Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI 1. Những khái niệm liên quan đến Đề án 1. Phật giáo Phật giáo, một phong trào triết học tôn giáo, bắt đầu nổi lên vào cuối thế kỷ VI trước Công nguyên, tại vùng miền Bắc Ấn Độ, nằm ở phía nam của dãy Himalaya và khu vực biên giới giữa Ấn Độ và Nepal ngày nay. Nó ra đời trong bối cảnh của sự phản đối chế độ và tư tưởng của đạo Bà La Môn cùng với hệ thống phân biệt đẳng cấp xã hội khắc nghiệt.
Triết lý đạo đức nhân sinh sâu sắc của Phật giáo đã trở thành một trong những biểu tượng của phong trào đòi tự do tư tưởng và bình đẳng xã hội trong thời đại Ấn Độ. Đạo Phật được xây dựng trên cơ sở cuộc đời và triết lý tư tưởng của Thích Ca Mâu Ni. Trong tiếng Phạn, Phật được gọi là "Buddha", trong tiếng Hán phiên âm là "Phật đà" và trong tiếng Hán độc âm là "Phật". "Phật" có nghĩa là đấng giác ngộ và giác ngộ cho người khác (giác giả tha).
Theo quan điểm của các tín đồ Phật giáo, Phật là bậc thánh nhân thấu suốt mọi lẽ của tạo hóa và có khả năng giải thoát chúng ta khỏi luật luân hồi sinh tử. Theo kinh điển của Phật giáo, Thích Ca Mâu Ni không phải là đức Phật duy nhất, nhưng lại là người đầu tiên giác ngộ và được coi là giáo chủ của Đạo Phật. Mặc dù đã xuất hiện nhiều Đức Phật khác nhau trước và sau này, nhưng chỉ có một người như Đức Phật mới xuất hiện hàng triệu năm một lần. Tương tự như nhiều nhân vật khác trong lịch sử, Thích Ca Mâu Ni đã mang tư tưởng và tinh thần cải cách tích cực, phê phán giáo lý của Bà La Môn, thể 9 hiện tiếng nói khát vọng tự do và bình đẳng của quần chúng lao động ở Ấn Độ đương thời.
Do đó, ngay từ khi ra đời, Phật giáo đã trở nên phổ biến và các tín đồ đã tôn kính và tô điểm thêm cho cuộc đời Đức Phật bằng những truyền thuyết bao phủ lên cái lõi có thật trong lịch sử. Tương tự như các hệ tư tưởng khác, Phật giáo không phải là một hệ tư tưởng chính thống. Sau khi ra đời, Phật giáo đã phát triển hệ thống giáo lý riêng, giống như "nhân" và "lễ" trong Nho giáo, hay "ngũ thường" trong Đạo giáo. Những triết lý riêng của Phật giáo và những giá trị mà nó mang lại đã có ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng của Phương Đông.
Có thể định nghĩa và giải thích Phật giáo từ các góc nhìn khác nhau như sau: - Tôn giáo Phật giáo, được xây dựng bởi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, nhằm mục đích mang lại phúc lợi cho chúng sanh và sự tiến bộ của thế giới con người. Mọi người từ mọi nơi có thể áp dụng giáo lý và hướng dẫn của đạo Phật vào cuộc sống của họ tùy thuộc vào khả năng, điều kiện và ý chí tự do của mỗi người. Phật giáo nhằm hướng dẫn và phát triển con người bằng cách làm cho tâm hồn trở nên trong sạch (qua đạo đức), bình lặng (qua thiền tập) và khai sáng (qua trí tuệ). - Phật giáo là một tôn giáo chủ trương sự thực hành của từng người.
Chỉ bản thân chúng ta mới có thể giải quyết các vấn đề tâm linh và đau khổ của mình. Sau khi tự giải thoát, chúng ta có thể giúp người khác theo đuổi con đường đạo bằng lòng từ bi và sự tu dưỡng lòng từ bi đối với họ. - Phật giáo là một triết lý kết hợp lý thuyết và thực hành. Dù chấp nhận sự tồn tại của chúng sanh là chư thiên, nhưng Phật giáo không coi chúng sanh siêu phàm là trọng tâm của tôn giáo.
Thay vào đó, đạo Phật khuyến khích con người tu tập những phẩm chất như sỉ nhục và lo âu về lương tâm, để tránh bỏ 10 hành động bất thiện. Người tránh bỏ hành động ác thì sẽ có phẩm chất của thiên thần và được lòng tin, đạo đức, lòng học hỏi, lòng rộng lượng và trí tuệ. - Phật giáo là một tôn giáo phổ biến trên thế giới, không chủ trương hữu thần và không công nhận sự tồn tại của đấng sáng tạo hay thượng đế quyết định số phận con người. Phật giáo chủ trương về triết lý nhân quả, tuyên bố rằng mọi sự việc của một người đều do chính họ tự tạo ra và phải chịu trách nhiệm.
- Phật giáo là một tôn giáo đã gia nhập vào Việt Nam từ thế kỷ 1 trước Công nguyên. Hiện nay, hệ thống tổ chức Phật giáo ở Việt Nam là Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN). Lịch sử của Việt Nam cho thấy Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đoàn kết của các dân tộc trong ngôi nhà chung là Tổ quốc Việt Nam. Các ngôi chùa là biểu hiện của Phật giáo và tâm linh văn hóa dân tộc.
