Vai Trò Của Nhà Nước Trong Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế Chính Trị Tại Đại Học Quốc Gia Hà Nội

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu chính trị vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyen Thi Thuy Linh
• Người hướng dẫn: TS Ngô Tuấn Nghĩa
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế Chính trị
• Đề tài: Vai Trò Nhà Nước Trong Phát Triển Công Nghiệp Chế Biến Sản Phẩm Chăn Nuôi
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TỔNG QUAN CÁC TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN SẢN PHẨM
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN SẢN PHẨM CHĂN NUÔI
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi
• 1.2. Nội dung thể hiện vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi trong nền kinh tế thị trường
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi
• 1.4. Kinh nghiệm về vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi của một số quốc gia và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.5. Bài học cho Việt Nam về phát huy vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp thu thập, xử lý dữ liệu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu chính của luận án
• 2.4. Phương pháp thống kê mô tả
• 2.5. Phương pháp phân tích so sánh
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. THỰC TRẠNG VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN SẢN PHẨM CHĂN NUÔI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 3.2. Vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi
• 3.2.1. Vai trò tạo lập môi trường thuận lợi
• 3.2.2. Vai trò định hướng và xây dựng chiến lược phát triển
• 3.2.3. Vai trò ban hành và tổ chức thực thi chính sách
• 3.2.4. Vai trò điều hành, điều tiết quá trình phát triển
• 3.2.5. Vai trò thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm
• 3.3. Đánh giá vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 3.4. Hiệu suất của doanh nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 3.5. Tác động của vai trò nhà nước tới hiệu suất của doanh nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 3.6. Tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 3.7. Thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế về vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• 4. GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN SẢN PHẨM CHĂN NUÔI Ở VIỆT NAM ĐẾN 2030
• 4.1. Bối cảnh và yêu cầu mới của quốc tế và trong nước về ảnh hưởng của vai trò nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi
• 4.2. Nhóm giải pháp về vai trò nhà nước trong tạo lập môi trường thuận lợi cho phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam đến 2030
• 4.3. Nhóm giải pháp nâng cao vai trò nhà nước trong xây dựng chiến lược và định hướng phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 4.4. Nhóm giải pháp nâng cao vai trò nhà nước trong ban hành và tổ chức thực thi chính sách phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 4.5. Nhóm giải pháp nâng cao vai trò nhà nước trong điều hành điều tiết quá trình phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 4.6. Nhóm giải pháp nâng cao vai trò nhà nước trong thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi ở Việt Nam
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vai Trò Của Nhà Nước Trong Phát Triển Công Nghiệp Chế Biến

Ngành công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Nhà nước có trách nhiệm định hướng và hỗ trợ phát triển ngành này thông qua các chính sách và quy định. Việc phát triển công nghiệp chế biến không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn đảm bảo an ninh lương thực. Chính sách phát triển công nghiệp chế biến cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế và tiềm năng của ngành.

1.1. Khái Niệm Về Công Nghiệp Chế Biến Sản Phẩm Chăn Nuôi

Công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi bao gồm các hoạt động chế biến thực phẩm từ nguyên liệu chăn nuôi. Điều này không chỉ giúp tăng giá trị sản phẩm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người lao động.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nhà Nước Trong Ngành Chế Biến

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chính sách hỗ trợ, đầu tư cơ sở hạ tầng và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp chế biến. Điều này giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững cho ngành.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Công Nghiệp Chế Biến Sản Phẩm Chăn Nuôi

Ngành công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi đang đối mặt với nhiều thách thức. Cơ cấu ngành chưa cân đối, sự phát triển còn tự phát và thiếu liên kết chuỗi giá trị. Ngoài ra, việc đầu tư vào công nghệ chế biến còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời để ngành phát triển bền vững.

2.1. Cơ Cấu Ngành Chưa Cân Đối

Cơ cấu ngành chế biến sản phẩm chăn nuôi chưa đồng đều, với một số sản phẩm như thịt và sữa vẫn chưa được chế biến sâu. Điều này dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của ngành.

2.2. Thiếu Liên Kết Chuỗi Giá Trị

Sự thiếu liên kết giữa các khâu trong chuỗi giá trị chế biến sản phẩm chăn nuôi làm giảm hiệu quả sản xuất. Các doanh nghiệp cần hợp tác chặt chẽ hơn để tối ưu hóa quy trình chế biến.

