Luận Văn Thạc Sĩ Về Vận Dụng Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học Chủ Đề Con Người Và Sức Khỏe

Luận văn thạc sĩ giáo dục tiểu học áp dụng phương pháp bàn tay nặn bột trong dạy học môn tự nhiên và xã hội về con người và sức khỏe.

• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo Dục Tiểu Học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học Chủ Đề Con Người Và Sức Khỏe Môn Tự Nhiên Và Xã Hội
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ CON NGƯỜI VÀ SỨC KHỎE MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI
• 1.1. Phương pháp Bàn tay nặn bột
• 1.2. Phương pháp Bàn tay nặn bột và việc đổi mới phương pháp dạy học
• 1.3. Chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội và khả năng vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột
• 1.4. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học và việc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.5.1. Khái quát về điều tra thực trạng
• 1.5.2. Kết quả điều tra
• 2. CHƯƠNG 2: QUY TRÌNH VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ CON NGƯỜI VÀ SỨC KHỎE MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI
• 2.1. Nguyên tắc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội
• 2.2. Đảm bảo tính thực tiễn
• 2.3. Đảm bảo phù hợp với cơ sở vật chất và điều kiện dạy học
• 2.4. Đảm bảo lựa chọn nội dung dạy học môn Tự nhiên và Xã hội phù hợp
• 2.5. Đảm bảo phù hợp với đặc điểm lứa tuổi của học sinh tiểu học
• 2.6. Quy trình vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội
• 2.6.1. Quy trình cụ thể
• 2.6.2. Ví dụ minh họa
• 2.7. Các điều kiện thực hiện quy trình vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột vào dạy học chủ đề Con người và Sức khoẻ
• 2.8. Một số kế hoạch bài dạy chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Khái quát quá trình thực nghiệm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng, thời gian và địa điểm thực nghiệm
• 3.5. Kế hoạch và phương pháp thực nghiệm
• 3.6. Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.7. Kết quả thực nghiệm
• 3.7.1. Kết quả đánh giá trước thực nghiệm
• 3.7.2. Kết quả sau thực nghiệm
• 3.8. Kết luận về kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học

Phương pháp Bàn tay nặn bột là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách trực quan và sinh động. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy và sáng tạo. Đặc biệt, trong môn Tự nhiên và Xã hội, phương pháp này có thể được áp dụng để giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm liên quan đến con người và sức khỏe.

1.1. Định Nghĩa Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột

Phương pháp Bàn tay nặn bột là một phương pháp dạy học dựa trên việc học sinh tự trải nghiệm và khám phá kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn. Phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

1.2. Lợi Ích Của Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột

Việc áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện, khả năng làm việc nhóm và sự tự tin trong việc trình bày ý kiến. Học sinh sẽ dễ dàng tiếp thu kiến thức hơn khi được tham gia vào các hoạt động thực hành.

II. Thách Thức Trong Việc Vận Dụng Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột

Mặc dù phương pháp Bàn tay nặn bột mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học cũng gặp phải một số thách thức. Giáo viên cần phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hiểu biết sâu sắc về phương pháp này để có thể triển khai hiệu quả.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Đào Tạo Giáo Viên

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp Bàn tay nặn bột, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu để nâng cao nhận thức và kỹ năng cho giáo viên.

2.2. Thiếu Tài Nguyên Hỗ Trợ

Việc thiếu tài nguyên và thiết bị hỗ trợ cho việc thực hiện phương pháp Bàn tay nặn bột cũng là một thách thức lớn. Các trường học cần đầu tư vào cơ sở vật chất để tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy học.

III. Quy Trình Vận Dụng Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học

Để vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột một cách hiệu quả, giáo viên cần tuân thủ một quy trình cụ thể. Quy trình này bao gồm các bước từ chuẩn bị, thực hiện đến đánh giá kết quả học tập của học sinh.

3.1. Các Bước Chuẩn Bị Trước Khi Dạy

Giáo viên cần chuẩn bị nội dung bài học, tài liệu và các hoạt động thực hành phù hợp với chủ đề. Việc này giúp học sinh có thể dễ dàng tiếp cận và hiểu bài học hơn.