Phật giáo cũng là một tôn giáo hoà bình, không gây ra xung đột, không ủng hộ hành động cực đoan hoặc chia rẽ chủng tộc, do đó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành, xây dựng và củng cố quan điểm nhân sinh bình dị và khoan dung của dân tộc. An sinh xã hội An sinh xã hội (ASXH) là một khái niệm phát triển từ cuối thế kỷ XIX và hiện nay đã lan rộng trên toàn cầu. ASXH là một khái niệm có nội dung đa dạng và ngày càng được hoàn thiện về phạm vi, đối tượng và chức năng. Quan điểm về ASXH của các tổ chức quốc tế cũng đa dạng, với mức độ rộng, hẹp và đối tượng hướng tới khác nhau.
Hiện nay, Xã hội có trách nhiệm toàn diện (ASXH) đã trở thành một khái niệm phức tạp, bao gồm không chỉ các chính sách xã hội của chính phủ mà còn các hoạt động từ thiện của các tổ chức xã hội. Nguyên tắc cơ bản của ASXH là chia sẻ trách nhiệm và thúc đẩy công bằng xã hội, được thể hiện 11 thông qua nhiều hình thức và biện pháp khác nhau. Có nhiều quan niệm về ASXH, nhưng tổng thể, nó có thể được hiểu như sau: Theo tổ chức Lao động quốc tế (ILO), An sinh xã hội (ASXH) đề cập đến việc bảo vệ xã hội cho các thành viên thông qua một loạt các biện pháp công cộng. Mục tiêu là chống lại những khó khăn kinh tế và xã hội gây ra bởi mất thu nhập hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và tử vong.
Đồng thời, ASXH đảm bảo các dịch vụ chăm sóc sức khỏe và trợ cấp cho các gia đình có nhiều con. Định nghĩa này nhấn mạnh khía cạnh phân phối phúc lợi, bảo hiểm và mở rộng cơ hội việc làm cho mọi đối tượng. Theo nghĩa rộng, An sinh xã hội (Social Security) đề cập đến việc đảm bảo thực hiện các quyền cơ bản của con người. Điều này bao gồm quyền sống trong hoà bình và đáp ứng các nhu cầu sống thiết yếu khi gặp tai nạn, rủi ro, già yếu, bệnh tật, và những tình huống tương tự.
Điều 22 của Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền rõ ràng khẳng định: "Mọi người, trong vai trò thành viên của xã hội, có quyền được An sinh xã hội và được quyền thực hiện các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa không thể thiếu, thông qua nỗ lực quốc gia và hợp tác quốc tế, vì sự phát triển tự do và nhân phẩm của bản thân." Theo nghĩa hẹp, An sinh xã hội nhấn mạnh vào việc đảm bảo thu nhập kinh tế và các điều kiện sống cần thiết cho cá nhân hoặc gia đình trong các tình huống khó khăn về thu nhập, việc làm, thất nghiệp; cũng như cho người già yếu, trẻ em mồ côi, người tàn tật, người nghèo, người bị thiên tai, địch hoạ và những hoàn cảnh tương tự. Công ước số 102 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) thể hiện sự bảo vệ xã hội đối với các thành viên thông qua các biện pháp nhằm giải quyết tình trạng nghèo đói, bao gồm cả việc cung cấp dịch vụ y tế và trợ cấp cho các gia đình có trẻ em. Phật giáo với an sinh xã hội Đạo Phật là một tôn giáo nhập thế “Phật pháp bất ly thế gian pháp”. Toàn bộ triết lý nhân sinh của Phật giáo mang bản chất nhân văn cao cả.
Phật giáo luôn đề cao lòng từ bi, bác ái; thể hiện tinh thần nhập thế hành đạo. Kinh nhà Phật luôn nhắc đến tinh thần vô ngã, vị tha, trách nhiệm cộng đồng. Các giáo lý căn bản của Phật giáo như: Tâm, vô thường, nhân duyên, nhân quả, luân hồi. đều hướng con người đến chí thiện, hòa hợp cá nhân với xã hội, tạo dựng một cuộc sống hài hòa giữa các giai tầng xã hội.
Ở Việt Nam, an sinh xã hội được coi là trách nhiệm thường xuyên của cả nhà nước và xã hội toàn bộ. Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định quyền an sinh xã hội của người dân. Hệ thống an sinh xã hội toàn dân tại Việt Nam đã phát triển, với các yêu cầu bao gồm bảo đảm việc làm và thu nhập tối thiểu, tham gia bảo hiểm xã hội, và đảm bảo cung cấp hỗ trợ kịp thời cho những người đặc biệt khó khăn như trẻ em khuyết tật, người già có thu nhập thấp, người tàn tật, người nghèo.Đồng thời, việc nâng cao thu nhập và đảm bảo cuộc sống an toàn, bình đẳng và hạnh phúc cho nhân dân cũng là ưu tiên hàng đầu. Hiện nay, hệ thống chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam được chia thành 4 nhóm chính: (1) Chính sách việc làm và giảm nghèo; (2) Chính sách bảo hiểm xã hội; (3) Chính sách trợ giúp xã hội, bao gồm cả trợ cấp thường xuyên và trợ cấp đột xuất; (4) Chính sách dịch vụ xã hội cơ bản, bao gồm giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch và thông tin truyền thông.
Trước đây, Phật giáo chủ yếu tham gia vào các hoạt động nhân đạo và từ thiện, thường là việc quyên góp tiền bạc để hỗ trợ cho những người chịu thiên tai, lũ lụt và những hoàn cảnh khó khăn khác. Tuy nhiên, ngày nay, Phật giáo đã mở rộng phạm vi hoạt động của mình trong lĩnh vực an sinh xã hội. 13 Cụ thể, họ tham gia vào việc bảo đảm thu nhập tối thiểu và giảm nghèo bền vững, trợ giúp cho những người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, phát triển bảo hiểm xã hội và tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản như giáo dục, y tế và nhà ở.