III. Phương Pháp Nâng Cao Vai Trò Của Nhà Nước Trong Ngành Chế Biến

Để nâng cao vai trò của nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi, cần có các phương pháp cụ thể. Nhà nước cần tập trung vào việc xây dựng chính sách hỗ trợ, đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ chế biến. Đồng thời, cần tạo ra môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động và phát triển.

3.1. Xây Dựng Chính Sách Hỗ Trợ

Chính sách hỗ trợ cần được thiết kế để khuyến khích đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng cường khả năng cạnh tranh.

3.2. Đầu Tư Vào Nghiên Cứu Và Phát Triển

Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển công nghệ chế biến là cần thiết để cải thiện quy trình sản xuất. Nhà nước cần tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới và hiện đại.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Vai Trò Nhà Nước Trong Ngành Chế Biến

Vai trò của nhà nước trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi đã được thể hiện qua nhiều ứng dụng thực tiễn. Các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, đầu tư vào cơ sở hạ tầng và phát triển nguồn nhân lực đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những ứng dụng này cần được mở rộng và cải thiện để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

4.1. Các Chương Trình Hỗ Trợ Doanh Nghiệp

Nhà nước đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ doanh nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi, giúp họ tiếp cận nguồn vốn và công nghệ mới. Điều này đã góp phần nâng cao năng lực sản xuất.

4.2. Đầu Tư Vào Cơ Sở Hạ Tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là một trong những yếu tố quan trọng giúp phát triển ngành chế biến. Nhà nước cần tiếp tục cải thiện hạ tầng giao thông và logistics để hỗ trợ doanh nghiệp.

V. Kết Luận Về Vai Trò Của Nhà Nước Trong Ngành Chế Biến

Nhà nước có vai trò quan trọng trong phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi. Việc xây dựng chính sách hợp lý, đầu tư vào công nghệ và tạo môi trường thuận lợi sẽ giúp ngành phát triển bền vững. Tương lai của ngành chế biến phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước và doanh nghiệp.

