Luận Văn Thạc Sĩ: Vận Dụng Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ Tác Phẩm Văn Chương Vào Dạy Học Thơ Đường

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vnu ued vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học thơ đường trong trường, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Văn Đức
• Trường học: Trường đại học giáo dục
• Chuyên ngành: Sư phạm ngữ văn
• Đề tài: Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học thơ Đường trong trường trung học cơ sở
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương
• 1.2. Các hướng tiếp cận chủ yếu
• 1.3. Mối quan hệ giữa các hướng tiếp cận
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Thực trạng việc dạy học thơ Đường ở trường trung học cơ sở
• 1.6. Khảo sát thực tế
• 1.7. Kết luận về thực trạng
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC TÁC PHẨM THƠ ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ
• 2.1. Những yêu cầu khi dạy học tác phẩm thơ Đường theo hướng tiếp cận đồng bộ
• 2.2. Phù hợp với trình độ tiếp nhận và tâm lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở
• 2.3. Phát huy tính tích cực, chủ động của người học
• 2.4. Vận dụng thích hợp tri thức ngoài văn bản
• 2.5. Nắm vững đặc trưng thể loại thơ cổ điển
• 2.6. Những đề xuất về biện pháp dạy học thơ Đường
• 2.6.1. Phương hướng chung
• 2.6.2. Các biện pháp cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Giáo án thực nghiệm
• 3.2. Quá trình thực nghiệm
• 3.3. Mục đích thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm
• 3.5. Nội dung và tiến trình thực nghiệm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ Trong Dạy Học Thơ Đường

Việc dạy học thơ Đường trong trường trung học cơ sở không chỉ đơn thuần là truyền đạt kiến thức mà còn là một quá trình tiếp cận văn học một cách đồng bộ. Quan điểm tiếp cận đồng bộ giúp giáo viên và học sinh hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật và nội dung tư tưởng của các tác phẩm thơ Đường. Thơ Đường, với những đặc trưng riêng biệt, đòi hỏi một phương pháp giảng dạy phù hợp để học sinh có thể cảm nhận và tiếp thu một cách hiệu quả.

1.1. Đặc Điểm Của Thơ Đường Trong Giáo Dục

Thơ Đường là một thể loại văn học cổ điển, mang đậm tính nghệ thuật và triết lý. Việc dạy học thơ Đường cần chú trọng đến ngôn ngữ, hình ảnh và cảm xúc mà tác giả muốn truyền tải. Điều này giúp học sinh không chỉ hiểu nội dung mà còn cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn từ.

1.2. Lợi Ích Của Việc Áp Dụng Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ

Áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ trong dạy học thơ Đường giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, khả năng phân tích và cảm thụ văn học. Học sinh sẽ được khuyến khích tìm hiểu sâu hơn về bối cảnh lịch sử, văn hóa và tâm tư của tác giả, từ đó nâng cao khả năng tiếp nhận văn học.

II. Thách Thức Trong Việc Dạy Học Thơ Đường Ở Trường Trung Học Cơ Sở

Dạy học thơ Đường ở trường trung học cơ sở gặp nhiều thách thức, từ ngôn ngữ khó hiểu đến sự khác biệt về tư duy nghệ thuật giữa học sinh và tác phẩm. Những rào cản này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2.1. Rào Cản Ngôn Ngữ Trong Tiếp Cận Thơ Đường

Ngôn ngữ của thơ Đường thường mang tính cổ điển, với nhiều từ ngữ và hình ảnh khó hiểu đối với học sinh. Việc giải thích và làm rõ ngôn ngữ là rất cần thiết để học sinh có thể tiếp cận tác phẩm một cách dễ dàng hơn.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Kích Thích Sự Quan Tâm Của Học Sinh

Nhiều học sinh có thể cảm thấy nhàm chán khi học thơ Đường do thiếu sự kết nối với thực tế cuộc sống. Giáo viên cần tìm ra những phương pháp giảng dạy sáng tạo để thu hút sự chú ý và hứng thú của học sinh.

III. Phương Pháp Dạy Học Thơ Đường Theo Hướng Tiếp Cận Đồng Bộ

Để dạy học thơ Đường hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Việc này không chỉ giúp học sinh hiểu bài mà còn phát triển kỹ năng tư duy và cảm thụ văn học.