3.2. Thực Hiện Hoạt Động Dạy Học

Trong quá trình dạy học, giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành, khuyến khích các em đặt câu hỏi và thảo luận để tìm ra kiến thức mới.

3.3. Đánh Giá Kết Quả Học Tập

Sau khi hoàn thành bài học, giáo viên cần đánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua các bài kiểm tra, thảo luận nhóm hoặc các hoạt động thực hành để xác định mức độ hiểu biết của học sinh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột Trong Dạy Học

Việc áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống và khả năng làm việc nhóm.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Tiễn

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động thực hành có kết quả học tập cao hơn so với những học sinh chỉ học lý thuyết. Điều này chứng tỏ hiệu quả của phương pháp Bàn tay nặn bột.

4.2. Ví Dụ Minh Họa Trong Dạy Học

Một số bài học về sức khỏe có thể được thiết kế theo phương pháp Bàn tay nặn bột, như việc thực hiện các thí nghiệm đơn giản về dinh dưỡng hoặc vệ sinh cá nhân, giúp học sinh hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của sức khỏe.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Phương Pháp Bàn Tay Nặn Bột

Phương pháp Bàn tay nặn bột có tiềm năng lớn trong việc cải thiện chất lượng dạy học môn Tự nhiên và Xã hội. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển phương pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả giáo dục trong tương lai.

5.1. Định Hướng Phát Triển Phương Pháp

Cần có các chương trình đào tạo liên tục cho giáo viên về phương pháp Bàn tay nặn bột để nâng cao kỹ năng và kiến thức cho họ trong việc áp dụng phương pháp này.

5.2. Tích Hợp Công Nghệ Trong Dạy Học

Việc tích hợp công nghệ thông tin vào phương pháp Bàn tay nặn bột sẽ tạo ra nhiều cơ hội học tập mới cho học sinh, giúp các em tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng và thú vị hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông theo chương trình 2018, việc chuyển đổi phương pháp dạy học từ truyền thống sang tích cực, phát triển phẩm chất và năng lực người học là yêu cầu cấp thiết. Môn Tự nhiên và Xã hội, đặc biệt chủ đề "Con người và sức khỏe" dành cho học sinh tiểu học lớp 1, 2, 3, đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức cơ bản về cơ thể người và sức khỏe. Theo khảo sát tại 5 trường tiểu học ở Hải Phòng với 56 giáo viên, 100% giáo viên đánh giá việc vận dụng phương pháp Bàn tay nặn bột (BTNB) trong dạy học chủ đề này là cần thiết hoặc rất cần thiết, tuy nhiên chỉ có khoảng 14,3% giáo viên thường xuyên áp dụng phương pháp này trong thực tế giảng dạy. Phương pháp BTNB, được phát triển từ năm 1995 bởi Giáo sư Georger Charpak, là một phương pháp dạy học tích cực dựa trên thực nghiệm, giúp học sinh tự khám phá kiến thức thông qua quan sát, thực hành và thảo luận. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đề xuất quy trình vận dụng phương pháp BTNB trong dạy học chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội, nâng cao hiệu quả học tập của học sinh tiểu học tại Hải Phòng trong năm học 2023. Nghiên cứu tập trung vào đối tượng là giáo viên và học sinh tiểu học, với phạm vi khảo sát và thực nghiệm tại các trường trên địa bàn thành phố Hải Phòng. Việc áp dụng phương pháp BTNB được kỳ vọng góp phần phát triển năng lực nhận thức, kỹ năng thực hành và thái độ tích cực đối với sức khỏe cá nhân và cộng đồng, đồng thời nâng cao sự hứng thú và hiệu quả học tập của học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Phương pháp Bàn tay nặn bột (BTNB) là chiến lược giáo dục khoa học dựa trên thực nghiệm và nghiên cứu, nhấn mạnh vai trò trung tâm của học sinh trong quá trình nhận thức. Theo Georger Charpak, BTNB giúp học sinh từ thắc mắc đến dự đoán, tự mình khám phá và tìm ra lời giải đáp thông qua các hoạt động thực nghiệm. Các nguyên tắc cơ bản của BTNB bao gồm: quan sát hiện tượng thực tế gần gũi, học sinh tự đề xuất giả thuyết và tiến hành thực nghiệm, thảo luận và bảo vệ ý kiến cá nhân, giáo viên chỉ đóng vai trò hướng dẫn và tổ chức. BTNB khác biệt với các phương pháp dạy học tích cực khác ở chỗ tập trung vào việc học sinh thực hành trên các sự vật, hiện tượng thực tế, sử dụng vở thực nghiệm để ghi chép và trình bày kết quả bằng ngôn ngữ riêng của mình. Chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội được xây dựng dựa trên quan điểm tích hợp kiến thức khoa học tự nhiên và xã hội, tập trung vào các nội dung về cấu tạo, chức năng các cơ quan trong cơ thể và cách chăm sóc, bảo vệ sức khỏe. Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học (6-8 tuổi) với khả năng chú ý có chủ định còn yếu, tư duy chuyển từ trực quan hành động sang hình tượng, đòi hỏi phương pháp dạy học phải sinh động, hấp dẫn, phù hợp với lứa tuổi, như BTNB.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Về lý luận, tác giả phân tích, tổng hợp các quan điểm khoa học, mô hình BTNB và các nghiên cứu liên quan. Về thực tiễn, khảo sát thực trạng vận dụng BTNB qua phiếu hỏi 56 giáo viên tại 5 trường tiểu học ở Hải Phòng, kết hợp quan sát và phỏng vấn sâu giáo viên, học sinh. Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại Trường Tiểu học Chu Văn An, với đối tượng là học sinh lớp 2 và 3, nhằm kiểm định tính khả thi và hiệu quả của quy trình vận dụng BTNB. Cỡ mẫu khảo sát là 56 giáo viên, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại các trường tiểu học tiêu biểu. Phân tích dữ liệu sử dụng thống kê mô tả, biểu đồ, so sánh tỷ lệ phần trăm, kết hợp phân tích định tính từ phỏng vấn và quan sát. Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm học 2023, bao gồm giai đoạn khảo sát thực trạng, xây dựng quy trình vận dụng, thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức về sự cần thiết của BTNB: 100% giáo viên khảo sát cho rằng việc vận dụng phương pháp BTNB trong dạy học chủ đề Con người và sức khỏe là cần thiết (26,8%) hoặc rất cần thiết (73,2%). Điều này phản ánh sự đồng thuận cao về vai trò của BTNB trong đổi mới phương pháp dạy học.