5.1. Tương Lai Của Ngành Chế Biến

Ngành chế biến sản phẩm chăn nuôi có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai. Nhà nước cần tiếp tục hỗ trợ để ngành này phát huy hết khả năng của mình.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững là cần thiết để đảm bảo an ninh lương thực và nâng cao giá trị sản phẩm. Nhà nước cần có các chính sách dài hạn để hỗ trợ ngành chế biến.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Ngành công nghiệp chế biến (CNCB) nông sản, đặc biệt là chế biến sản phẩm chăn nuôi (SPCN) như thịt, trứng và sữa, giữ vị trí then chốt trong cấu trúc kinh tế nông nghiệp toàn cầu nhằm bảo đảm an ninh lương thực, gia tăng chuỗi giá trị và thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu nông thôn. Theo các phân tích kinh tế quốc tế, "Trao đổi, mua bán các SPCN trên thế giới chiếm 16% toàn bộ thị trường nông sản, thực phẩm" (Patel & cộng sự, 2023). Tại Việt Nam, trong giai đoạn 2017–2021, ngành CNCB SPCN ghi nhận tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng hàng năm đạt từ 5% đến 7%. Tuy nhiên, khu vực này đang bộc lộ những điểm nghẽn nghiêm trọng: sự phát triển mang nặng tính tự phát, thiếu liên kết chuỗi giá trị khép kín, tỷ lệ chế biến sâu còn rất thấp, và phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) thiếu năng lực công nghệ cũng như vốn đầu tư dài hạn (Đinh Cao Khuê & cộng sự, 2021).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở chỗ: các công trình học thuật trước đây phần lớn tiếp cận vai trò của nhà nước dưới góc độ định tính đơn lẻ, chỉ tập trung vào một vài chính sách hỗ trợ kỹ thuật hoặc ưu đãi thuế phân tán, mà chưa xây dựng được một khung phân tích toàn diện tích hợp 05 trụ cột quản lý vĩ mô của Nhà nước và chưa lượng hóa được tác động của các trụ cột này tới hiệu suất kỹ thuật (Technical Efficiency - TE) của doanh nghiệp chế biến thịt và sữa trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế Chính trị (Mã số: 9310102.01) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thuỳ Linh tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội (2024), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Tuấn Nghĩa và PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hoài, đã giải quyết thấu đáo khoảng trống trên. Luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Nội dung thể hiện và hệ tiêu chí đánh giá vai trò của Nhà nước trong phát triển CNCB SPCN là gì?
2. Cần xây dựng và thực thi hệ thống giải pháp kinh tế chính trị nào để tối ưu hóa vai trò kiến tạo và điều tiết của Nhà nước nhằm nâng cao hiệu suất doanh nghiệp CNCB SPCN tại Việt Nam đến năm 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• $H_1$: Môi trường thể chế và pháp lý thuận lợi có tác động cùng chiều (+) có ý nghĩa thống kê tới hiệu suất của doanh nghiệp chế biến SPCN.
• $H_2$: Công tác định hướng, quy hoạch chiến lược phát triển vùng nguyên liệu và chế biến tạo động lực thúc đẩy (+) năng lực mở rộng quy mô sản xuất của doanh nghiệp.
• $H_3$: Chính sách hỗ trợ tài chính, đất đai và chuyển giao công nghệ (Techware/Orgaware) tác động tích cực (+) đến hiệu quả biên của doanh nghiệp.
• $H_4$: Hiệu lực điều hành, điều tiết cung - cầu và bình ổn thị trường của Nhà nước giảm thiểu (-) rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng cho doanh nghiệp chế biến.
• $H_5$: Hoạt động thanh tra, kiểm tra chất lượng an toàn thực phẩm (HACCP/TCVN) và xử lý vi phạm môi trường nâng cao (+) tính minh bạch và hiệu quả vận hành của ngành.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Kinh tế Chính trị Mác - Lênin về vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước, Lý thuyết Thể chế Mới (New Institutional Economics) của Douglass North, và Lý thuyết Hệ thống Đổi mới Nông nghiệp (Agricultural Innovation Systems - AIS). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn quốc giai đoạn 2017–2021 đối với hai phân ngành trụ cột là chế biến thịt và chế biến sữa, định hình tầm nhìn chiến lược đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về vai trò của Nhà nước trong phát triển CNCB nông nghiệp nói chung và SPCN nói riêng phản ánh 5 dòng nghiên cứu (research streams) chính:

                                  TIẾN TRÌNH Y VĂN VỀ CNCB SPCN VÀ VAI TRÒ NHÀ NƯỚC
                                  
  [1. Động lực & Tăng trưởng]   -->  Suresh Neethirajan (2021), Seluhinga & Philip (2021), Sawangrat (2020)
  [2. Ràng buộc Nguồn lực]     -->  Kushebina & Kukhar (2020), Singh & cs. (2012), Phan (2005)
  [3. Doanh nghiệp & Cụm ngành] -->  Najib & cs. (2011), Tambwe (2015), Curtis (2006)
  [4. Quan hệ Lợi ích Kinh tế]  -->  Mijić & cs. (2014), Hồ Quế Hậu (2012)
  [5. Thể chế & Điều tiết Vĩ mô]-->  Hornum & Bolwig (2021), Ahmad Reza Ommani (2015), Tao & Wang (2021)
                                       [KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT CỐT LÕI]
                         Chưa có mô hình kinh tế lượng tích hợp 05 chiều cạnh vai trò Nhà nước
                           để lượng hóa tác động trực tiếp đến Technical Efficiency (TE) của DN.

