Luận Văn Thạc Sĩ Về Quy Luật Quan Hệ Sản Xuất Và Kinh Tế Thị Trường Xã Hội Chủ Nghĩa Tại Việt Nam

Khám phá quy luật quan hệ sản xuất và vai trò của nó trong xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Thủy
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Cảnh Nhạc
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vận Dụng Quy Luật Quan Hệ Sản Xuất Phù Hợp Với Trình Độ Phát Triển Của Lực Lượng Sản Xuất Trong Việc Xây Dựng Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SỰ VẬN DỤNG QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT VÀO XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 1.1. Nội dung và vị trí của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
• 1.1.1. Nội dung của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Tóm tắt

I. Nội dung và vị trí của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất (LLSX) là một trong những quy luật cơ bản trong lý thuyết kinh tế xã hội chủ nghĩa. Nội dung của quy luật này nhấn mạnh rằng sự phát triển của lực lượng sản xuất phải đi đôi với sự điều chỉnh và phát triển của quan hệ sản xuất. Khi lực lượng sản xuất phát triển, quan hệ sản xuất cũng cần được điều chỉnh để phù hợp, nhằm tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế. Điều này có nghĩa là, nếu quan hệ sản xuất không phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, sẽ dẫn đến những mâu thuẫn và cản trở sự phát triển của nền kinh tế. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện nay, việc vận dụng quy luật này càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Sự phát triển của lực lượng sản xuất không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn phụ thuộc vào trình độ quản lý, chính sách kinh tế và sự tham gia của các thành phần kinh tế khác nhau. Do đó, việc nhận thức và vận dụng đúng quy luật này sẽ giúp xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

1.1. Lực lượng sản xuất và các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất

Khái niệm lực lượng sản xuất được C. Mác định nghĩa là sự kết hợp giữa con người và tư liệu sản xuất. Trong đó, con người là yếu tố chủ thể, có khả năng sáng tạo và cải tạo tự nhiên để tạo ra của cải vật chất. Các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất bao gồm: người lao động, tư liệu sản xuất và công nghệ. Sự phát triển của lực lượng sản xuất không ngừng diễn ra, phản ánh trình độ chinh phục tự nhiên của con người. Khi lực lượng sản xuất phát triển, nó sẽ tạo ra những yêu cầu mới đối với quan hệ sản xuất. Nếu quan hệ sản xuất không được điều chỉnh kịp thời, sẽ dẫn đến những mâu thuẫn trong quá trình sản xuất, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Do đó, việc nhận thức rõ ràng về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là rất quan trọng trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

II. Vận dụng quy luật quan hệ sản xuất trong xây dựng kinh tế thị trường

Việc vận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong xây dựng nền kinh tế thị trường là một thách thức lớn. Để thực hiện điều này, cần có những chính sách kinh tế phù hợp, nhằm tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các thành phần kinh tế. Chính sách cần phải đảm bảo sự công bằng trong phân phối tài nguyên, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong sản xuất. Một trong những vấn đề quan trọng là phải xác định rõ vai trò của Nhà nước trong việc điều tiết và quản lý nền kinh tế thị trường. Nhà nước cần phải có những biện pháp hỗ trợ cho các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, để họ có thể phát triển bền vững. Đồng thời, cần phải tạo ra một hệ thống pháp lý rõ ràng, minh bạch để bảo vệ quyền lợi của các nhà đầu tư và người lao động. Việc thực hiện các chính sách này sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế thị trường và đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