2. Mức độ vận dụng BTNB: Mặc dù nhận thức tích cực, chỉ có 14,3% giáo viên thường xuyên áp dụng BTNB, 30,3% áp dụng thường xuyên và 55,4% chỉ thi thoảng sử dụng. Nguyên nhân chính là do điều kiện cơ sở vật chất thiếu thốn (100%), thiếu tập huấn chuyên sâu (82,1%) và kiến thức kỹ năng của học sinh chưa hoàn thiện (62,5%).

3. Cách vận dụng BTNB: 85,7% giáo viên vận dụng dựa trên các tình huống, bài tập thực nghiệm có sẵn trong sách giáo khoa; chỉ 46,4% tự xây dựng tình huống thực nghiệm phù hợp; 73,2% giáo viên biết cách xây dựng câu hỏi vấn đề để học sinh bộc lộ quan điểm. Tuy nhiên, 26,8% giáo viên vận dụng sai phương pháp, làm thực nghiệm thụ động cho học sinh quan sát.

4. Phản hồi từ học sinh: Qua quan sát và phỏng vấn, học sinh rất thích các hoạt động thực hành, trò chơi học tập, sắm vai và thực nghiệm nhóm. Ví dụ, học sinh lớp 2 và 3 tại các trường tiểu học cho biết các hoạt động thực hành giúp các em ghi nhớ bài nhanh và sâu hơn, tạo hứng thú học tập.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy BTNB là phương pháp phù hợp và được đánh giá cao trong dạy học chủ đề Con người và sức khỏe, góp phần phát triển năng lực nhận thức và kỹ năng thực hành cho học sinh tiểu học. Tuy nhiên, mức độ vận dụng còn hạn chế do nhiều yếu tố khách quan như cơ sở vật chất, thiếu tập huấn và kinh nghiệm của giáo viên. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả tương đồng với nhận định rằng BTNB giúp học sinh phát triển tư duy khoa học và kỹ năng giao tiếp, nhưng đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và linh hoạt của giáo viên. Việc học sinh thích thú với các hoạt động thực nghiệm chứng tỏ BTNB phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh đầu cấp, giúp tăng cường sự tập trung và hứng thú học tập. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ nhận thức, mức độ vận dụng và các khó khăn của giáo viên, cũng như biểu đồ so sánh điểm kiểm tra trước và sau khi áp dụng BTNB trong thực nghiệm sư phạm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tập huấn chuyên sâu cho giáo viên: Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng vận dụng BTNB, tập trung vào xây dựng tình huống thực nghiệm, thiết kế câu hỏi vấn đề và tổ chức hoạt động học tập tích cực. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ giáo viên vận dụng thường xuyên BTNB lên ít nhất 50% trong vòng 1 năm, do Sở Giáo dục và Đào tạo Hải Phòng phối hợp với các trường đại học thực hiện.

2. Cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị: Đầu tư bổ sung dụng cụ thực nghiệm, thiết bị hỗ trợ dạy học BTNB tại các trường tiểu học, đảm bảo mỗi lớp có đủ điều kiện tổ chức các hoạt động thực hành. Mục tiêu hoàn thành trong 2 năm, do UBND thành phố và các trường tiểu học phối hợp thực hiện.

3. Xây dựng ngân hàng tình huống và bài tập thực nghiệm: Phát triển tài liệu tham khảo, tình huống thực nghiệm mẫu phù hợp với nội dung chủ đề Con người và sức khỏe, giúp giáo viên dễ dàng áp dụng và sáng tạo trong giảng dạy. Mục tiêu hoàn thiện trong 6 tháng, do các chuyên gia giáo dục và giáo viên chủ chốt thực hiện.

4. Khuyến khích đổi mới phương pháp dạy học: Tạo môi trường hỗ trợ, khuyến khích giáo viên áp dụng BTNB qua các hoạt động chia sẻ kinh nghiệm, hội thảo chuyên đề và đánh giá kết quả học tập. Mục tiêu nâng cao hiệu quả dạy học và sự hài lòng của học sinh trong 1 năm, do Ban giám hiệu các trường và tổ chuyên môn chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên tiểu học: Nhận được hướng dẫn chi tiết về phương pháp BTNB, cách xây dựng tình huống thực nghiệm và tổ chức hoạt động học tập tích cực, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy môn Tự nhiên và Xã hội.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo và đầu tư cơ sở vật chất nhằm thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học tích cực tại các trường tiểu học.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Giáo dục Tiểu học: Tài liệu tham khảo quý giá về ứng dụng phương pháp BTNB trong thực tiễn, giúp phát triển năng lực nghiên cứu và thực hành sư phạm.

4. Chuyên gia phát triển chương trình và sách giáo khoa: Tham khảo để thiết kế nội dung, bài tập thực nghiệm phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh và yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp Bàn tay nặn bột là gì?
   Phương pháp BTNB là phương pháp dạy học tích cực dựa trên thực nghiệm, giúp học sinh tự khám phá kiến thức thông qua quan sát, thực hành và thảo luận dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Ví dụ, học sinh tự làm mô hình hoặc thực nghiệm để hiểu về các cơ quan trong cơ thể.

2. Tại sao BTNB phù hợp với môn Tự nhiên và Xã hội?
   Môn học này tích hợp kiến thức khoa học tự nhiên và xã hội, nhiều nội dung có thể khám phá qua thực nghiệm và quan sát thực tế, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học. Ví dụ, học sinh có thể quan sát và thực hành các giác quan hoặc cơ quan tiêu hóa.

3. Khó khăn chính khi áp dụng BTNB là gì?
   Khó khăn lớn nhất là thiếu cơ sở vật chất, thiết bị thực nghiệm, thiếu tập huấn chuyên sâu cho giáo viên và học sinh chưa quen với phương pháp này. Ví dụ, 100% giáo viên khảo sát cho biết cơ sở vật chất chưa đáp ứng đủ.

4. Làm thế nào để giáo viên xây dựng tình huống thực nghiệm hiệu quả?
   Giáo viên cần lựa chọn các tình huống gần gũi với cuộc sống học sinh, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, đề xuất giả thuyết và tự thực hiện thực nghiệm. Ví dụ, quan sát hoạt động của giác quan qua trò chơi nhắm mắt phân biệt mùi vị.