3.1. Phương Pháp Tích Hợp Liên Môn Trong Dạy Học

Tích hợp liên môn giúp học sinh thấy được mối liên hệ giữa thơ Đường và các môn học khác như lịch sử, văn hóa. Điều này không chỉ làm phong phú thêm kiến thức mà còn giúp học sinh phát triển tư duy đa chiều.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Trong Dạy Học Thơ Đường

Công nghệ có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động, hấp dẫn hơn. Việc sử dụng video, hình ảnh và các tài liệu trực tuyến sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về tác phẩm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ Trong Dạy Học

Việc áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ trong dạy học thơ Đường đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng phân tích và cảm thụ văn học.

4.1. Kết Quả Khảo Sát Thực Tế Về Dạy Học Thơ Đường

Khảo sát thực tế cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc hiểu và cảm nhận thơ Đường sau khi áp dụng phương pháp dạy học mới. Điều này chứng tỏ rằng việc tiếp cận đồng bộ là một hướng đi đúng đắn.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh Về Phương Pháp Dạy Học

Học sinh đã có những phản hồi tích cực về phương pháp dạy học mới. Nhiều em cho biết cảm thấy hứng thú hơn với việc học thơ Đường và có thể cảm nhận được vẻ đẹp của tác phẩm.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dạy Học Thơ Đường

Tương lai của việc dạy học thơ Đường trong trường trung học cơ sở sẽ phụ thuộc vào sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy. Việc áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ sẽ tiếp tục là một xu hướng quan trọng trong giáo dục.

5.1. Định Hướng Phát Triển Phương Pháp Dạy Học

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu của học sinh. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học thơ Đường.

5.2. Tăng Cường Đào Tạo Giáo Viên Về Dạy Học Thơ Đường

Đào tạo giáo viên về các phương pháp dạy học hiện đại và quan điểm tiếp cận đồng bộ là rất cần thiết. Giáo viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để có thể giảng dạy hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ Đường là di sản thi ca mẫu mực của văn học phương Đông với tính hàm súc, niêm luật chặt chẽ và chiều sâu triết lý nhân sinh. Trong chương trình Ngữ văn 7 học kỳ I tại trường Trung học cơ sở, mảng thơ Đường chiếm 4 tiết (tương đương 33% tổng thời lượng giảng dạy các tác phẩm thơ), tập trung vào hai tác phẩm trọng tâm là Tĩnh dạ tứ của Lý Bạch và Hồi hương ngẫu thư của Hạ Tri Chương, bên cạnh hai tác phẩm đọc thêm là Vọng Lư sơn bộc bố và Mao ốc vị thu phong sở phá ca. Tuy nhiên, do khoảng cách niên đại hơn 1300 năm, rào cản ngôn ngữ chữ Hán cùng đặc trưng ước lệ cổ điển, việc tiếp nhận thi phẩm Đường thi ở lứa tuổi 13 đến 14 gặp rất nhiều trở ngại. Thực tế ghi nhận có tới hơn 70% học sinh cảm thấy thơ Đường khó tiếp thu và việc giảng dạy của giáo viên dễ rơi vào tình trạng diễn dịch một chiều, khô khan hoặc suy diễn chủ quan.

Trước yêu cầu đổi mới căn bản phương pháp dạy học theo Điều 28.2 Luật Giáo dục về việc phát huy tính chủ động, tích cực của người học, nghiên cứu này được triển khai nhằm vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào việc dạy học thơ Đường tại trường Trung học cơ sở. Đề tài xác định mục tiêu cốt lõi là xây dựng một quy trình sư phạm khoa học, dung hòa giữa việc giải mã thi pháp nguyên tác chữ Hán, tìm hiểu bối cảnh lịch sử phát sinh và phát huy năng lực tiếp nhận thẩm mỹ sáng tạo của học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát và thực nghiệm trên 87 học sinh khối 7 tại trường Trung học cơ sở Phương Mai (quận Đống Đa, Hà Nội) trong năm học 2014–2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc nâng cao hơn 40% mức độ hứng thú học tập, giúp học sinh nắm bắt trọn vẹn vẻ đẹp tư tưởng tác phẩm và cung cấp tư liệu phương pháp luận thiết thực cho đội ngũ giáo viên Ngữ văn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận tiếp nhận văn học và quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương do Giáo sư Phan Trọng Luận và Giáo sư Nguyễn Thanh Hùng khởi xướng. Quan điểm tiếp cận đồng bộ khẳng định tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật động, đòi hỏi sự kết hợp hài hòa của 3 hướng tiếp cận then chốt:

• Tiếp cận lịch sử phát sinh: Khám phá bối cảnh văn hóa - xã hội thời đại Đường, tiểu sử và tư tưởng tác giả (Lý Bạch, Hạ Tri Chương) cùng hoàn cảnh sáng tác cụ thể để làm điểm tựa lý giải nguồn gốc mạch nguồn cảm xúc.
• Tiếp cận cấu trúc văn bản: Đi sâu vào bản thể tác phẩm thông qua hệ thống thi pháp cổ điển, cấu trúc niêm luật, phép đối ngẫu, cấu trúc tuyệt cú và mối quan hệ giữa nguyên tác chữ Hán, bản phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ.
• Tiếp cận lịch sử chức năng và tiếp nhận: Coi người học là chủ thể tiếp nhận đồng sáng tạo, khai thác sự cộng hưởng cảm xúc giữa tâm hồn học sinh hiện đại và tâm tư của người xưa, biến tri thức tác phẩm thành giá trị bồi dưỡng nhân cách.

Bên cạnh đó, đề tài bám sát các khái niệm cốt lõi của lý luận dạy học Ngữ văn hiện đại như hoạt động hóa người học, dạy học tích hợp, tương tác đa chiều và nguyên tắc giáo dục lấy học sinh làm trung tâm theo quy định hiện hành của ngành giáo dục.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sư phạm:

• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua điều tra xã hội học bằng phiếu hỏi, phỏng vấn sâu giáo viên và khảo sát chất lượng học tập của 87 học sinh lớp 7 (lớp 7A1 với 47 học sinh và lớp 7A2 với 40 học sinh) tại trường Trung học cơ sở Phương Mai, Hà Nội.
• Dữ liệu thứ cấp: Khảo cứu chương trình, Sách giáo khoa và Sách giáo viên Ngữ văn 7 Tập 1 (Nhà xuất bản Giáo dục), cùng 9 tài liệu tuyển tập dịch thuật và bình giảng thi ca đời Đường từ năm 1940 đến nay.

Phương pháp chọn mẫu được tiến hành theo hình thức chọn mẫu mục đích kết hợp phân tầng thuận tiện trong các lớp học chính khóa nhằm phản ánh chân thực năng lực nhận thức của học sinh cấp Trung học cơ sở. Lý do lựa chọn phân tích kết hợp định tính (phân tích sư phạm, dự giờ, xử lý biên bản quan sát) và định lượng (thống kê toán học, kiểm định tần số, tỷ lệ %) là nhằm đối chiếu khách quan hiệu quả trước và sau khi áp dụng phương pháp tiếp cận đồng bộ trong khung thời gian học kỳ I năm học 2014–2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng dạy học thơ Đường tại trường phổ thông đã làm sáng tỏ 3 phát hiện mang tính then chốt:

• Thứ nhất, mức độ thụ động và rào cản nhận thức cao ở học sinh: Trước thực nghiệm, khảo sát bài Tĩnh dạ tứ cho thấy có 70,0% học sinh nhận định tác phẩm hay nhưng rất khó học; 50,0% duy trì lối học thụ động chỉ nghe giảng và ghi chép; 95,0% chỉ chuẩn bị bài bằng cách chép lại máy móc gợi ý Sách giáo khoa. Đối với bài Hồi hương ngẫu thư, tỷ lệ học sinh học thụ động chiếm 68,0% và có tới 60,0% cảm thấy nội dung bài thơ khó tiếp thu.
• Thứ hai, hiện tượng thoát ly văn bản chữ Hán trong giảng dạy: Hơn 65,0% giáo viên khi lên lớp dành phần lớn thời gian phân tích trên bản dịch thơ tiếng Việt, bỏ qua bước đối chiếu phiên âm và giải nghĩa từng yếu tố Hán Việt trọng yếu. Điển hình như các động từ "nghi" (ngỡ là), "cử" (ngẩng), "đê" (cúi), "tư" (nhớ) trong Tĩnh dạ tứ không được khai thác triệt để cấu trúc logic, dẫn đến tình trạng học sinh suy diễn tùy tiện về tư thế ngắm trăng của nhà thơ.
• Thứ ba, sự đứt gãy giữa tác phẩm và cảm xúc của người học: Khoảng 48,0% đến 50,0% học sinh chỉ cảm thấy việc tiếp thu bài học ở mức bình thường hoặc tẻ nhạt, thiếu sự đồng cảm thẩm mỹ với nỗi niềm tha hương hay tình yêu quê xứ của tác giả do giáo viên ít chú trọng hướng tiếp cận lịch sử chức năng.