2.1. Chính sách kinh tế và quản lý nhà nước

Chính sách kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc vận dụng quy luật quan hệ sản xuất. Nhà nước cần phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng để điều chỉnh các hoạt động kinh tế, đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong các giao dịch. Việc quản lý nhà nước cần phải linh hoạt, phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất và các yếu tố khác trong nền kinh tế thị trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và các doanh nghiệp để tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi. Đồng thời, cần phải chú trọng đến việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, nhằm nâng cao chất lượng lao động và khả năng cạnh tranh của nền kinh tế thị trường. Điều này không chỉ giúp phát triển lực lượng sản xuất, mà còn góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hơn 20 năm đổi mới kinh tế tại Việt Nam, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng như tăng trưởng kinh tế ổn định, sự phát triển đa dạng các thành phần kinh tế và nâng cao năng lực quản lý. Tuy nhiên, nền kinh tế cũng đối mặt với nhiều thách thức như nguy cơ chệch hướng XHCN, suy thoái kinh tế toàn cầu, gia tăng thất nghiệp và bất bình đẳng xã hội. Vấn đề then chốt được đặt ra là làm thế nào để vận dụng quy luật quan hệ sản xuất (QHSX) phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất (LLSX) nhằm xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN hiệu quả.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ vai trò và cơ sở lý luận của quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, đồng thời phân tích thực tiễn vận dụng quy luật này trong hơn 20 năm đổi mới, chỉ ra những thành tựu và hạn chế, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực vận dụng quy luật trong giai đoạn hiện nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quá trình chuyển đổi nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường nhiều thành phần có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN, với trọng tâm là các chính sách và thực tiễn từ năm 1986 đến nay.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng và hoàn thiện đường lối phát triển kinh tế của Đảng, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển kinh tế xã hội, đồng thời làm tài liệu tham khảo cho giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế chính trị và triết học kinh tế tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và các văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam. Hai lý thuyết trọng tâm là:

1. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất: Đây là quy luật cơ bản chi phối sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội, trong đó LLSX là yếu tố động quyết định QHSX, còn QHSX là hình thức biểu hiện và có tác động trở lại LLSX. Sự phù hợp giữa QHSX và LLSX là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội.

2. Phép biện chứng duy vật trong phát triển kinh tế xã hội: Mâu thuẫn biện chứng giữa QHSX và LLSX tạo nên sự vận động và phát triển của phương thức sản xuất, đồng thời phản ánh tính gián đoạn và sự chuyển đổi giữa các hình thái kinh tế - xã hội.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: lực lượng sản xuất (bao gồm người lao động, tư liệu lao động và đối tượng lao động), quan hệ sản xuất (quan hệ sở hữu, tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm), trình độ và tính chất của LLSX, cũng như mối quan hệ biện chứng giữa QHSX và LLSX.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp lôgíc và lịch sử: Phân tích sự phát triển của QHSX và LLSX qua các giai đoạn lịch sử, đặc biệt là trong bối cảnh Việt Nam từ trước đổi mới đến nay.
• Phương pháp hệ thống cấu trúc: Xem xét mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành LLSX và QHSX trong hệ thống kinh tế xã hội.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh: Đánh giá thực tiễn vận dụng quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX trong xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, so sánh các giai đoạn và các mô hình kinh tế khác nhau.
• Nguồn dữ liệu: Luận văn dựa trên các văn kiện Đảng, báo cáo kinh tế xã hội, các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn, số liệu thống kê kinh tế quốc gia và các tài liệu pháp luật liên quan.
• Timeline nghiên cứu: Tập trung phân tích giai đoạn từ năm 1986 (khởi đầu đổi mới) đến năm 2008, với trọng tâm là hơn 20 năm xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các chính sách, nghị quyết, báo cáo kinh tế và các tài liệu nghiên cứu liên quan đến quá trình đổi mới kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn này. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các tài liệu tiêu biểu, có tính đại diện cao cho các giai đoạn và lĩnh vực nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò quyết định của quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX: Luận văn khẳng định quy luật này là cơ sở lý luận quan trọng giúp Đảng xác định mô hình phát triển kinh tế phù hợp, từ đó xây dựng đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Sự phù hợp này giúp phát hiện mâu thuẫn nội tại của nền kinh tế và xác định các động lực phát triển xã hội.

2. Thực tiễn vận dụng quy luật trong hơn 20 năm đổi mới: Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu như tăng trưởng kinh tế khá, đa dạng thành phần kinh tế, năng lực quản lý được nâng cao, và sự công nhận của quốc tế về nền kinh tế thị trường. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế như nguy cơ chệch hướng XHCN, suy thoái kinh tế toàn cầu ảnh hưởng, hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ có nguy cơ phá sản, thất nghiệp gia tăng và bất bình đẳng xã hội.

3. Sai lầm trong vận dụng quy luật trước đổi mới (trước 1986): Việc áp dụng QHSX không phù hợp với trình độ phát triển thấp của LLSX đã dẫn đến kìm hãm sự phát triển kinh tế. Cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp và chế độ sở hữu công hữu áp dụng quá sớm đã làm giảm động lực sáng tạo và hiệu quả sản xuất, dẫn đến khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng trong thập niên 1980.