5. BTNB giúp phát triển năng lực gì cho học sinh?
   BTNB giúp phát triển năng lực nhận thức khoa học, kỹ năng quan sát, phân tích, giải quyết vấn đề, kỹ năng giao tiếp và tự tin trình bày ý kiến. Ví dụ, học sinh học cách bảo vệ các cơ quan trong cơ thể qua hoạt động nhóm và thảo luận.

Kết luận

• Phương pháp Bàn tay nặn bột là phương pháp dạy học tích cực, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh tiểu học và nội dung chủ đề Con người và sức khỏe môn Tự nhiên và Xã hội.
• 100% giáo viên đánh giá BTNB là cần thiết, nhưng chỉ 14,3% thường xuyên áp dụng do nhiều khó khăn về cơ sở vật chất và kỹ năng.
• Học sinh rất thích các hoạt động thực nghiệm, trò chơi học tập, giúp tăng hứng thú và hiệu quả tiếp thu kiến thức.
• Đề xuất quy trình vận dụng BTNB cần đảm bảo tính thực tiễn, phù hợp với điều kiện dạy học và đặc điểm lứa tuổi học sinh.
• Khuyến nghị tăng cường tập huấn, cải thiện cơ sở vật chất, xây dựng tài liệu hỗ trợ và khuyến khích đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học tại Hải Phòng.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong năm học tiếp theo, theo dõi và đánh giá hiệu quả qua các báo cáo định kỳ.

Các nhà quản lý, giáo viên và chuyên gia giáo dục cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, tạo môi trường học tập tích cực, phát triển toàn diện năng lực học sinh tiểu học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP BÀN TAY NẶN BỘT TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ CON NGƯỜI VÀ SỨC KHỎE MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI 1. Phương pháp Bàn tay nặn bột 1. Khái niệm “Bàn tay nặn bột” là một chiến lược về giáo dục khoa học, được Giáo sư Georger Charpak (người Pháp) sáng tạo ra và phát triển từ năm 1995 dựa trên cơ sở khoa học của sự tìm tòi – nghiên cứu, cho phép đáp ứng những yêu cầu dạy học mới. Phương pháp “Bàn tay nặn bột” (BTNB) đã được vận dụng, phát triển và có ảnh hưởng sâu rộng không chỉ ở Pháp mà còn ở nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.

Theo Georger Charpak: “Đây là phương pháp vận dụng giúp HS tìm ra lời giải đáp cho những thắc mắc trẻ thơ bằng cách: Đặt vào tình huống có vấn đề; từ thắc mắc đến dự đoán; tự mình khám phá tìm ra lời giải.21] Tại Việt Nam, một số nhà nghiên cứu sư phạm đã có những quan điểm về phương pháp này như sau: Theo Trịnh Văn Biều (2010): “Phương pháp Bàn tay nặn bột là cách thức giáo viên tổ chức cho học sinh tự nghiên cứu để tìm ra cách giải quyết cho những kiến thức trong chương trình học thông qua việc đề xuất, thảo luận và thực hiện các thực nghiệm.21] Nguyễn Văn Đằng (2015) nêu quan điểm: “Phương pháp Bàn tay nặn bột là một phương pháp dạy học dựa trên thực nghiệm nghiên cứu, áp dụng cho việc giảng dạy các môn khoa học tự nhiên, trong đó chú trọng đến việc hình thành các kiến thức cho HS bằng các thực nghiệm tìm tòi nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề của cuộc sống thông qua tiến hành các thực nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra…”.[8,tr4] 10 Từ các quan điểm trên có thể nhận thấy về bản chất của phương pháp BTNB thì tiến trình tìm tòi nghiên cứu khoa học trong phương pháp BTNB là một vấn đề cốt lõi, quan trọng. Tiến trình tìm tòi nghiên cứu của học sinh không phải là một đường thẳng đơn giản mà là một quá trình phức tạp. Học sinh tiếp cận vấn đề đặt ra qua tình huống (câu hỏi lớn của bài học); nêu các giả thuyết, các nhận định ban đầu của mình, đề xuất và tiến hành các thực nghiệm nghiên cứu; đối chiếu các nhận định (giả thuyết đặt ra ban đầu); đối chiếu cách làm thực nghiệm và kết quả với các nhóm khác; nếu không phù hợp học sinh phải quay lại điểm xuất phát, tiến hành lại các thực nghiệm như đề xuất của các nhóm khác để kiểm chứng; rút ra kết luận và giải thích cho vấn đề đặt ra ban đầu. Trong quá trình này, học sinh luôn luôn phải động não, trao đổi với các học sinh khác trong nhóm, trong lớp, hoạt động tích cực để tìm ra kiến thức.

