CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA 1. LÝ THUYẾT VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. Quá trình tiến hoá các lý thuyết về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế Lịch sử phát triển kinh tế của thế giới trong những thế kỷ gần ñây là lịch sử kiểm nghiệm của các tư tưởng kinh tế và sự lựa chọn mô hình kinh tế mà bản chất là sự thay thế hay kết hợp lẫn nhau của hai yếu tố cơ bản là thị trường và nhà nước. Từ khoảng thế kỷ 17, kinh tế học cổ ñiển với lý thuyết ñề cao “bàn tay vô hình” của thị trường ñã ñược hình thành ở Tây Âu do các ñại biểu ñầu tiên là William Petty (1623 – 1687), Francos Quesney (1694-1774) và sau ñó ñược phát triển mạnh mẽ cùng các tên tuổi lớn như Adam Smith (1723-1790), David Ricardo (1772- 1823), Thomas Malthus (1766-1834), John Stuart Mill (1806-1873).
Nguyên lý “nhà nước không can thiệp” ñược các nhà kinh tế theo trường phái này khẳng ñịnh dựa trên ñịnh ñề cơ bản là: “…khi mỗi cá nhân cố gắng hết sức ñể theo ñuổi lợi ích của riêng mình thông qua cơ chế giá và sự cạnh tranh tự do, thì toàn xã hội sẽ ñạt ñược những lợi ích cao nhất” [20. Từ giữa thế kỷ 19 ñến trước khi sảy ra cuộc ñại suy thoái kinh tế 1929-1933 là giai ñoạn ñánh dấu sự hình thành và phát triển mạnh của Phái Tân cổ ñiển (Neoclassical). Lý thuyết kinh tế Tân cổ ñiển ñã khắc họa một cách rõ ràng về tính tối ưu của các giải pháp thị trường. Việc sản xuất cái gì, sản xuất cho ai và sản xuất như thế nào ñều phải do thị trường quyết ñịnh.
Tổng quan cơ bản của một nền kinh tế thị trường tự do bao gồm các ñặc trưng như sau: thứ nhất, mọi người ñều có quyền tham gia thị trường; thứ hai, các quyết ñịnh kinh tế ñều phải dựa trên các tín hiệu thị trường; thứ ba, cạnh tranh thị trường là quyền tự do cao nhất và cuối cùng là Nhà nước không can thiệp vào thị trường. Lý thuyết Tân cổ ñiển ñã có ảnh hưởng lớn ñến ñời sống lý luận và sự lựa chọn các chính sách kinh tế của nhiều nước. Trên 20 lý thuyết về thị trường tự do của trường phái kinh tế Tân cổ ñiển, các nền kinh tế phương Tây trong thế kỷ 19 và những năm ñầu của thế kỷ 20 ñã ñược xây dựng và vận hành hoàn toàn tự do, không có sự can thiệp của Nhà nước. Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng nhiều của ñộc quyền và các hình thức khác nhau của thất bại thị trường vào cuối thế kỷ 19 ñã làm cho vai trò tuyệt ñối của thị trường bị nghi ngờ.
Cuộc ñại suy thoái kinh tế thế giới 1929-1933 ñã ñánh dấu một sự thay ñổi lớn về tư tưởng kinh tế khi Lý thuyết Tân cổ ñiển gần như phá sản và thay vào ñó là lý thuyết ñề cao vai trò “bàn tay hữu hình” của Nhà nước hay còn gọi là cuộc cách mạng Keynes. Học thuyết kinh tế của J. Keynes là nền tảng tư tưởng về sự can thiệp của Nhà nước. Keynes cho rằng Nhà nước phải ñóng vai trò lớn trong nền kinh tế thị trường, là người chịu trách nhiệm chính trong việc ổn ñịnh các hoạt ñộng kinh tế, nhà nước có nhiệm vụ thực hiện những chính sách, biện pháp tài chính-tiền tệ ñể chống lại những cuộc suy thoái chu kỳ, ñảm bảo ñủ việc làm và duy trì nền kinh tế trong trạng thái không có lạm phát.