4. Mâu thuẫn biện chứng giữa QHSX và LLSX trong quá trình phát triển: Luận văn chỉ ra rằng sự không phù hợp giữa QHSX và LLSX là nguyên nhân chính gây ra các khủng hoảng kinh tế và xã hội. Sự phù hợp tương đối và tính chất mâu thuẫn của quy luật này đòi hỏi phải có sự điều chỉnh linh hoạt, sáng tạo trong chính sách và tổ chức thực hiện.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những thành tựu và hạn chế trong quá trình vận dụng quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX được phân tích sâu sắc. Thành tựu đạt được nhờ sự nhận thức đúng đắn và vận dụng sáng tạo quy luật này trong xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đồng thời phát huy vai trò của các thành phần kinh tế đa dạng và năng lực quản lý nhà nước.

Ngược lại, những hạn chế và sai lầm chủ yếu do vận dụng quy luật một cách chủ quan, duy ý chí, thiếu linh hoạt, rập khuôn và chưa tôn trọng trình độ phát triển thực tế của LLSX. So sánh với các nghiên cứu khác, luận văn bổ sung phân tích chi tiết về mối quan hệ biện chứng giữa QHSX và LLSX, đồng thời nhấn mạnh vai trò của sự phù hợp này trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tăng trưởng GDP, tỷ lệ thất nghiệp, số lượng doanh nghiệp phá sản qua các năm, cũng như bảng so sánh các chỉ tiêu kinh tế trước và sau đổi mới để minh họa rõ nét tác động của việc vận dụng quy luật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu và tổng kết thực tiễn: Đẩy mạnh các nghiên cứu khoa học về quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX, cập nhật và bổ sung lý luận để phục vụ xây dựng chính sách kinh tế. Thời gian: 1-2 năm; Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

2. Hoàn thiện cơ chế sở hữu và quản lý kinh tế: Đa dạng hóa các hình thức sở hữu phù hợp với trình độ phát triển của LLSX, đồng thời cải cách cơ chế quản lý, giảm quan liêu, tăng cường tính linh hoạt và hiệu quả. Thời gian: 3-5 năm; Chủ thể: Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính.

3. Phát huy vai trò của người lao động và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đầu tư đào tạo, nâng cao trình độ kỹ thuật, chuyên môn và kỹ năng cho người lao động để phù hợp với yêu cầu phát triển LLSX hiện đại. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, các cơ sở đào tạo nghề.

4. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và điều chỉnh chính sách: Thiết lập hệ thống giám sát hiệu quả việc thực hiện các chính sách kinh tế, kịp thời phát hiện và điều chỉnh các sai lệch nhằm đảm bảo sự phù hợp với quy luật QHSX và trình độ phát triển của LLSX. Thời gian: liên tục; Chủ thể: các cơ quan quản lý nhà nước, Đảng bộ các cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo Đảng, Nhà nước: Giúp hiểu rõ cơ sở lý luận và thực tiễn vận dụng quy luật QHSX phù hợp với LLSX để xây dựng và điều chỉnh chính sách phát triển kinh tế xã hội.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Triết học, Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế: Cung cấp tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng XHCN.

3. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia kinh tế xã hội: Hỗ trợ phân tích, đánh giá các chính sách kinh tế và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện Việt Nam.

4. Cán bộ quản lý và thực thi chính sách ở các cấp địa phương và doanh nghiệp: Nâng cao nhận thức về vai trò của quy luật QHSX và LLSX trong tổ chức sản xuất, quản lý và phát triển kinh tế địa phương, doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là gì?
   Quy luật này chỉ ra rằng quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất để thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Nếu không phù hợp, quan hệ sản xuất sẽ kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất.

2. Tại sao nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa lại cần vận dụng quy luật này?
   Vì nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế phức tạp, đòi hỏi sự cân bằng giữa các thành phần kinh tế và sự quản lý của Nhà nước, nên việc vận dụng quy luật giúp đảm bảo sự phát triển bền vững, tránh chệch hướng và khủng hoảng.