1. Dòng nghiên cứu về vai trò động lực của CNCB SPCN đối với tăng trưởng: Suresh Neethirajan & cộng sự (2021), Seluhinga & Philip (2021), và Sawangrat (2020) đều khẳng định CNCB SPCN là cầu nối biến sản phẩm nông nghiệp sơ cấp thành ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, giải quyết việc làm và hấp thụ lao động dư thừa tại nông thôn. Tại Thái Lan, ngành này là ngành thâm dụng lao động và thu hút đầu tư R&D lớn nhất trong khối nông nghiệp (Jermsittiparsert & cộng sự, 2019).
2. Dòng nghiên cứu về các rào cản nguồn lực và điều kiện phát triển: Kushebina & Kukhar (2020) phân tích trường hợp Kazakhstan và chỉ ra sự yếu kém về chuỗi cung ứng lạnh, mức độ cơ giới hóa lạc hậu và liên kết lỏng lẻo giữa nông dân và nhà máy. Singh & cộng sự (2012) tại Ấn Độ chứng minh rằng hạ tầng lưu trữ yếu kém, thiếu tín dụng chuyên biệt (chỉ nhận 4,5% quỹ tín dụng) và khung pháp lý chồng chéo qua 9 bộ ngành đã cản trở nghiêm trọng năng lực cạnh tranh ngành thịt và sữa.
3. Dòng nghiên cứu về hành vi doanh nghiệp và mạng lưới cụm ngành: Tambwe (2015) và Osei-Amponsah & cộng sự (2018) nhấn mạnh vai trò sống còn của các SMEs chế biến tại các nước đang phát triển. Curtis (2006) tại Hoa Kỳ đề xuất mô hình Hợp tác xã Thế hệ mới (New Generation Cooperative - NGC) để xây dựng thương hiệu thịt bản địa, trong khi Najib & cộng sự (2011) chứng minh mô hình cụm doanh nghiệp (industrial cluster) tại Indonesia giúp tối ưu hóa định hướng thị trường và năng lực đổi mới sáng tạo.
4. Dòng nghiên cứu về quan hệ phân phối lợi ích kinh tế: Mijić & cộng sự (2014) khi nghiên cứu ngành thịt tại Serbia đã chỉ ra sự bất cân xứng quyền lực thương lượng giữa trang trại chăn nuôi và nhà máy chế biến, trong đó các công ty chế biến chiếm ưu thế nhờ khả năng thanh khoản và tỷ suất sinh lời vượt trội. Hồ Quế Hậu (2012) tại Việt Nam lượng hóa các điều kiện thực thi hợp đồng liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp và hộ nông dân.
5. Dòng nghiên cứu về các công cụ can thiệp của Nhà nước: Hornum & Bolwig (2021) nhấn mạnh khuôn khổ thể chế ngoài trang trại thông qua Hệ thống Đổi mới Nông nghiệp (AIS). Ommani (2015) phân tích đổi mới thể chế và xã hội của chính phủ Iran. Tao & Wang (2021) tại Sơn Đông (Trung Quốc) chứng minh hiệu quả của chính sách trợ cấp xử lý chất thải chăn nuôi và thuế môi trường.

Về mặt học thuật, y văn tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái Tân cổ điển (Neoclassical Economics): Chủ trương giảm thiểu tối đa sự can thiệp của chính phủ, để cơ chế thị trường tự do quyết định phân bổ nguồn lực và giá cả; can thiệp hành chính thường gây ra thất bại thị trường thứ cấp và biến dạng giá cả.
• Trường phái Kinh tế học Thể chế và Nhà nước Kiến tạo phát triển (Developmental State Theory): Khẳng định thị trường các nước đang phát triển chứa đựng nhiều khuyết tật (thông tin bất đối xứng, ngoại ứng tiêu cực về môi trường, độc quyền nhóm). Do đó, sự dẫn dắt của Nhà nước thông qua quy hoạch, chính sách công nghiệp mục tiêu (targeted industrial policy) và đầu tư công là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Tại Thái Lan: Nipon Poapongsakorn (2011) chỉ ra Nhà nước can thiệp thông qua tài trợ R&D trọng điểm tại các viện trường, hỗ trợ SMEs vượt qua các rào cản kỹ thuật của các công ty đa quốc gia (MNCs) và nâng cao tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.
• Tại Nga: Bondarenko & Kachanova (2016) chỉ ra thực trạng đáng báo động khi "95% doanh nghiệp chăn nuôi và chế biến SPCN không có bất kỳ hệ thống tích tụ và xử lý phân nào", từ đó chứng minh vai trò bắt buộc của Nhà nước trong việc áp đặt các chế tài môi trường nghiêm ngặt.
• Tại Hàn Quốc: Hong & Lee (2011) phân tích sự can thiệp của chính phủ vào việc chuẩn hóa hệ thống HACCP xuyên suốt chuỗi cung ứng thịt.

Vị trí của luận án được xác lập rõ nét: Luận án không dừng lại ở mô tả chính sách đơn lẻ mà tiên phong xây dựng mô hình định lượng đánh giá tác động đồng thời của 05 nội dung thể hiện vai trò Nhà nước tới hiệu suất kỹ thuật của doanh nghiệp chế biến SPCN tại một nền kinh tế chuyển đổi đang hội nhập sâu rộng thông qua các FTA thế hệ mới như CPTPP và EVFTA.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Kinh tế Chính trị về vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa bằng việc cụ thể hóa nguyên tắc "Nhà nước kiến tạo, thị trường vận hành, doanh nghiệp làm trung tâm".

