Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của các doanh nghiệp đa quốc gia (MNEs), việc áp dụng Thuế tối thiểu toàn cầu (Global Minimum Tax - GMT) đã trở thành một xu hướng tất yếu nhằm ngăn chặn các hành vi trốn thuế và cạnh tranh thuế không lành mạnh giữa các quốc gia. Theo số liệu cập nhật đến năm 2023, có khoảng 38.379 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký lên tới 455 tỷ USD, trong đó các doanh nghiệp FDI đóng góp khoảng 14,4% tổng thu ngân sách từ thuế thu nhập doanh nghiệp (CIT). Tuy nhiên, việc áp dụng GMT với mức thuế tối thiểu 15% sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các chính sách ưu đãi thuế hiện hành, đặc biệt là các ưu đãi thuế CIT dành cho doanh nghiệp FDI, vốn có thể thấp tới 5% trong một số trường hợp.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích các vấn đề pháp lý trong việc triển khai GMT đối với doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, đánh giá tác động của GMT đến môi trường đầu tư và đề xuất các giải pháp phù hợp để duy trì sức hấp dẫn của Việt Nam trong thu hút đầu tư nước ngoài. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2023 đến nay, với đối tượng nghiên cứu là các quy định pháp luật liên quan đến thuế thu nhập doanh nghiệp và các chính sách thu hút FDI tại Việt Nam, đồng thời so sánh với các kinh nghiệm quốc tế từ các khu vực châu Âu, Mỹ và châu Á.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc giúp các nhà hoạch định chính sách Việt Nam hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động của GMT, từ đó xây dựng các chính sách thuế và hỗ trợ đầu tư phù hợp, đảm bảo quyền thu thuế của nhà nước và nâng cao hiệu quả thu hút FDI trong bối cảnh cạnh tranh thuế toàn cầu ngày càng gay gắt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết thuế thu nhập doanh nghiệp (CIT) và lý thuyết về cạnh tranh thuế quốc tế. Lý thuyết CIT giúp làm rõ bản chất, mục đích và các đặc điểm của thuế thu nhập doanh nghiệp, bao gồm các khái niệm như thu nhập chịu thuế, thuế suất hiệu quả (ETR), và các phương pháp tính thuế. Lý thuyết cạnh tranh thuế quốc tế tập trung vào hiện tượng "race to the bottom" – cuộc đua giảm thuế giữa các quốc gia nhằm thu hút đầu tư, dẫn đến việc xói mòn cơ sở thuế và chuyển dịch lợi nhuận (BEPS).

Mô hình nghiên cứu sử dụng khung pháp lý của OECD về GMT, đặc biệt là các quy định trong GloBE (Global Anti-Base Erosion) và Pillar Two, nhằm phân tích cách thức áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu và các biện pháp bổ trợ như Qualified Domestic Minimum Top-up Tax (QDMTT), Income Inclusion Rule (IIR) và Undertaxed Payments Rule (UTPR). Các khái niệm chính bao gồm: thuế suất tối thiểu 15%, carve-out dựa trên tài sản hữu hình và chi phí nhân công, thuế bổ sung (top-up tax), và các biện pháp chống chuyển giá.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích pháp lý so sánh và tổng hợp tài liệu thứ cấp từ các nguồn học thuật, báo cáo chính phủ và các tổ chức quốc tế như OECD, IMF, và World Bank. Dữ liệu được thu thập từ các văn bản pháp luật Việt Nam (Luật Đầu tư 2020, Nghị định 31/2021/NĐ-CP, Nghị quyết 107/2023/QH15), các báo cáo của Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng các nghiên cứu quốc tế về GMT.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các văn bản pháp luật và chính sách liên quan đến thuế thu nhập doanh nghiệp và đầu tư nước ngoài tại Việt Nam từ năm 2023 đến nay, cùng với các tài liệu so sánh từ ít nhất 10 quốc gia thuộc các khu vực châu Âu, Mỹ và châu Á. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích nội dung, so sánh pháp luật và đánh giá tác động chính sách dựa trên các số liệu thống kê về FDI và thu ngân sách thuế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Ảnh hưởng trực tiếp của GMT đến doanh nghiệp FDI tại Việt Nam: Theo ước tính của Bộ Tài chính, có khoảng 122 doanh nghiệp FDI tại Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng bởi QDMTT, với số thuế bổ sung dự kiến thu được khoảng 14 tỷ đồng. Nếu áp dụng IIR, khoảng 6 doanh nghiệp có thể chịu thuế bổ sung với số thuế thu thêm khoảng 73 tỷ đồng. Các doanh nghiệp lớn như Samsung, Intel, LG, Bosch chiếm gần 30% tổng vốn FDI và đang hưởng ưu đãi thuế CIT dưới 15%.