3. Những sai lầm lớn trong vận dụng quy luật này trước đổi mới là gì?
   Sai lầm chủ yếu là áp dụng quan hệ sản xuất công hữu và cơ chế kế hoạch hóa tập trung khi lực lượng sản xuất còn thấp kém, dẫn đến kìm hãm sự phát triển, thiếu động lực sáng tạo và khủng hoảng kinh tế.

4. Làm thế nào để nâng cao năng lực vận dụng quy luật trong giai đoạn hiện nay?
   Cần tăng cường nghiên cứu lý luận, hoàn thiện cơ chế sở hữu và quản lý, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời thiết lập hệ thống giám sát và điều chỉnh chính sách kịp thời.

5. Vai trò của người lao động trong lực lượng sản xuất hiện đại là gì?
   Người lao động là yếu tố quyết định trong lực lượng sản xuất, với vai trò sáng tạo, sử dụng công cụ lao động và áp dụng tri thức khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, góp phần phát triển kinh tế xã hội.

Kết luận

• Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật cơ bản chi phối sự phát triển kinh tế - xã hội và là nền tảng lý luận cho xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
• Việc vận dụng quy luật này trong hơn 20 năm đổi mới đã mang lại nhiều thành tựu quan trọng nhưng cũng còn tồn tại những hạn chế cần khắc phục.
• Sai lầm trong vận dụng quy luật trước đổi mới đã làm kìm hãm sự phát triển kinh tế, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh linh hoạt và sáng tạo trong chính sách.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực vận dụng quy luật, bao gồm nghiên cứu lý luận, hoàn thiện cơ chế sở hữu, phát triển nguồn nhân lực và tăng cường giám sát chính sách.
• Tiếp tục nghiên cứu và áp dụng quy luật này là bước đi cần thiết để phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN bền vững, góp phần thực hiện mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”.

Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách và cán bộ quản lý cần tiếp tục nghiên cứu, vận dụng sáng tạo quy luật này để xây dựng và phát triển nền kinh tế Việt Nam phù hợp với xu thế phát triển toàn cầu và đặc thù quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA SỰ VẬN DỤNG QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT VÀO XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 1. Nội dung và vị trí của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất 1. Nội dung của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất * Lực lượng sản xuất và các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất Thuật ngữ “Lực lượng sản xuất” lần đầu tiên được C. Mác nêu trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức” (1846).

Nội dung của khái niệm được ông phát biểu sâu sắc thêm trong các tác phẩm: “Sự khốn cùng của triết học” (1847), “Lao động làm thuê và tư bản” (1849) và đặc biệt là trong bộ “Tư bản”. Mác nêu rõ nội hàm của khái niệm LLSX qua những yếu tố cấu thành, đó là người lao động và tư liệu sản xuất. Các yếu tố này tác động với nhau thúc đẩy sự phát triển sản xuất, làm cho LLSX luôn thay đổi. Từ đó, LLSX được hiểu là kết quả của năng lực thực tiễn của con người trong quá trình sản xuất tạo ra của cải xã hội.

Hiện nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm LLSX, nhưng đều thống nhất ở việc nêu lên nội dung cơ bản của khái niệm gồm những yếu tố sau: LLSX biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, là kết quả năng lực thực tiễn của con người trong quá trình chinh phục tự nhiên. LLSX là một thể thống nhất hữu cơ gồm yếu tố con người và tư liệu sản xuất. Trong đó, con người là chủ thể tích cực, sáng tạo và sử dụng các phương tiện, công cụ để tác động vào tự nhiên tạo ra những vật phẩm cần thiết cho xã hội. Đây chính là nội dung cơ bản nhất của khái niệm LLSX.

11 z LLSX được phát triển không ngừng trong quá trình sản xuất xã hội. Từ đó có thể chỉ ra nội dung có tính chất tổng hợp của khái niệm LLSX như sau: LLSX là biểu hiện trình độ chinh phục tự nhiên của con người, là kết quả năng lực thực tiễn của con người trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, là một thể thống nhất hữu cơ giữa yếu tố con người và tư liệu sản xuất, trong đó con người là chủ thể tích cực và sáng tạo với trí tuệ là chủ đạo, có tri thức khoa học và kỹ thuật, trình độ chuyên môn, kỹ năng và những kinh nghiệm, thói quen, biết chế tạo và sử dụng các phương tiện lao động tác động vào các đối tượng của tự nhiên, cải tạo chúng, biến chúng thành của cải vật chất phục vụ cho nhu cầu xã hội, LLSX phát triển không ngừng trong quá trình sản xuất xã hội. LLSX biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Nghĩa là, trong quá trình sản xuất xã hội, con người chinh phục tự nhiên bằng cách tổng hợp các sức mạnh hiện thực của mình.