                               KHUNG PHÂN TÍCH VAI TRÒ NHÀ NƯỚC VÀ HIỆU SUẤT DOANH NGHIỆP
                               

Nghiên cứu mang lại 3 đóng góp lý luận đột phá:

1. Bổ sung và làm sâu sắc 05 nội dung thể hiện vai trò Nhà nước: Luận án chuẩn hóa cấu trúc 05 chiều cạnh: (i) Tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi; (ii) Định hướng và xây dựng chiến lược phát triển; (iii) Ban hành và tổ chức thực thi chính sách; (iv) Điều hành và điều tiết quá trình phát triển; (v) Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật.
2. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá khoa học gồm 11 chỉ tiêu định lượng: Tương ứng với 05 nội dung trên, luận án thiết lập 11 tiêu chí đo lường mức độ: Bình đẳng, Tin tưởng, Tinh gọn thủ tục, Phát triển dịch vụ hỗ trợ, Đáp ứng nguồn nhân lực, Công khai - minh bạch, Hiệu quả - khả thi, Mở rộng thị trường, Năng động - linh hoạt, Phù hợp thể chế, và Công minh trong xử lý sai phạm.
3. Thiết lập mối liên kết hữu cơ giữa Thể chế quản trị Nhà nước và Hiệu suất Kỹ thuật Doanh nghiệp (TE): Chuyển hóa các biến số quản trị vĩ mô thành các nhân tố tác động trực tiếp tới hàm sản xuất và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của các chủ thể kinh tế vi mô.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Thất bại Thị trường (Market Failure Theory): Biện minh cho sự can thiệp của Nhà nước vào các lĩnh vực kiểm soát dịch bệnh, ô nhiễm môi trường và cung cấp hàng hóa công cộng (hạ tầng logistics, kiểm dịch thú y).
• Lý thuyết Chuỗi Giá trị Toàn cầu (Global Value Chain - GVC): Phân tích quá trình nâng cấp công nghiệp (industrial upgrading) từ sơ chế thô sang chế biến tinh. Luận án trích dẫn cơ sở khoa học: "sau chế biến, tinh chế, giá trị của SPCN có thể tăng từ 4 đến 10 lần so với giá trị trước khi chế biến" (Ngô, 1998).
• Lý thuyết Đổi mới Công nghệ Nông nghiệp (Techware, Orgaware, Humanware): Đánh giá việc tiếp nhận công nghệ chế biến hiện đại và năng lực tổ chức quản trị chuỗi cung ứng.

Khung phân tích xác lập các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng đối với các doanh nghiệp hoạt động chính thức (formal sector) trong ngành chế biến thịt và sữa tại Việt Nam, vận hành dưới các cam kết cắt giảm thuế quan và rào cản phi thuế quan của các hiệp định thương mại tự do (FTAs).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học Thực chứng (Positivism) kết hợp Hiện thực Phê phán (Critical Realism) nhằm tìm kiếm các quy luật khách quan chi phối mối quan hệ giữa can thiệp nhà nước và hiệu quả kinh tế của doanh nghiệp. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods research design) được triển khai bài bản:

                            QUY TRÌNH THỰC THI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
                            
  [Dữ liệu Thứ cấp (Secondary Data)]        [Dữ liệu Sơ cấp (Primary Survey Data)]
  - Niên giám thống kê (GSO, 2017-2021)     - Khảo sát Doanh nghiệp Chế biến Thịt & Sữa
  - Báo cáo ngành Bộ NN&PTNT                - Mẫu phân tầng: Quy mô & Loại hình sở hữu
  - Cơ sở dữ liệu Hải quan & Thương mại     - Thang đo Likert 5 điểm (11 tiêu chí vai trò NN)
                 [Xử lý Thống kê & Kiểm định Đo lường (SPSS/Stata)]
                 - Thống kê mô tả & Phân tích chuỗi thời gian
                 - Kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha (α > 0.7)
                 - Phân tích nhân tố khám phá (PCA/EFA, KMO > 0.6)
                 [Ước lượng Hiệu suất Kỹ thuật (Technical Efficiency - TE)]
                 - Hàm sản xuất phân tích biên (DEA / Stochastic Frontier Analysis)
                 - Xác định giá trị TE nằm trong đoạn bị chặn [0, 1]
                 [Mô hình Kinh tế lượng Phân số (Fractional Response Regression)]
                 - Ước lượng tác động của 5 trụ cột vai trò NN tới TE
                 - Robustness Checks: Tobit Model, OLS với Sai số chuẩn vững (Huber-White)

Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) phản ánh:

• Cấp vĩ mô: Hệ thống thể chế, chính sách quốc gia và cam kết quốc tế.
• Cấp trung mô: Ngành kinh tế kỹ thuật chế biến thịt và sữa.
• Cấp vi mô: Hành vi và hiệu suất kinh tế của doanh nghiệp chế biến.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu gồm các giao thức thu thập và kiểm định nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) đại diện cho các doanh nghiệp chế biến thịt và sữa tại các vùng kinh tế trọng điểm (Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ, Bắc Trung Bộ). Mẫu được phân loại theo hình thức sở hữu (Doanh nghiệp Tư nhân - DNTN, Doanh nghiệp Nhà nước - DNNN, Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài - DNFDI) và theo quy mô (Lớn, Vừa, Nhỏ và Siêu nhỏ).
• Công cụ thu thập dữ liệu: Bộ câu hỏi khảo sát cấu trúc chuẩn hóa đo lường 11 tiêu chí vai trò Nhà nước theo thang đo Likert 5 điểm, kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia quản lý và bảng hỏi tài chính doanh nghiệp.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Độ tin cậy thang đo được kiểm định qua hệ số Cronbach’s Alpha ($\alpha \ge 0.70$). Phân tích nhân tố chính (Principal Component Analysis - PCA) với phép xoay Varimax được sử dụng để xác định tính giá trị hội tụ (convergent validity) và giá trị phân biệt (discriminant validity), bảo đảm chỉ số KMO $> 0.60$ và kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.001$).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Bộ NN&PTNT giai đoạn 2017–2021 và sơ cấp từ doanh nghiệp), tam giác đạc phương pháp (định tính thể chế và định lượng kinh tế lượng).

Data và phân tích

Để xử lý biến phụ thuộc là Hiệu suất kỹ thuật của doanh nghiệp ($TE$) có giá trị bị chặn nghiêm ngặt trong khoảng $[0, 1]$, luận án sử dụng phương pháp tiên tiến thay thế cho OLS truyền thống:

• Mô hình Hồi quy Phân số (Fractional Response Model / Fractional Logit): Được phát triển bởi Papke & Wooldridge (1996), mô hình này khắc phục hoàn toàn nhược điểm ước lượng chệch khi biến phụ thuộc nằm trong đoạn $[0, 1]$.
• Phương trình kinh tế lượng: $$E(TE_i | X_i) = G(\beta_0 + \beta_1 ENV_i + \beta_2 STR_i + \beta_3 POL_i + \beta_4 REG_i + \beta_5 INS_i + \gamma C_i)$$ Trong đó:
  • $TE_i$: Hiệu suất kỹ thuật của doanh nghiệp $i$.
  • $ENV, STR, POL, REG, INS$: Tương ứng là 5 nội dung vai trò Nhà nước (Môi trường, Chiến lược, Chính sách, Điều hành, Thanh tra kiểm tra).
  • $C_i$: Các biến kiểm soát (Quy mô vốn, Lao động, Tuổi doanh nghiệp, Loại hình sở hữu).
  • $G(\cdot)$: Hàm liên kết Logistic dạng $G(z) = \frac{e^z}{1 + e^z}$.
• Phần mềm phân tích: Toàn bộ dữ liệu được tính toán và kiểm định trên Stata và SPSS. Luận án thực hiện kiểm tra độ vững (robustness checks) bằng cách so sánh kết quả mô hình Fractional Probit với mô hình Tobit giới hạn hai đầu và mô hình OLS với sai số chuẩn vững (Huber-White robust standard errors).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                               HIỆU ỨNG TÁC ĐỘNG CỦA 5 TRỤ CỘT ĐẾN HIỆU SUẤT (TE)
                               
   Trụ cột Vai trò Nhà nước           Mức độ Tác động Biên      Ý nghĩa Thống kê (p-value)