  2. Việt Nam đã ban hành Nghị quyết 107/2023/QH15 để áp dụng GMT từ năm 2024: Nghị quyết này quy định công thức tính QDMTT và IIR theo chuẩn OECD, bao gồm cả việc tính carve-out dựa trên tài sản hữu hình và chi phí nhân công, với tỷ lệ carve-out giảm dần từ 9,8% trong năm đầu tiên. Đồng thời, chính phủ đang xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết và dự kiến sửa đổi Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp trong năm 2024.

  3. Chính sách hỗ trợ bổ sung từ Quỹ hỗ trợ đầu tư: Để bù đắp cho việc giảm hiệu quả của các ưu đãi thuế truyền thống, Việt Nam dự kiến thành lập Quỹ hỗ trợ đầu tư từ nguồn thuế GMT, hỗ trợ các doanh nghiệp trong các lĩnh vực ưu tiên như đào tạo nhân lực, nghiên cứu phát triển, đầu tư tài sản cố định, sản xuất công nghệ cao và hạ tầng xã hội. Quỹ này sẽ hỗ trợ bằng tiền mặt, không chịu thuế CIT, với các tiêu chí xét duyệt chặt chẽ.

  4. So sánh với các quốc gia khác: Các quốc gia như EU, Hàn Quốc, Canada, Singapore và Malaysia đã hoặc đang triển khai các biện pháp pháp lý tương tự để áp dụng GMT, đồng thời phát triển các chính sách hỗ trợ thay thế ưu đãi thuế truyền thống bằng các khoản tín dụng thuế hoàn lại hoặc hỗ trợ tài chính trực tiếp nhằm duy trì sức cạnh tranh trong thu hút FDI.

Thảo luận kết quả

Việc áp dụng GMT tại Việt Nam là bước đi cần thiết để bảo vệ quyền thu thuế của quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng của các hành vi chuyển lợi nhuận nhằm trốn thuế. Số liệu cho thấy các doanh nghiệp FDI lớn chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng vốn đầu tư và đang hưởng ưu đãi thuế thấp hơn mức tối thiểu 15%, do đó việc áp dụng GMT sẽ làm tăng thu ngân sách thuế nhưng cũng đặt ra thách thức về khả năng duy trì sức hấp dẫn đầu tư.

So với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới, Việt Nam đã có bước đi nhanh chóng với Nghị quyết 107/2023/QH15, thể hiện sự chủ động trong việc thích ứng với xu hướng thuế toàn cầu. Tuy nhiên, việc xây dựng các chính sách hỗ trợ bổ sung như Quỹ hỗ trợ đầu tư là cần thiết để bù đắp cho sự mất mát của các ưu đãi thuế truyền thống, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp FDI tiếp tục phát triển.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ doanh nghiệp FDI chịu ảnh hưởng bởi GMT theo ngành nghề, biểu đồ so sánh mức thuế suất hiệu quả trước và sau khi áp dụng GMT, cũng như bảng tổng hợp các chính sách hỗ trợ đầu tư thay thế ưu đãi thuế tại Việt Nam và các quốc gia khác.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý chi tiết cho việc áp dụng GMT: Bộ Tài chính cần nhanh chóng ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành Nghị quyết 107, làm rõ các thuật ngữ, phương pháp tính thuế và quy trình quản lý thuế để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong thực thi. Thời gian thực hiện: trong năm 2024.

  2. Thiết lập Quỹ hỗ trợ đầu tư từ nguồn thuế GMT: Chính phủ cần hoàn thiện cơ chế quản lý, phân bổ và sử dụng Quỹ hỗ trợ đầu tư nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp FDI trong các lĩnh vực ưu tiên như R&D, đào tạo nhân lực, và phát triển hạ tầng. Thời gian thực hiện: triển khai từ năm 2024, đánh giá hiệu quả sau 3 năm.

  3. Đổi mới chính sách ưu đãi đầu tư: Thay thế các ưu đãi thuế truyền thống bằng các chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp, tín dụng thuế hoàn lại và các biện pháp phi thuế nhằm tăng sức hấp dẫn đầu tư mà không làm giảm thu ngân sách. Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Bộ Tài chính, triển khai từ năm 2025.

  4. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp và cán bộ quản lý thuế: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo về GMT và các quy định liên quan để doanh nghiệp và cán bộ thuế nắm rõ quyền lợi, nghĩa vụ và cách thức thực hiện. Thời gian thực hiện: liên tục từ năm 2024.