LLSX nói lên năng lực thực tiễn của con người trong quá trình sản xuất tạo ra của cải xã hội. LLSX là biểu hiện mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Nhưng không phải mọi mối quan hệ giữa con người với tự nhiên đều là LLSX. Vì con người còn có nhiều mối quan hệ khác với tự nhiên như quan hệ thẩm mỹ, quan hệ tình cảm, quan hệ nhận thức, quan hệ thích nghi và cải tạo.

Chỉ có mối quan hệ nào mà trong đó con người cải tạo những vật phẩm của tự nhiên thành những sản phẩm vật chất cho xã hội mới là biểu hiện của LLSX. LLSX bao gồm toàn bộ tư liệu sản xuất và người lao động sử dụng tư liệu sản xuất đó với kinh nghiệm sản xuất, kỹ năng, kỹ xảo và thói quen lao động của họ. Thứ nhất, về tư liệu sản xuất: Trong quá trình sản xuất, để cải biến đối tượng lao động thành sản phẩm thoả mãn nhu cầu của mình, con người phải sử dụng tư liệu sản xuất. Tư liệu sản xuất là yếu tố không thể thiếu trong quá trình sản xuất, thiếu nó thì con người không thể tiến hành sản xuất được.

Tư liệu sản xuất được cấu thành từ hai bộ phận căn bản là tư liệu lao động và đối tượng lao động, Mác nói: “Cả tư liệu lao động và đối tượng lao động đều biểu hiện ra là tư liệu sản xuất” [65, tr 17]. 12 z Đối tượng lao động là vật thể tự nhiên mà con người tác động vào và cải tạo chúng thành những của cải vật chất khác nhau. Vật thể đó có thể nằm sẵn trong giới tự nhiên bao quanh con người. Trong trường hợp này, nó còn được tách ra khỏi giới tự nhiên và là đối tượng lao động của ngành công nghiệp khai thác.

Trong nhiều ngành sản xuất, đối tượng lao động là những vật liệu chịu sự tác động của lao động con người một hoặc vài lần. Đối tượng lao động là nguyên liệu. Nguyên liệu này có thể là cơ sở tự nhiên chủ yếu của sản phẩm đã được sản xuất ra. Mác phân biệt hai loại đối tượng này như sau: “Mọi nguyên liệu đều là đối tượng.

Nhưng không phải mọi đối tượng đều là nguyên liệu, đối tượng lao động chỉ trở thành nguyên liệu sau khi đã trải qua một sự biến đổi nào đó do lao động gây ra”[65, tr 232]. Như vậy, chúng ta có thể hiểu đối tượng lao động chính là những thứ mà con người sử dụng công cụ lao động tác động vào nó, biến nó thành những sản phẩm hữu ích. Nó có thể có sẵn trong tự nhiên như đất, nước, cây rừng…Song phần lớn do con người tạo ra dưới dạng nguyên vật liệu - sản phẩm của quá trình chế biến như sắt, thép, các loại nhựa hoá học… Tư liệu lao động chính là khâu trung gian của người lao động và đối tượng lao động. Mác định nghĩa tư liệu lao động như sau: “Tư liệu lao động là một vật, hay là toàn bộ những vật mà đặt ở giữa họ và đối tượng lao động và được họ lấy làm vật truyền dẫn hoạt động của họ vào đối tượng ấy” [65, tr 232].