Do ảnh hưởng của học thuyết Keynes, trong một thời gian dài từ sau thế chiến lần thứ II cho ñến thập kỷ 70 của thế kỷ trước, Nhà nước ñược nhìn nhận như một tác nhân có vai trò ñặc biệt quan trọng không chỉ trong việc khắc phục các khuyết tật của thị trường mà còn ñể phân bổ lại các nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, sự thất bại của nhiều nước trong hệ thống XHCN vào những năm cuối của thế kỷ XX lại cho thấy rõ sự sai lầm nghiêm trọng của quan ñiểm quá thiên về vai trò can thiệp của nhà nước. Các nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung cao ñộ quyền lực Nhà nước tại các nước XHCN trước ñây ñã bộc lộ rõ sự méo mó trong phân bổ các nguồn lực, phá vỡ hoàn toàn các cơ chế kích thích, các hệ thống ñộng lực cho phát triển kinh tế. Hệ quả là, vào cuối những năm 1980, hệ thống kinh tế kế hoạch hoá tập trung của các nước XHCN ñã hoàn toàn sụp ñổ.
Sự kiện này, một lần nữa, ñã khiến các nhà kinh tế phải ñánh giá lại một cách nghiêm túc hơn, cơ bản hơn về vai trò, vị trí của nhà nước trong quản lý và phát triển kinh tế. “…, gió ñã ñổi chiều trong những thập niên cuối của thế kỷ. Từ ñầu những năm 80, dưới sự dẫn dắt của các cuộc cách mạng do [Cựu Thủ tướng Anh] Thatcher và [Cựu Tổng thống Mỹ] Regean khởi xướng, các nhà hoạch ñịnh chính sách tại các nước công nghiệp bắt ñầu nghi ngờ về tính hợp lý của mô hình nhà nước can thiệp vào kinh tế…Khắp 21 nơi trên thế giới, kế hoạch hóa nhà nước ngày càng bị loại bỏ và mô hình thị trường tự do ñược áp dụng” [20. Từ thập kỷ 80 của thế kỷ trước cho ñến trước cuộc suy thoái kinh tế hiện nay là giai ñoạn ñánh dấu sự phục hồi của tư tưởng tự do kinh tế với một số trường phái kinh tế ở nhiều trung tâm phát triển của chủ nghĩa tư bản như: chủ nghĩa bảo thủ mới ở Mỹ, chủ nghĩa tự do mới của ðức, chủ nghĩa cá nhân mới ở Anh… tất cả những tư tưởng kinh tế này ñược gọi chung là Chủ nghĩa Cổ ñiển mới (Newclassical) hay còn gọi là Chủ nghĩa Tân tự do.
Các ñại biểu của Chủ nghĩa Tân tự do cho rằng mô hình của nền kinh tế phải ñạt ñược ñồng thời hai yêu cầu: một là phải khai thác triệt ñể những ưu việt vốn có của nền kinh tế thị trường và hai là, phải có sự ñiều tiết của nhà nước với cách thức mới ñể khắc phục những sai lệch của thị trường. Có thể nói rằng, Chủ nghĩa Tân tự do là trường phái kinh tế ñầu tiên nghiên cứu và xây dựng nền tảng lý luận cho mô hình kinh tế hỗn hợp bằng việc chỉ ra những khuyết tật của thị trường và thừa nhận một số vai trò, chức năng ñiều tiết nhất ñịnh của nhà nước ñối với nền kinh tế. Tuy nhiên, những nghiên cứu của Chủ nghĩa Tân tự do mới chỉ dừng lại ở những nghiên cứu thực chứng, còn rời rạc, chưa có tính lý thuyết cao. Mặc dù có những ñóng góp nhất ñịnh, song cuộc khủng hoảng tài chính-kinh tế gần ñây nhất diễn ra trong bốn năm vừa qua ñã một lần nữa chứng minh sự thất bại rõ ràng của chủ nghĩa tự do như Alan Greenspan ñã thừa nhận: “Triết học kinh tế thị trường vạn năng ñã dẫn ñến suy thoái trầm trọng” [25].