Trên cơ sở đó, chúng tôi rút ra định nghĩa: Phương pháp BTNB là một phương pháp dạy học tích cực dựa trên thực nghiệm tìm tòi- nghiên cứu, chú trọng đến việc hình thành kiến thức cho học sinh bằng các thực nghiệm tìm tòi nghiên cứu để chính các em tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thực nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra.luôn coi học sinh là trung tâm của quá trình nhận thức, chính các em là người tìm ra câu trả lời và lĩnh hội kiến thức dưới sự giúp đỡ của giáo viên. Các nguyên tắc của phương pháp Bàn tay nặn bột Phương pháp Bàn tay nặn bột được vận dụng trên những nguyên tắc sau đây [11]: Một là: Học sinh phải quan sát một sự vật, hiện tượng của thế giới thực tại, gần gủi với chúng, để dễ cảm nhận và tiến hành thực nghiệm về chúng Hai là: Khi vận dụng phương pháp BTNB trong dạy học thì giáo viên chỉ là người giúp đỡ và hướng dẫn, còn chính học sinh tìm ra câu trả lời cho các vấn đề được đặt ra trong cuộc sống thông qua tiến hành thực nghiệm, quan sát, nghiên cứu tài liệu hay điều tra để từ đó hình thành kiến thức cho mình. 11 Ba là: Trong quá trình tìm hiểu, học sinh lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tập thể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu biết mà nếu chỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên. Bốn là: Với một vấn đề khoa học đặt ra, HS có thể đặt ra các câu hỏi, các giả thuyết từ những hiểu biết ban đầu, tiến hành các thực nghiệm nghiên cứu để kiểm chứng và đưa ra những kết luận phù hợp thông qua thảo luận, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức.

Năm là: Giáo viên chỉ thực hiện vai trò đề xuất, tổ chức các thực nghiệm cho học sinh theo một tiến trình sư phạm chặt chẽ. Giáo viên không làm sẵn cho học sinh. Những hoạt động do giáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nâng cao dần mức độ học tập. Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập được nâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn.

Sáu là: Áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột cần một thời lượng tối thiểu là 2 giờ/tuần trong nhiều tuần liền cho một đề tài. Tính liên tục của các hoạt động và những phương pháp giáo dục được bảo đảm suốt trong thời gian học tập. Bảy là: Áp dụng phương pháp Bàn tay nặn bột bắt buột mỗi học sinh có quyển vở thực hành riêng do chính các em ghi chép theo ngôn từ và cách thức của riêng mình. Tám là: Mục đích chính của phương pháp Bàn tay nặn bột là học sinh tiếp nhận được các khái niệm khoa học và kĩ thuật thực hành.

Song song đó là củng cố ngôn ngữ viết và nói của các em. Chín là: Các hoạt động giáo viên đề ra cho học sinh được tổ chức theo các giờ học nhằm đến một sự tiến bộ trong học tập. Các hoạt động này gắn với chương trình và dành phần lớn quyền tự chủ cho học sinh. Mười là: Mỗi học sinh có một quyển vở thực nghiệm và sẽtrình bày trong đó bằng ngôn ngữ của riêng mình.

Vở thực hành là một công cụ quan trọng của phương pháp “Bàn tay nặn bột”. Đó là nơi hội tụ của suốt quá trình 12 học khoa học và nắm bắt ngôn ngữ. Bởi vì ở trong đó, các em viết ra những suy nghĩ, thể hiện những hiểu biết, những việc làm và diễn đạt bằng chính ngôn ngữ của mình, có sự điều chỉnh, sửa chữa, giữ lại những vết tích của những thử nghiệm liên tiếp và như thế các em đánh giá được sự tiến bộ của mình (sự tiến bộ trong sử dụng ngôn ngữ, trong chất lượng của lý lẽ và trong nhận thức khoa học). Phương pháp này đặt học sinh vào vị trí của một nhà nghiên cứu khoa học.

