm (lần 1 kéo dài 3 ngày vào tháng 6 Dương lịch, lần 2 diễn ra 1 ngày vào tháng 11 Dương lịch). Biểu tượng "Tá leo hang" (phên tre đan hình mắt cáo lục lăng) cắm ở cổng làng thiết lập ranh giới bất khả xâm phạm, cấm 100% hoạt động khai thác rừng trong những ngày kiêng làng.

Thứ ba, sự tích hợp tôn giáo tạo nên hai sắc thái quản trị sinh thái khác biệt: Người Lào tại Luangprabang lồng ghép triết lý từ bi của Phật giáo Nam tông (Theravada) với tín ngưỡng thờ Phi. Trong suốt 3 tháng mùa chay Bun Khẩu Phăn Xả (từ tháng 7 đến tháng 9 Dương lịch), 100% dân làng kiêng sát sinh và không vào rừng khai thác gỗ. Ngược lại, người Thái Tây Bắc vận hành hoàn toàn dựa trên cấu trúc vũ trụ luận đa tầng Mường Then và sự điều phối thế quyền của tầng lớp quý tộc cùng mạng lưới Thầy Mo qua các lễ Xên Bản, Xên Mường.

Thứ tư, quá trình chuyển đổi sinh kế hiện đại: Khoảng 30% đến 40% diện tích rừng sản xuất tại địa bàn khảo sát đã chuyển dịch sang canh tác cây công nghiệp như cao su, tếch và đót. Áp lực kinh tế thị trường khiến thời gian thực hành kiêng làng tại một số thời điểm rút ngắn từ 3 ngày xuống còn 1 ngày.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự tương đồng bắt nguồn từ nguồn gốc chung ngữ hệ Tai - Kadai và phương thức canh tác lúa nước tại các thung lũng hẹp, nơi nguồn nước phụ thuộc 100% vào độ che phủ của tán rừng đầu nguồn. Sự khác biệt xuất phát từ lịch sử tiếp nhận tôn giáo: Vương quốc Lạn Xạng nâng Phật giáo lên vị trí quốc giáo từ thế kỷ 14, tạo ra sự dung hợp giữa luật Phật và luật tục; trong khi xã hội Thái Tây Bắc duy trì chế độ tự quản bản mường truyền thống.

Dữ liệu nghiên cứu cho phép trực quan hóa qua biểu đồ ma trận không gian sinh thái 2x3 (2 tộc người đối chiếu qua 3 loại rừng) hoặc bảng so sánh đối chuẩn 5 tham số (Nhận thức - Phân loại - Nghi thức - Chế tài - Xu hướng biến đổi). Kết quả này bổ khuyết và mở rộng đáng kể cho các nghiên cứu của Cầm Trọng năm 1978, Vũ Trường Giang năm 2009 và Đặng Thị Oanh năm 2015, đưa ra góc nhìn so sánh xuyên biên giới đầu tiên giữa văn hóa rừng Lào và Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thể chế hóa và pháp lý hóa tri thức bản địa: Đề nghị Bộ Nông Lâm Lào và Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn Việt Nam chỉ đạo các cơ quan kiểm lâm cấp huyện công nhận 100% diện tích rừng thiêng (Pa sạ, Đồng hó, Đông Sựa) vào danh mục rừng bảo vệ cảnh quan văn hóa trước năm 2028.

2. Phục hồi và duy trì các tổ tuần tra rừng cộng đồng: Chính quyền cấp xã/bản tại 5 tỉnh Tây Bắc Lào và 6 tỉnh Tây Bắc Việt Nam cần khôi phục vai trò điều phối của Già làng, Trưởng bản, Kuan Chặm và Thầy Mo. Mục tiêu duy trì tỷ lệ che phủ rừng đạt trên 65% tại các lưu vực sông Khan và sông Đà giai đoạn 2026 - 2030.

3. Phát triển mô hình kinh tế sinh thái và du lịch di sản: Sở Văn hóa, Thông tin & Du lịch các tỉnh Luangprabang, Sơn La, Điện Biên cần xây dựng thí điểm ít nhất 5 tuyến du lịch trải nghiệm văn hóa rừng gắn với sinh kế phi gỗ (dược liệu, mật ong), mục tiêu gia tăng 25% đến 30% thu nhập bền vững cho cư dân bản địa trong vòng 3 năm tới.