Chỉ số khảo sát thực trạng	Bài Tĩnh dạ tứ (%)	Bài Hồi hương ngẫu thư (%)
Học sinh cảm thấy bài học hay nhưng khó hiểu	70,0%	60,0%
Học sinh chỉ nghe giảng và ghi chép thụ động	50,0%	68,0%
Chuẩn bị bài máy móc theo mẫu Sách giáo khoa	95,0%	90,0%
Đánh giá cảm nhận ở mức bình thường / không hứng thú	82,0%	60,0%

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên bắt nguồn từ áp lực phân phối thời lượng 45 phút cho một tiết dạy, khiến giáo viên lúng túng trong việc phân bổ giữa giảng giải kiến thức văn hóa thời Đường và phân tích ngôn từ. Thêm vào đó, việc lạm dụng trình chiếu đa phương tiện thiếu định hướng khiến học sinh tương tác với màn hình nhiều hơn văn bản, làm suy giảm ước tính khoảng 30% khả năng liên tưởng và cảm thụ chiều sâu ngôn ngữ thi ca.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương thích với các cảnh báo của Giáo sư Trần Đình Sử về những hạn chế của phương pháp giảng văn truyền thống, đồng thời khẳng định việc chuyển đổi sang mô hình đọc hiểu đồng bộ là tất yếu. Trong thực nghiệm sư phạm, dữ liệu kiểm tra đối chứng trình bày qua biểu đồ phân bố điểm số cho thấy nhóm áp dụng tiếp cận đồng bộ có tỷ lệ điểm khá giỏi tăng trưởng hơn 35% so với nhóm đối chứng dạy theo lối cũ. Việc kết hợp chặt chẽ giữa giải mã thi pháp chữ Hán và khơi gợi cảm xúc cá nhân đã giúp học sinh không chỉ hiểu đúng văn bản mà còn chuyển hóa thành tình yêu gia đình, quê hương một cách tự nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm đồng bộ nhằm tối ưu hóa chất lượng dạy học thơ Đường tại trường Trung học cơ sở:

• Xây dựng quy trình đọc hiểu văn bản 3 bước gắn với đặc trưng thi pháp: Giáo viên bộ môn Ngữ văn tổ chức tiến trình bài dạy từ đọc - đối chiếu bản phiên âm chữ Hán, giải nghĩa từ then chốt đến phân tích cấu trúc đối ngẫu và câu kết tuyệt cú. Đặt mục tiêu 100% các tiết dạy khai thác chính xác nghĩa văn bản gốc, loại bỏ hoàn toàn việc bình giảng thuần túy trên bản dịch thơ. Thời gian thực hiện: Áp dụng xuyên suốt trong toàn bộ các tiết dạy thơ cổ điển ngay từ đầu năm học.
• Vận dụng linh hoạt tri thức lịch sử và bối cảnh văn hóa ngoài văn bản: Giáo viên chắt lọc tư liệu về thân thế tác giả, phong trào viễn du thời Đường và đặc trưng thể loại cổ thể/Đường luật làm đòn bẩy gợi mở cảm xúc, tránh áp đặt thông tin tiểu sử dư thừa. Mục tiêu: Giảm thiểu hơn 90% các cách hiểu suy diễn sai lệch so với tinh thần tác phẩm. Thời gian thực hiện: Lồng ghép hợp lý trong 5-7 phút khởi động và hình thành kiến thức mới.
• Tổ chức hoạt động học tập tương tác và đối thoại tiếp nhận: Thiết kế các phiếu học tập và tổ chức thảo luận nhóm quy mô 4 đến 6 học sinh nhằm kích thích người học bộc lộ rung cảm, liên hệ tình yêu quê hương trong bối cảnh cuộc sống hiện đại. Mục tiêu: Đạt trên 80% học sinh tham gia phát biểu và trao đổi tích cực trong giờ học. Thời gian thực hiện: Triển khai định kỳ trong từng hoạt động khám phá và luyện tập.
• Đa dạng hóa hình thức kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn chỉ đạo kết hợp giữa đánh giá của giáo viên với hoạt động tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng giữa các học sinh thông qua bài tập viết đoạn văn cảm nhận, ngâm thơ hoặc sân khấu hóa. Mục tiêu: Đạt trên 85% học sinh đạt chuẩn chuẩn đầu ra về năng lực cảm thụ thẩm mỹ văn học cổ. Thời gian thực hiện: Trong các bài kiểm tra 15 phút, 45 phút và đánh giá tổng kết học kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang tính ứng dụng cao và là nguồn tư liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Giáo viên Ngữ văn cấp Trung học cơ sở: Sử dụng hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu bài Tĩnh dạ tứ và Hồi hương ngẫu thư để áp dụng trực tiếp vào quá trình giảng dạy 45 phút trên lớp, giải quyết triệt để sự lúng túng khi xử lý rào cản Hán văn và thi pháp cổ thể.
• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn: Khai thác làm tài liệu tham khảo nghiên cứu về lý luận phương pháp dạy học, tiếp cận tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại và phương pháp thiết kế công cụ thực nghiệm sư phạm định lượng chuẩn mực.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và tổ trưởng chuyên môn trường học: Ứng dụng khung lý thuyết và giải pháp đồng bộ để xây dựng các chuyên đề bồi dưỡng chuyên môn, tổ chức các buổi sinh hoạt tổ nhóm về đổi mới phương pháp đọc hiểu văn bản nghệ thuật cổ điển.
• Nhà biên soạn chương trình và Sách giáo khoa Ngữ văn: Tham khảo các phân tích thực chứng về độ chênh lệch giữa bản dịch thơ và nguyên tác, cùng hệ thống câu hỏi đọc hiểu nhằm hoàn thiện ngữ liệu chú thích và cấu trúc bài học trong các lần tái bản sách giáo khoa.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cần áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ khi dạy học thơ Đường ở bậc Trung học cơ sở?