Nhiều nhà kinh tế cho rằng cuộc khủng hoảng này ñã khép lại mấy thập niên thống trị của học thuyết tân tự do. Paul Kraugman ñã kết luận khi viết về cuộc khủng hoảng gần ñây như sau: “Trong bối cảnh cuộc suy thoái ñã tác ñộng ñến toàn thể nhân loại, các nhà kinh tế học cần phải từ bỏ giả thuyết tuyệt vời nhưng phi lý rằng: tất cả mọi người ñều hành ñộng hợp lý cũng như thị trường luôn vận hành hoàn hảo” [21]. Nhìn chung, quá trình tiến hoá của các trường phái quan ñiểm về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ñã diễn ra liên tục trong hơn 2 thế kỷ vừa qua. Bắt ñầu với sự xuất hiện và dần dần bị xoá bỏ của quan ñiểm về một “thị trường tuyệt ñối” trong các học thuyết về thị trường cạnh tranh hoàn toàn tự do, ñến sự ñổ vỡ của mô hình “nhà nước tuyệt ñối” trong các nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung cao ñộ tại các nước XHCN trước ñây hay sự thất bại của Chủ nghĩa Tân tự do trong cuộc khủng hoảng 22 kinh tế-tài chính gần ñây ñã cho chúng ta rõ sự bất cập của mọi cách nhìn nhận cực ñoan, thái quá về vai trò của cả nhà nước cũng như của thị trường.
ðiều này ñã ñược Barack Obama nhìn nhận như sau: Chúng ta cần tự nhắc mình rằng hệ thống thị trường tự do không phải là kết quả của quy luật tự nhiên hay thượng ñế thần thánh nào. Nó hình thành qua một quá trình thử nghiệm và ñiều chỉnh khó nhọc, qua một chuỗi những lựa chọn khó khăn giữa hiệu quả và công bằng, ổn ñịnh và thay ñổi. Và mặc dù lợi ích của hệ thống thị trường tự do chủ yếu có ñược từ nỗ lực cá nhân của nhiều thế hệ người luôn theo ñuổi cách nhìn hạnh phúc của riêng họ, nhưng trong mỗi thời kỳ biến ñộng và chuyển ñổi kinh tế, chúng ta ñều phải nhờ ñến chính phủ can thiệp ñể mở ra các cơ hội, khuyến khích cạnh tranh và làm cho thị trường hoạt ñộng tốt hơn [2. Từ quá trình phát triển các lý thuyết kinh tế về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế như trình bày ở trên, có thể khẳng ñịnh rằng kinh tế thị trường ngày nay phải là nền kinh tế hỗn hợp, trong ñó cơ chế tự ñiều tiết của thị trường và sự ñiều tiết chủ ñộng của nhà nước là hai yếu tố cần ñược duy trì, củng cố ở những mức ñộ hợp lý trong ñiều kiện thực tiễn của mỗi nền kinh tế.
Các mô hình can thiệp của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường Từ nhận thức và quan ñiểm khác nhau về vai trò của thị trường, của Nhà nước, các nước trên thế giới hiện nay ñang theo ñuổi các mô hình khác nhau cho sự can thiệp của Nhà nước vào nền kinh tế. Các mô hình này có thể ñược chia thành bốn nhóm cơ bản là: (i) mô hình thể chế kinh tế thị trường tự do; (ii) mô hình thể chế kinh tế thị trường xã hội; (iii) mô hình nhà nước phát triển và (iv) mô hình kinh tế thị trường XHCN hoặc ñịnh hướng XHCN.