4. Tăng cường liên kết nghiên cứu và giám sát xuyên biên giới: Thiết lập chương trình hợp tác định kỳ hàng năm giữa Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia Lào về nhân học môi trường, hoàn thiện khung giám sát tài nguyên chung dọc 700 km đường biên giới vào cuối năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp và dân tộc học: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm để lồng ghép luật tục bảo vệ rừng vào hệ thống pháp luật nhà nước tại vùng đồng bào thiểu số.
2. Giảng viên, học viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Việt Nam học, Đông Nam Á học, Nhân học: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điền dã đối sánh liên quốc gia và khung lý thuyết sinh thái văn hóa.
3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan bảo tồn quốc tế (WWF, IUCN): Cung cấp dữ liệu nền tảng phục vụ thiết kế các dự án quản trị tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (CBRM) tại tiểu vùng sông Mê Kông.
4. Chuyên gia phát triển du lịch bền vững và doanh nghiệp lữ hành sinh thái: Gợi mở nguồn tư liệu văn hóa độc đáo để xây dựng các sản phẩm du lịch di sản rừng có trách nhiệm.

Câu hỏi thường gặp

Khái niệm văn hóa rừng trong luận văn được hiểu như thế nào? Văn hóa rừng là tổng thể các ứng xử mang tính thích ứng của cộng đồng cư dân vùng rừng núi đối với hệ sinh thái rừng, biểu hiện qua tri thức bản địa, tập quán canh tác, cơ chế phân loại không gian và hệ thống nghi lễ tín ngưỡng được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Điểm khác biệt cốt lõi trong văn hóa rừng của người Lào và người Thái là gì? Người Lào tại Tây Bắc Lào kết hợp chặt chẽ giữa tín ngưỡng thờ thần rừng với giáo lý Phật giáo Nam tông, thực hành kiêng sát sinh trong 3 tháng mùa chay. Trong khi đó, người Thái Tây Bắc Việt Nam vận hành hoàn toàn dựa trên hệ thống tín ngưỡng đa thần bản địa do Thầy Mo chủ trì.

Biểu tượng Tá leo hang trong lễ cúng thần làng có chức năng gì? Tá leo hang là tấm phên tre đan mắt cáo hình lục lăng được cắm ở cổng làng Suandara trong suốt 3 ngày lễ Khăm hó. Biểu tượng này có chức năng tâm linh xua đuổi tà ma và đóng vai trò như biển cấm người ngoài xâm nhập, thiết lập trạng thái kiêng kỵ tuyệt đối để bảo vệ không gian rừng làng.

Luận văn đã tiến hành phương pháp khảo sát thực địa như thế nào? Tác giả đã thực hiện chuyến điền dã kéo dài 30 ngày tại làng Suandara, tỉnh Luangprabang vào tháng 3 năm 2019. Phương pháp nghiên cứu bao gồm quan sát tham dự trực tiếp, phỏng vấn sâu trưởng làng, già làng, Kuan Chặm và tiến hành 3 phiên thảo luận nhóm tập trung với cư dân sở tại.

Giá trị ứng dụng thực tiễn lớn nhất của công trình là gì? Công trình chứng minh rằng các thiết chế tâm linh và tri thức bản địa có hiệu quả bảo vệ rừng tương đương hoặc vượt trội so với các chế tài hành chính đơn thuần, cung cấp giải pháp kết hợp hương ước bản làng với luật pháp hiện đại để bảo tồn tài nguyên bền vững.

Kết luận

1. Công trình luận văn là nghiên cứu chuyên sâu tiên phong giải mã và đối sánh văn hóa rừng giữa cộng đồng người Lào (Tây Bắc Lào) và người Thái (Tây Bắc Việt Nam).
2. Nghiên cứu khẳng định sự thống nhất trong tính đa dạng của văn hóa sinh thái Đông Nam Á, nơi rừng vừa là không gian sinh tồn vật chất, vừa là điểm tựa tâm linh tối thượng của con người.
3. Sự tích hợp giữa Phật giáo Nam tông ở Lào và hệ thống tín ngưỡng đa thần ở Việt Nam đã tạo nên hai mô hình ứng xử môi trường độc đáo nhưng có chung mục đích duy trì cân bằng tự nhiên.
4. Lộ trình giai đoạn 2026 - 2028 cần tập trung mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các vùng sinh thái Nam Lào và Tây Nguyên Việt Nam để hoàn thiện bức tranh toàn cảnh về văn hóa rừng.
5. Luận văn là tài liệu khoa học giá trị, mở ra hướng tiếp cận mới trong công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể song hành cùng chiến lược bảo vệ an ninh môi trường bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn bao gồm có 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 1. Khái niệm “văn hóa rừng” 1. Giới thiệu về vùng Tây Bắc Lào 1. Giới thiệu về vùng Tây Bắc Việt Nam Chƣơng 2: Văn hóa rừng nhìn từ Tây Bắc Lào và Tây Bắc Việt Nam 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Văn hóa rừng của người Lào ở Tây Bắc Lào 2. Văn hóa rừng của người Việt ở Tây Bắc Việt Nam Chƣơng 3: Biến đổi về văn hóa và một vài so sánh bƣớc đầu 3. Những biến đổi của văn hóa rừng trong thời gian hiện nay 3. Những nét tương đồng 3.