Thơ Đường có tính cô đọng, hàm súc và khoảng cách thời đại lớn. Nếu chỉ tiếp cận một chiều theo hướng lịch sử phát sinh sẽ dễ biến giờ học thành bài giảng lịch sử, còn nếu chỉ thuần túy phân tích câu chữ sẽ làm mất đi bối cảnh tư tưởng. Tiếp cận đồng bộ kết hợp hài hòa lịch sử, ngôn từ văn bản và sự tiếp nhận của học sinh, giúp các em hiểu đúng và rung động sâu sắc trước vẻ đẹp tác phẩm.

Làm thế nào để giải quyết rào cản chữ Hán đối với học sinh lớp 7 trong thời lượng 45 phút?

Giáo viên không yêu cầu học sinh học viết chữ tượng hình mà tập trung vào việc đọc chuẩn âm Hán Việt và giải nghĩa các từ khóa quan trọng thông qua vốn từ Hán Việt quen thuộc. Thực tế thực nghiệm chứng minh rằng chỉ cần dành 10 đến 12 phút tập trung giải mã 4 động từ cốt lõi trong nguyên tác Tĩnh dạ tứ, học sinh đã có thể nắm bắt trọn vẹn mạch vận động tâm trạng của nhân vật trữ tình.

Việc phát huy tính sáng tạo của người học có dẫn đến tình trạng suy diễn tùy tiện không?

Tiếp cận theo hướng lịch sử chức năng luôn gắn chặt với bản thể văn bản. Mọi cảm nhận chủ quan của học sinh đều phải dựa trên cơ sở ngôn từ và hình tượng nghệ thuật của bài thơ. Giáo viên đóng vai trò là người định hướng, hướng dẫn học sinh lý giải cảm xúc có căn cứ xác đáng, qua đó ngăn chặn các suy diễn vô căn cứ như việc tranh luận sai lệch về tư thế ngắm trăng của thi nhân.

Phương pháp tiếp cận đồng bộ có làm quá tải thời lượng tiết dạy không?

Phương pháp không làm gia tăng khối lượng kiến thức mà tối ưu hóa tiến trình giảng dạy. Bằng cách loại bỏ các bài thuyết giảng dài dòng, giáo viên chuyển giao nhiệm vụ qua hệ thống câu hỏi gợi mở và phiếu học tập cho các nhóm 4 đến 6 học sinh. Nhờ vậy, thời lượng hoạt động tích cực của người học tăng lên chiếm hơn 60% tổng thời gian tiết học mà vẫn hoàn thành đầy đủ mục tiêu bài học.

Hiệu quả của mô hình tiếp cận đồng bộ được chứng minh qua những tiêu chí nào?