Các em tự mình tìm tòi, khám phá ra kiến thức của bài học thông qua việc tiến hành các thực nghiệm khoa học, trao đổi, thảo luận nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Học sinh học tập nhờ hành động, các em học tập tiến bộ dần bằng cách tự nghi vấn. Bạn bè trao đổi quan niệm về một vấn đề khoa học nào đó với nhau và được kiểm tra (sự đúng sai) bằng cách tiến hành làm các thao tác thực nghiệm. Trong phương pháp “Bàn tay bặn bột”, học sinh được thoải mái đưa ra quan điểm của mình về sự vật, hiện tượng.

Đó là những hiểu biết ban đầu của học sinh. Những hiểu biết này có thể đúng, chưa đầy đủ, hoặc có thể sai, đôi khi là ngây thơ, ngờ nghệch nhưng vẫn được tôn trọng, động viên và khích lệ. Khi học sinh đưa ra biểu tượng ban đầu của mình về vấn đề đặt ra, giáo viên không đưa ra lời nhận xét đúng sai mà để các em tự nhận thấy được trong quá trình kiểm tra giả thuyết. Đặc điểm của phương pháp Bàn tay nặn bột Phương pháp Bàn tay nặn bột áp dụng trong dạy học có 4 đặc điểm quan trọng như sau [11]: Thứ nhất, phương pháp Bàn tay nặn bột chú trọng đến quan niệm ban đầu của học sinh về kiến thức mới sẽ được truyền đạt trong chủ đề, môn học.

Thứ hai, phương pháp Bàn tay nặn bột sử dụng vở thực hành (vở nghiên cứu), như là một phương tiện rèn ngôn ngữ, tập ghi chép nghiên cứu khoa học. Thứ ba, sử dụng phương pháp Bàn tay nặn bột không được nhận xét quan điểm, ý kiến của học sinh là đúng hay sai. Thông qua thực nghiệm, chính HS sẽ tự đánh giá, trãi nghiệm kết luận đúng hay sai. Cũng như các 13 phương pháp dạy học tích cực khác BTNB luôn coi HS là trung tâm của quá trình nhận thức, chính các em là người tìm ra câu trả lời và lĩnh hội kiến thức dưới sự giúp đỡ của GV.

Thứ tư, phương pháp Bàn tay nặn bột áp dụng chủ yếu cho dạy khoa học tự nhiên, công nghệ, khoa học thực nghiệm, các chủ đề gắn với đời sống thực tiễn của HS. Mục tiêu của BTNB là tạo nên tính tò mò, ham muốn khám phá, yêu và say mê khoa học của HS. Ngoài việc chú trọng đến kiến thức khoa học, BTNB còn chú ý nhiều đến việc rèn luyện kỹ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết cho HS. Những ưu điểm và hạn chế của phương pháp Bàn tay nặn bột a) Những ưu điểm Phương pháp Bàn tay nặn bột khi vận dụng vào dạy học có những ưu điểm như sau [16]: - Phương pháp Bàn tay nặn bột chú trọng đến kiến thức khoa học, thông qua việc khám phá kiến thức đó kích thích tính tò mò, ham muốn khám phá và say mê khoa học của học sinh.

- Phương pháp Bàn tay nặn bột có thể vận dụng để rèn luyện kỹ năng diễn đạt thông qua ngôn ngữ nói và viết cho học sinh, kĩ năng xử lí tình huống, kĩ năng phán đoán, lập luận, bảo vệ ý kiến cá nhân. - Vì phương pháp BTNB khi vận dụng trong dạy học bắt buộc HS phải tham gia vào bước hình thành các câu hỏi, tự làm thực nghiệm. Trong quá trình làm thực nghiệm trực tiếp, HS sẽ tự đặt câu hỏi, tự thao tác các thực nghiệm để tìm ra câu trả lời và rút ra các kết luận nên GV không phải tốn thời gian cho việc thuyết trình giảng giải và kiến thức được HS tiếp nhận một cách tự nhiên, thoải mái, không gò ép.