1. Hiệu suất kỹ thuật ngành phân hóa sâu sắc giữa các nhóm sở hữu: Ước lượng hiệu suất (Bảng 4.1, Bảng 4.2) cho thấy nhóm doanh nghiệp FDI và các tập đoàn tư nhân quy mô lớn trong ngành sữa (như Vinamilk, TH True Milk) và ngành thịt (CP, Masan MEATDeli) đạt mức hiệu suất kỹ thuật cao ($TE > 0.85$), trong khi phần lớn các SMEs chế biến thịt truyền thống có mức hiệu suất dưới trung bình ($TE < 0.52$).
2. Khoảng cách bất đối xứng trong việc tiếp cận các nguồn lực chính sách: Các chính sách ưu đãi về đất đai tập trung, tiếp cận vốn tín dụng dài hạn và chuyển giao công nghệ mới (Techware/Orgaware) phần lớn chỉ được hấp thụ bởi các doanh nghiệp lớn. Khối DNTN quy mô vừa và nhỏ gặp rào cản nghiêm trọng về thủ tục hành chính và tài sản thế chấp.
3. Môi trường kinh doanh và thực thi chính sách có tác động biên lớn nhất tới TE: Kết quả hồi quy phân số (Bảng 4.4, Bảng 4.5, Bảng 4.6, Bảng 4.7) chỉ ra rằng hai trụ cột: Tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng ($\beta = 0.182, p < 0.01$) và Ban hành chính sách hỗ trợ khả thi ($\beta = 0.145, p < 0.01$) có hệ số tác động cùng chiều mạnh nhất và có ý nghĩa thống kê cao nhất tới hiệu suất doanh nghiệp.
4. Hạn chế lớn trong công tác điều hành, điều tiết cung cầu và bình ổn thị trường: Vai trò điều tiết thị trường của Nhà nước còn thụ động, phản ứng chính sách chậm trước các biến động giá nguyên liệu thức ăn chăn nuôi nhập khẩu và các cuộc khủng hoảng dịch bệnh (dịch tả lợn châu Phi), dẫn đến việc biến số điều tiết thị trường ($REG$) có tác động biên thấp và chưa đạt ý nghĩa thống kê ở mức kỳ vọng ban đầu.
5. Hiệu ứng ngược của kiểm tra chất lượng nếu thiếu tính công minh: Việc thanh tra an toàn thực phẩm nếu chồng chéo giữa Bộ Y tế, Bộ Công Thương và Bộ NN&PTNT sẽ làm phát sinh chi phí tuân thủ phi chính thức, làm giảm hiệu suất vận hành của các SMEs. Ngược lại, việc chuẩn hóa kiểm tra theo TCVN/HACCP minh bạch làm tăng $TE$ thêm 11.8% ($p < 0.05$).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Chứng minh tính tất yếu của việc chuyển dịch mô hình can thiệp của Nhà nước từ phương thức "quản lý hành chính - mệnh lệnh can thiệp sâu" sang mô hình "Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State) và điều tiết thị trường hiện đại".
• Về phương pháp luận: Cung cấp một khung đo lường thực nghiệm chuẩn hóa gồm 11 chỉ tiêu, có khả năng nhân rộng để đánh giá vai trò Nhà nước trong các phân ngành nông nghiệp công nghệ cao khác.
• Về ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp: Doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi mô hình quản lý theo chuỗi khép kín 3F (Feed - Farm - Food), áp dụng mô hình kích thước lô kinh tế (Economic Lot Size Model theo Hsu, 2000) nhằm tối ưu hóa chi phí lưu kho lạnh và giảm thiểu tỷ lệ hao hụt sau giết mổ.
• Về chính sách công: Nhà nước cần chấm dứt tình trạng chính sách phân tán, dàn trải; chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang hỗ trợ gián tiếp qua hoàn thiện kết cấu hạ tầng chuỗi logistics lạnh (cold chain), quỹ bảo lãnh tín dụng đổi mới công nghệ và phát triển hệ sinh thái cụm ngành chế biến.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Khung dữ liệu giai đoạn 2017–2021 chịu tác động mạnh từ các biến cố ngoại sinh bất khả kháng (Đại dịch COVID-19 và Dịch tả lợn Châu Phi - ASF), điều này có thể tạo ra các cú sốc cấu trúc tạm thời trong các chỉ tiêu hiệu suất tài chính của doanh nghiệp.
2. Giới hạn về phạm vi sản phẩm: Nghiên cứu mới tập trung chủ yếu vào hai phân ngành then chốt là thịt và sữa, chưa bao quát sâu phân ngành chế biến trứng gia cầm và các phụ phẩm chăn nuôi có giá trị gia tăng cao (như chế biến collagen, dược liệu từ động vật).
3. Đặc điểm mẫu khảo sát: Mặc dù mẫu đảm bảo tính đại diện, tỷ lệ phản hồi của các doanh nghiệp FDI và các cơ sở giết mổ bán công nghiệp quy mô nhỏ còn hạn chế do tính nhạy cảm của dữ liệu tài chính và tiêu chuẩn môi trường.
4. Phương pháp xử lý nội sinh: Cần tiếp tục kiểm soát triệt để hơn các yếu tố nội sinh tiềm tàng (endogeneity) giữa chất lượng quản trị địa phương và hiệu suất doanh nghiệp bằng phương pháp biến công cụ (Instrumental Variables - IV).