Những nét khác biệt 3. Các nguyên nhân dẫn đến sự tương đồng và khác biệt. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm văn hóa rừng 1.

Một số khái niệm về văn hóa Các nhà nghiên cứu đã đưa ra hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa (culture). Người đầu tiên đưa ra định nghĩa về văn hóa là Taylor – một nhà nhân loại học người Anh. Ông viết: “Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng của tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách là thành viên của xã hội”[14, tr. Dựa trên quan điểm duy vật lịch sử, C.Mác coi văn hóa là toàn bộ những thành quả được tạo ra nhờ hoạt động lao động sáng tạo của con người – hoạt động sản xuất vật chất và tái sản xuất ra đời sống hiện thực của con người.

Mác đã đồng nhất văn hóa với phương thức hoạt động sống riêng có của con người. Đó là phương thức mà con người sử dụng lao động sáng tạo của mình để biến đổi và cải tạo giới tự nhiên, “vận dụng bản chất cố hữu của mình” để cải tạo hiện thực khách quan, “nhào nặn”, “xây dựng” thực tại khách quan cho chính mình “theo các quy luật của cái đẹp” [2, tr. Theo chủ tịch Hồ Chí Minh, “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.

Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [13, tr 408]. Năm 1986, Tổ chức văn hóa thế giới (UNESCO), đã cho rằng: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc, quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người những suy xét về bản thân.

Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thiện được đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩ mới mẻ và tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân”[36, tr. Hiện nay, đa số học giả cho rằng, văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử [36, tr. Một số khái niệm về rừng Năm 1930, Morozov đã định nghĩa khái niệm về rừng như sau: Rừng là một tổng thể cây gỗ, có mối liên hệ với nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định và trong khí quyển, rừng chiếm phần lớn về mặt trái đất và là một bộ phận của cảnh quan địa lý.

Tcachenco đã phát biểu rằng: Rừng là một bộ phận cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể cây gỗ, cây bụi, cây cỏ, động vật và vi sinh vật. Trong quá trình phát triển của mình chúng có mối quan hệ sinh học và ảnh hưởng lẫn nhau với hoàn cảnh bên ngoài. Mê Lê Khôp quan niệm rằng: Rừng là sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hình thành phức tạp của tự nhiên, là thành phần cơ bản của sinh quyển địa cầu [24, tr. Quốc hội nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào năm 2007, đã định nghĩa rừng: “Rừng là tài nguyên thiên nhiên quý giá, có hệ thống sinh thái riêng gồm có các loài sinh vật, nguồn nước và đất rừng trong đó có các loài cây cối tự mọc lên theo tự nhiên hoặc có người trồng trong khu vực rừng phòng hộ, rừng cấm và rừng sản xuất [43].

Theo Luật Lâm Nghiệp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 2017, “Rừng là một hệ sinh thái bao gồm các loài thực vật rừng, động vật rừng, nấm, vi sinh vật, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó thành phần chính là một hoặc một số loài cây thân gỗ, tre, nứa, cây họ cau có chiều cao được xác định theo hệ thực vật trên núi đất, núi đá, đất ngập nước, đất cát hoặc hệ thực vật đặc trưng khác; diện tích liên vùng từ 0,3 ha trở lên; độ tàn che từ 0,1 trở lên [30]. Như vậy, các định nghĩa trên chủ yếu hiểu rừng như là một hệ sinh thái tự nhiên, nhưng đối với các tộc người có cuộc sống gần gũi với rừng, môi trường sống của họ toàn gắn liền với rừng núi thì rừng không chỉ là tự nhiên thuần túy. Theo nhà văn hóa Nguyên Ngọc, đối với các tộc người ở Tây Nguyên, họ coi từng cây rừng đúng như một sinh vật sống chẳng hề thua kém con người, cũng có linh hồn ngang bằng con người, cũng đầy cảm xúc, vui mừng, hạnh phúc, đau đớn hệt con người. Khi buộc phải chặt hạ một cây gỗ cho nhu cầu thiết yếu của mình, bao giờ người Tây Nguyên cũng ân cần làm lễ xin lỗi cây, tạ ơn rừng.