Hiệu quả được kiểm chứng định lượng trên 87 học sinh qua các bài kiểm tra đánh giá mức độ ghi nhớ kiến thức thi pháp, kỹ năng phân tích và năng lực cảm thụ văn học. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi ở nhóm thực nghiệm tăng vượt bậc (từ mức chỉ 20,7% hứng thú ban đầu lên hơn 75,0%), đồng thời xóa bỏ hoàn toàn tình trạng học thuộc lòng máy móc theo văn mẫu.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về quan điểm tiếp cận đồng bộ, tích hợp 3 hướng nghiên cứu: lịch sử phát sinh, bản thể văn bản và lịch sử chức năng vào dạy học thơ Đường.
• Khảo sát thực tiễn trên 87 học sinh và đội ngũ giáo viên đã chỉ rõ các điểm nghẽn về rào cản Hán văn, thói quen học thụ động và tình trạng thoát ly văn bản chữ Hán trong trường phổ thông.
• Xây dựng hệ thống 4 biện pháp sư phạm khả thi, định hình quy trình đọc hiểu 3 bước bám sát thi pháp cổ điển và phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của học sinh.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công qua 2 giáo án mẫu Tĩnh dạ tứ và Hồi hương ngẫu thư, minh chứng sự tiến bộ vượt bậc về kết quả học tập và hứng thú thẩm mỹ của người học.
• Đóng góp một mô hình dạy học hiện đại, có giá trị chuyển giao cao cho chương trình môn Ngữ văn cấp Trung học cơ sở trong giai đoạn đổi mới giáo dục toàn diện.

Về phương diện khoa học, luận văn là cầu nối quan trọng giữa lý luận văn học hiện đại và thực tiễn giảng dạy thơ cổ phương Đông. Kế hoạch tiếp theo cần mở rộng áp dụng mô hình cho toàn bộ 4 tác phẩm thơ Đường lớp 7 và mở rộng lên khối Trung học phổ thông trong các năm học tới. Các trường Trung học cơ sở và giáo viên Ngữ văn hãy chủ động áp dụng quy trình tiếp cận đồng bộ này vào kế hoạch bài dạy để biến mỗi giờ học thơ Đường thành một hành trình khám phá văn hóa giàu cảm xúc và phát triển toàn diện năng lực học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương Tác phẩm văn chương là một quá trình: hiện thực cuộc sống tác động đến nhà văn, những rung động của nhà văn trước cuộc sống cùng với tài năng nghệ thuật của họ sẽ cho ra đời những tác phẩm văn chương, tác phẩm văn chương khi đến với bạn đọc sẽ lại quay trở về tác động tới cuộc sống. Tuy nhiên, đây không phải là một quá trình khép kín mà phát triển theo hướng mở. Mỗi tác phẩm sẽ có những tác động khác nhau đối với những người đọc khác nhau.

Mỗi người đọc sẽ tìm thấy giá trị của tác phẩm ở những khía cạnh khác nhau. Điều đó phụ thuộc vào lứa tuổi, trình độ, hoàn cảnh. của người tiếp nhận. Tùy thuộc năng lực và bản lĩnh khoa học của mỗi người mà mỗi người có cách tiếp cận tác phẩm văn chương khác nhau.

Có người coi trọng hoàn cảnh lịch sử xã hội ra đời tác phẩm; có người đề cao cách đánh giá tác phẩm trong mối quan hệ tác động với bạn đọc; lại có người nhìn tác phẩm ở chính bản thân nó. Mỗi cách tiếp cận đều có những ưu điểm riêng. Để việc tiếp cận tác phẩm văn học hiệu quả cần cần phải xem xét tác phẩm trên tất cả các mặt một cách đồng thời hợp lý, đúng mức vào quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, cảm thụ tác phẩm. Quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương là quan điểm tiếp cận giá trị tác phẩm một cách toàn diện, khoa học.

Theo cố GS Phan Trọng Luận “Một kết luận khoa học văn chương quan trọng và cơ bản đối với người nghiên cứu và giảng dạy văn học là luôn luôn nắm vững một quan điểm tiếp cận đồng bộ, một sự vận dụng hài hòa các phương pháp lịch sử phát sinh, cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương. Một phương pháp tiếp cận khoa học như vậy được xây dựng từ nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn học, về bản chất cấu trúc và sinh mệnh của 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tác phẩm văn chương và đó cũng là sự vận động nhuần nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học về việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể. Giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hùng trong cuốn Đọc và tiếp nhận văn chương cũng khẳng định: “Hoạt động tiếp cận tác phẩm văn chương là thao tác đầu tiên của cơ chế tiếp nhận. Hoạt động này cần tiến hành một cách đồng bộ, không thể quá nặng, quá nhẹ với bất cứ một khunh hướng nào.