  5. Theo dõi, đánh giá tác động và điều chỉnh chính sách kịp thời: Thiết lập hệ thống giám sát, thu thập dữ liệu về tác động của GMT đến đầu tư và thu ngân sách, từ đó đề xuất điều chỉnh chính sách phù hợp nhằm duy trì môi trường đầu tư cạnh tranh. Thời gian thực hiện: đánh giá định kỳ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Giúp hiểu rõ về cơ chế GMT, tác động đến thuế thu nhập doanh nghiệp và đầu tư nước ngoài, từ đó xây dựng chính sách phù hợp nhằm bảo vệ quyền thu thuế và duy trì sức hấp dẫn đầu tư.

  2. Doanh nghiệp FDI và các tập đoàn đa quốc gia: Cung cấp kiến thức về các quy định thuế mới, giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh chiến lược đầu tư, quản lý thuế và tuân thủ pháp luật nhằm tối ưu hóa chi phí thuế.

  3. Các chuyên gia tư vấn thuế và luật sư: Hỗ trợ trong việc tư vấn, thiết kế các giải pháp thuế phù hợp với quy định GMT, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp và nhà nước trong quá trình thực thi và giải quyết các vướng mắc pháp lý.

  4. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực luật tài chính và kinh tế quốc tế: Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn để nghiên cứu sâu hơn về tác động của GMT, xu hướng cạnh tranh thuế toàn cầu và các chính sách thuế quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

  1. GMT là gì và tại sao nó quan trọng đối với doanh nghiệp FDI tại Việt Nam?
    GMT là mức thuế tối thiểu toàn cầu 15% áp dụng cho lợi nhuận của các doanh nghiệp đa quốc gia nhằm ngăn chặn chuyển lợi nhuận sang các quốc gia có thuế thấp. Đối với doanh nghiệp FDI tại Việt Nam, GMT ảnh hưởng đến các ưu đãi thuế hiện hành và có thể làm tăng nghĩa vụ thuế, ảnh hưởng đến chiến lược đầu tư.

  2. Việt Nam đã có những bước chuẩn bị gì để áp dụng GMT?
    Việt Nam đã ban hành Nghị quyết 107/2023/QH15, quy định áp dụng QDMTT và IIR từ năm 2024, đồng thời đang xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết và thành lập Quỹ hỗ trợ đầu tư nhằm bù đắp cho các ưu đãi thuế bị mất hiệu lực.

  3. GMT có làm giảm sức hấp dẫn của Việt Nam đối với nhà đầu tư nước ngoài không?
    GMT có thể làm giảm hiệu quả của các ưu đãi thuế truyền thống, tuy nhiên việc áp dụng các chính sách hỗ trợ tài chính và phi thuế khác sẽ giúp duy trì sức cạnh tranh của Việt Nam trong thu hút FDI.

  4. Các doanh nghiệp FDI cần làm gì để tuân thủ GMT?
    Doanh nghiệp cần cập nhật các quy định mới, tính toán lại thuế suất hiệu quả (ETR), chuẩn bị hồ sơ kê khai thuế theo quy định QDMTT và IIR, đồng thời phối hợp với cơ quan thuế để đảm bảo tuân thủ đúng luật.

  5. Việt Nam có thể học hỏi gì từ kinh nghiệm quốc tế trong việc áp dụng GMT?
    Việt Nam có thể tham khảo các mô hình áp dụng QDMTT, IIR và UTPR của EU, Hàn Quốc, Singapore, đồng thời áp dụng các chính sách hỗ trợ đầu tư thay thế ưu đãi thuế truyền thống như tín dụng thuế hoàn lại và hỗ trợ tài chính trực tiếp để duy trì môi trường đầu tư hấp dẫn.

Kết luận

  • GMT là xu hướng tất yếu nhằm ngăn chặn chuyển lợi nhuận và cạnh tranh thuế không lành mạnh trên toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp FDI tại Việt Nam.
  • Việt Nam đã chủ động ban hành Nghị quyết 107/2023/QH15 để áp dụng GMT từ năm 2024, đồng thời xây dựng các chính sách hỗ trợ đầu tư mới nhằm duy trì sức cạnh tranh.
  • Việc áp dụng GMT sẽ làm tăng thu ngân sách thuế nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc duy trì môi trường đầu tư hấp dẫn và bền vững.
  • Cần hoàn thiện khung pháp lý, thiết lập Quỹ hỗ trợ đầu tư, đổi mới chính sách ưu đãi và tăng cường đào tạo để thích ứng hiệu quả với GMT.
  • Các bước tiếp theo bao gồm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, triển khai Quỹ hỗ trợ, đánh giá tác động định kỳ và điều chỉnh chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế và thu hút đầu tư nước ngoài.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và chuyên gia tư vấn cần phối hợp chặt chẽ để triển khai hiệu quả GMT, đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ thuế, đồng thời duy trì môi trường đầu tư cạnh tranh và bền vững cho Việt Nam.