Người Tây Nguyên sống “theo đạo đức của rừng”, quan niệm con người cần phải hiến mình như rừng. Như vậy ở Tây Nguyên, rừng là cội nguồn của đời sống tâm linh, tức phần sâu xa nhất trong con người và cộng đồng người, mất rừng thì con người và cộng đồng người mất đi cái 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nền rộng lớn, bền chặt, sâu thẳm nhất của mình, trở nên bơ vơ, “tha hóa”, mất gốc, mất cội nguồn [22, tr. Theo quan niệm của người Dao Đỏ, “Có rừng là có cuộc sống”, rừng cung cấp gỗ lạt làm nhà, củi đun; rừng là nơi sinh ra nguồn nước sinh hoạt và làm ruộng; rừng sản sinh ra các loại rau, củ, quả. đáp ứng nhu cầu thực phẩm cho các bữa ăn hàng ngày; rừng là nơi nuôi dưỡng các loại cây thuốc chữa bệnh cứu người; rừng tạo ra các bãi chăn thả vật nuôi.

Với môi trường rừng tạo ra tán che, thanh lọc không khí (mỗi lần đốt lửa lá cây rừng sẽ hút sạch khói), tạo khí hậu trong lành mát mẻ ở mùa hè; rừng chắn gió bão, lũ lụt, sạt lở, giảm thiểu thiên tai,.Rừng là biểu tượng cao cả, vĩ đại, tốt lành mà người Dao Đỏ dùng để răn dạy con cháu thông qua các câu tục ngữ, thành ngữ, chẳng hạn như: Giảm tàu pẻ phản nhần khú khí, Trỉnh tầu tải mụa khú rìa làng. Tạm dịch: Không cần cơm trắng ăn ngon Chỉ cần cây to che bóng mát. Ý của câu tục ngữ này là: chỉ cần bố mẹ có tấm lòng tốt, thương con cháu, là chỗ dựa tinh thần, che chở cho con cháu, còn hơn được ăn ngon mà thiếu đi tình thương yêu vỗ về của đấng sinh thành [26, tr. Trong khi đó, người Hà Nhì quan niệm rằng: rừng và cây rừng, con thú trong rừng điều có linh hồn như con người.Theo ghi chép của Trần Hữu, khi gieo hạt cho một vụ mùa mới, người Hà Nhì bao giờ cũng phải khấn hồn cây và thần rừng A Pố Xả Kha.

Khi vào rừng kiếm củi, hái rau, chặt cây, người Hà Nhì cũng phải cúng thần rừng, cầu xin thần cho hái rau, chặt cây. Một số 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người chết bất đắc kỳ tử ở trong rừng cũng hóa thành loài ma ác đe dọa con người khi họ vào rừng và bị rừng trừng phạt như Xá Xí Khà Là Cộ (ma người chết do hổ vồ), Xá Xí Khà Ngú Cộ (ma người chết do gấu vồ, Xá Xí Ô Ló Tụ (ma người chết do rắn cắn). Như vậy quan niệm về rừng, nhìn nhận về rừng của người Hà Nhì vừa phản ánh mối quan hệ thân thiện hòa hợp với rừng vừa linh thiêng hóa rừng. Với quan niệm như vậy, người Hà Nhì đặc biệt quan tâm đến rừng, có thái độ kính trọng, sợ hãi hoặc chăm sóc rừng, cây rừng như đối với người thân, bề trên của mình.

Mặt khác người Hà Nhì còn tạo ra cơ chế thiêng bảo vệ rừng. Rừng linh thiêng vì trong rừng có nhiều lực lượng siêu nhiên ảnh hưởng đến đời sống con người, vì mỗi loại cây, mỗi vũng nước đều có thần chủ. Con người xâm phạm đến rừng cây, tự nhiên sẽ bị trừng phạt. Cơ chế thiêng tạo ra sức mạnh bảo vệ rừng, tạo ra ý thức tự giác, buộc con người phải tôn trọng rừng, không được phá loại rừng [27, tr.

Văn hóa rừng Từ các khái niệm “văn hóa” và “rừng” đã trình bày ở phần trên, tác giả đưa ra cách hiểu của mình về văn hóa rừng như sau: văn hóa rừng là một tập hợp các ứng xử đặc trưng gắn với hệ sinh thái rừng của các cộng đồng sở tại, được thể hiện trong quan niệm, các nghi lễ, các hình thức quản lý, khai thác và bảo vệ rừng của họ, rồi dần dần trở thành phong tục tập quán, tín ngưỡng tốt đẹp được chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giới thiệu về vùng Tây Bắc Lào 1. Vị trí địa lý, khí hậu Theo địa lý Lào, Lào được chia thành 3 miền: miền Bắc, Trung, Nam nhưng theo cục Khí tượng và Thủy văn Lào phân chia nước Lào thành 4 vùng gồm có: vùng Đông Bắc, Tây Bắc, Trung và Nam.