Khung hướng Tiếp cận lịch sử phát sinh quan tâm đến tính chất xã hội của tác phẩm, đến nguồn gốc nhận thức của văn học với đời sống. Hướng tiếp cận bản thể tác phẩm đào sâu vào cơ cấu hình thức được sáng tạo của tác phẩm. Đây là cách tiếp cận mang tính thẩm mỹ văn học. Khuynh hướng Tiếp cận chức năng – tác động tuy không bao hàm nhiều thao tác trí tuệ phức tạp nhưng lại phải vận dụng sự sáng suốt của trái tim để sự cộng thông giữa những vấn đề của con người trong quá trình diễn ra tốt đẹp.

Như vậy, tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương là một phương pháp “khoa học quan trọng” để tìm hiểu, cảm thụ tác phẩm văn chương. Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào việc dạy – học Văn trong nhà trường Phổ thông là một phương hướng đúng đắn và cần thiết. Các hướng tiếp cận chủ yếu 1. Tiếp cận từ góc độ lịch sử phát sinh Mỗi nhà văn đều được sinh ra trong một hoàn cảnh lịch sử và đều chịu sự tác động trở lại hoàn cảnh lịch sử.

Do vậy, việc nghiên cứu Văn học phải dựa vào lịch sử là một tất yếu. Mặt khác, mỗi nhà văn là một bản thể văn hoá, là một cá nhân trong cộng đồng xã hội nên việc tìm hiểu cá nhân văn hoá của nhà văn ở một mức độ nào đó sẽ giúp cho người đọc hiểu hơn tác phẩm của họ. Văn học cũng như mỗi tác phẩm văn chương luôn ra đời trong những bối cảnh lịch sử xã hội văn hoá cụ thể. Những yếu tố đó thẩm thấu, chắt lọc thông qua lăng kính của nhà văn để đi vào tác phẩm.

Thế nên muốn nghiên 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cứu cụ thể một tác phẩm chúng ta phải tìm đến bối cảnh lịch sử và cuộc đời nhà văn. Bài thơ Tiếng gà trưa của Xuân Quỳnh được viết vào năm 1968, thời kì kháng chiến chống Đế quốc Mỹ. Đây là thời điểm có ý nghĩa lớn lao, tác động trực tiếp đến mạch nguồn cảm xúc của bài thơ. Lúc này, lớp lớp thanh niên đã phải từ biệt những gì thân thuộc nhất của tuổi thơ, của mái ấm gia đình, của quê hương để lên đường ra trận.

Chính vì vậy, trên đường hành quân xa, khi nghe thấy tiếng gà nhảy ổ - một âm thanh quen thuộc và vô cùng bình dị lại gợi lên trong lòng người chiến sĩ biết bao nhiêu cảm xúc thân thương về người bà, về kỉ niệm tuổi thơ. Nếu chúng ta không hiểu được hoàn cảnh ra đời của tác phẩm thì khó có thể đồng cảm được với nỗi nhớ nhung của nhà thơ. Nếu tách Hồi hương ngẫu thư của Hạ Tri Chương ra khỏi thời đại mà ông đang sống và cuộc đời của nhà thơ thì chúng ta khó có thể hiểu nổi tâm trạng chơ vơ, lạc lõng, buồn tủi của nhà thơ trong giây phút khi vừa đặt chân tới quê hương của mình và cũng khó có thể hiểu được tình yêu quê hương tha thiết, sâu đậm của nhà thơ. Nhà thơ Hạ Tri Chương (659 – 744), quê ở Vĩnh Hưng, Việt Châu (nay thuộc huyện Tiêu Sơn, tỉnh Chiết Giang), đỗ tiến sĩ năm 695 và từ đấy ông sống ở kinh đô Trường An suốt 50 năm, làm quan tới chức Binh bộ Thượng thư, Bí thư giám.

Đương thời ông được vua Đường Huyền Tông coi trọng, khi từ quan về quê được vua tặng thơ, thái tử và các quan đưa tiễn. 50 năm làm quan ở kinh đô Trường An, có thể nói ông là người đứng trên đỉnh cao của danh vọng, nhưng đến lúc cuối đời vẫn không nguôi nhớ về quê cũ, vẫn giữ được hồn quê khi trở về : “Hương âm vô cải mấn mao tồi”. Nhưng khi trở về quê ở cái tuổi 80 – cái tuổi xưa nay hiếm thì chẳng còn ai nhận ra mình nữa: “Nhi đồng tương kiến bất tương thức Tiếu vấn: Khách tòng hà xứ lai” Và ông đã trở thành khách lạ ngay chính trên quê hương của mình. Thật là lạc lõng, bơ vơ; thật là buồn tủi, ngậm ngùi.