Theo nghĩa đó, tư liệu lao động gồm: công cụ sản xuất, ví dụ như: máy móc, dụng cụ thủ công…chúng cấu thành hệ xương và hệ cơ của nền sản xuất; các yếu tố phục vụ trực tiếp sản xuất hoặc gián tiếp quá trình sản xuất ví dụ như: đất đai trong công nghiệp, nhà cửa dùng cho sản xuất, các công trình xây dựng, các sông đào, đường xá, bến bãi…(còn gọi là cơ sở hạ tầng của sản xuất); các đồ dùng để chứa đựng, bảo quản nguyên vật liệu và sản phẩm làm ra như: kho, bể chứa, thùng, chậu… Những thứ này đã cấu thành hệ huyết quản của nền sản xuất. 13 z Thứ hai là người lao động: Người lao động chính là nguồn cung cấp sức lao động (tổng hợp thể lực và trí lực) là chủ thể của lao động sản xuất. Quá trình lao động chính là quá trình con người sử dụng công cụ lao động để tác động vào đối tượng lao động một cách có mục đích và kết quả. Trong các yếu tố hợp thành LLSX, người lao động là yếu tố giữ vai trò quan trọng nhất.

Vì nếu không có con người thì ngay cả một kỹ thuật hoàn thiện nhất cũng trở thành một kỹ thuật chết. Dù cho trình độ cơ khí hoá và tự động hoá của sản xuất như thế nào, sản xuất bao giờ cũng do con người tiến hành. Dựa vào trình độ đã đạt được của sản xuất, vào kinh nghiệm sản xuất, vào thói quen lao động của mình, vào nhận thức về tự nhiên, tất cả những nhân tố này cùng phát triển với sự phát triển của sản xuất, con người sáng chế, sử dụng và cải tiến công cụ sản xuất. Lênin đã nhấn mạnh rằng, LLSX thứ nhất của loài người là người công nhân, người lao động.

Công cụ lao động chỉ có thể tác động được vào đối tượng lao động khi nó kết hợp với sức lao động của con người, nếu tách khỏi con người thì bản thân công cụ sản xuất không thể trở thành LLSX của xã hội được. Công cụ sản xuất và tất cả các tư liệu lao động đều là sự nghiệp của bàn tay con người, là sự vật chất hoá kinh nghiệm và kiến thức đã tích lũy được, là chỉ số nói lên những thành công của họ trong việc chinh phục giới tự nhiên. Vì thế, con người là LLSX chủ yếu. Con người bằng sức lực và trí tuệ của mình chế tạo ra công cụ lao động và dùng công cụ đó tác động vào tự nhiên để tạo ra những sản phẩm vật chất nhằm thoả mãn nhu cầu của bản thân và xã hội.

Trong quá trình sản xuất, bản thân con người đối diện với thực tế của tự nhiên với tư cách là một lực lượng của tự nhiên. Để chiếm hữu được thực thể tự nhiên, cải tạo tự nhiên bắt chúng phục vụ những mục đích, nhu cầu của mình, con người đã vận dụng đến sức mạnh tự nhiên của bản thân họ như tay, chân, đầu và hai bàn tay. Chính vì thế, trong khi tác động vào tự nhiên, con người cũng làm thay đổi chính bản thân mình. Con người khi tham gia vào quá trình sản xuất với tư cách là một yếu tố của LLSX sẽ làm cho con người ngày càng phát triển và hoàn thiện hơn cả về thể xác lẫn trí tuệ, tâm hồn.

Chính quá trình con người tham gia lao động và thông qua lao động thực tiễn, con người đã dùng trí tuệ để: nhận thức bản chất, quy luật 14 z của các sinh vật, hiện tượng của thế giới khách quan, sử dụng chúng làm phương tiện sản xuất, không ngừng sáng tạo ra cho mình những LLSX ngày càng lớn mạnh, tinh vi, con người đã biến những phần vật chất do tự nhiên cung cấp thành “khí quan nhân tạo” của mình để nhận thức sâu hơn, xa hơn, bản chất hơn cả lĩnh vực vi mô cũng như vĩ mô của tự nhiên. Đây cũng chính là đặc trưng lao động sáng tạo của con người mà thế giới động vật không thể nào có được. Con người chính là động vật biết chế tạo công cụ lao động. Con người không chỉ quyết định sự ra đời của công cụ lao động mà còn quyết định cả quá trình vận hành chúng.

Máy móc, công cụ dù có hiện đại, tinh vi đến đâu đi chăng nữa, nhưng nếu không có con người sử dụng, vận hành thì cũng trở thành vô ích, sẽ giống như trạng thái “nguyên thuỷ” của chúng mà thôi. Công cụ lao động được coi là yếu tố động của LLSX.