Nhưng cũng chính sự buồn tủi, ngậm ngùi này lại làm nên tứ thơ thấm đượm nỗi niềm quê hương xứ sở. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, tiếp cận theo khuynh hướng lịch sử phát sinh là một phương pháp tiếp cận hết sức quan trọng để tìm hiểu tác phẩm, là cơ sở để lí giải, đánh giá tác phẩm, giữa tác phẩm với hoàn cảnh mà nó ra đời. Nhưng nếu quá coi trọng tính lịch sử của tác phẩm sẽ dẫn đến sự phiến diện trong nghiên cứu bởi nó dẫn đến chỗ thoát li văn bản, suy diễn chủ quan; bàn luận, lí giải văn bản một cách áp đặt. Điều này, trong thực tế đã diễn ra với nền phê bình Việt Nam sau năm 1945.

Không ít người đã lấy những hiểu biết của mình về hoàn cảnh lịch sử, về cuộc đời nhà thơ để giải thích và tìm hiểu tác phẩm. Giá trị của các tác phẩm văn học nhiều khi chỉ được chú ý ở khía cạnh phản ánh cuộc đời thực, từ đó dẫn đến sai lầm: đồng nhất tác phẩm với cuộc đời thực. Hiện thực ngoài đời không đồng nhất với hiện thực trong tác phẩm bởi hiện thực trong tác phẩm là hiện thực được nhà văn lựa chọn, phản ánh, đánh giá theo quan niệm thẩm mỹ của riêng mình. Như vậy, khi tìm hiểu một tác phẩm văn học chúng ta cần phải tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử, cuộc đời nhà văn nhà thơ vì nó giúp chúng ta hiểu được một số khía cạnh nào đó về tác phẩm, nhưng cũng không nên tuyệt đối hóa phương pháp tiếp cận này.

Để khắc phục những hạn chế của phương pháp tiếp cận theo khuynh hướng lịch sử phát sinh, chúng ta cần kết hợp với các phương pháp tiếp cận khác. Tiếp cận văn bản Nếu như Tiếp cận lịch sử phát sinh là sự giao tiếp với xã hội về nghệ thuật ngoài tác phẩm thì Tiếp cận văn bản là giao tiếp với xã hội nghệ thuật trong tác phẩm. Từ việc tìm hiểu văn bản mà khám phá tư tưởng nghệ thuật, chiều sâu tác phẩm, tiềm năng sáng tạo của người nghệ sĩ. Hướng tiếp cận này quan tâm đến giá trị nội tại của tác phẩm.

Khi đọc tác phẩm, chúng ta phải chú ý đến câu chữ, tránh thoát li văn bản dẫn đến suy diễn một cách chủ quan thiếu căn cứ. Tôi đã có dịp đi dự giờ của một giáo viên khi dạy bài thơ Tĩnh dạ tứ (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh) của nhà thơ Lý Bạch. Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu hai câu thơ đầu: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chữ Hán: “Sàng tiền minh nguyệt quang Nghi thị địa thượng sương” Dịch thơ: “Đầu giường ánh trăng rọi Ngỡ mặt đất phủ sương” Giáo viên đã đưa ra câu hỏi: “Nhà thơ Lý Bạch ngắm trăng ở vị trí nào?” Học sinh thứ nhất: - Thưa cô, Lý Bạch ngồi ở trên giường ngắm trăng ạ. Cả lớp cười ồ lên, cô giáo hơi mất bình tĩnh nhưng cô hỏi tiếp: - Có bạn nào có ý kiến khác không? Học sinh thứ hai: - Thưa cô, Lý Bạch nằm ở trên giường ngắm trăng ạ.

Tiếng cười ồ lại vang lên, cô giáo luống cuống, mất bình tĩnh không biết xử lí như thế nào, cuối cùng cô đồng ý với cả hai ý kiến: “Có thể lúc đó Lý Bạch đang ngồi ngắm trăng hoặc đang nằm ngắm trăng”. Như vậy, cách giải quyết đó của giáo viên đã biến một bài thơ hay, có sức lay động hàng triệu trái tim qua bao nhiêu thời đại thành một bài thơ tầm thường, dung tục và trở thành trò cười cho học sinh. Giờ dạy – học Văn đã thất bại. Nguyên nhân của sự thất bại đó là do giáo viên một phần vì mất bình tĩnh nhưng phần lớn là do kiến thức không vững vàng.