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần hướng tới:

• Mở rộng phân tích tác động của các tiêu chuẩn xanh (ESG), chuyển đổi số (Digital Transformation) và kinh tế tuần hoàn trong xử lý phụ phẩm chăn nuôi.
• Đánh giá tác động dài hạn của các cam kết thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP) đối với năng lực phòng vệ thương mại của ngành chế biến chăn nuôi trong nước.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để phân tích sự lan tỏa công nghệ giữa các doanh nghiệp chế biến trong cùng cụm công nghiệp.

Tác động và ảnh hưởng

                                  MA TRẬN TÁC ĐỘNG VÀ ẢNH HƯỞNG ĐA CHIỀU
                                  

• Tác động học thuật: Luận án xác lập một hệ tiêu chí định lượng hoàn chỉnh, tạo tiền đề tham chiếu học thuật vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về kinh tế nông nghiệp và kinh tế chính trị ứng dụng.
• Tác động ngành và chuyển dịch công nghệ: Thúc đẩy ngành chăn nuôi thoát khỏi tình trạng "được mùa rớt giá", giải quyết bài toán cốt lõi: nâng tỷ lệ chế biến tinh để khuếch đại giá trị nông sản lên gấp 4 đến 10 lần.
• Tác động chính sách: Đóng góp trực tiếp vào quá trình sửa đổi, bổ sung các nghị định hướng dẫn thi hành Luật Chăn nuôi năm 2018, các chính sách tín dụng theo Nghị định 57/2018/NĐ-CP về khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn.
• Tác động xã hội và môi trường: Góp phần ổn định sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân tham gia chuỗi liên kết, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng qua kiểm soát an toàn thực phẩm, và giảm thiểu ô nhiễm môi trường nông thôn theo tiêu chuẩn quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Tiếp cận khung phân tích lý luận liên ngành giữa Kinh tế Chính trị và Kinh tế lượng ứng dụng; khai thác khoảng trống nghiên cứu về quản trị chuỗi cung ứng nông sản.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ NN&PTNT, Bộ Công Thương, Bộ KH&CN, UBND các tỉnh): Sử dụng kết quả đánh giá 11 tiêu chí để rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính, quy hoạch lại các cụm công nghiệp chế biến và ban hành các gói hỗ trợ công nghệ trúng đích.
• Lãnh đạo và nhà quản trị doanh nghiệp chế biến SPCN: Có căn cứ khoa học để hoạch định chiến lược đầu tư công nghệ, quản trị rủi ro chuỗi cung ứng, và tối ưu hóa quan hệ hợp đồng với các hộ chăn nuôi.
• Hợp tác xã nông nghiệp và các trang trại chăn nuôi: Nắm bắt xu hướng dịch chuyển tiêu dùng và chế biến sâu để chủ động liên kết, ký kết hợp đồng tiêu thụ dài hạn, nâng cao vị thế đàm phán thương lượng giá.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng thành công mô hình tích hợp 05 nội dung thể hiện vai trò Nhà nước gắn với 11 tiêu chí định lượng tác động trực tiếp đến Hiệu suất Kỹ thuật (Technical Efficiency) của doanh nghiệp chế biến SPCN. Công trình này mở rộng Lý thuyết Thể chế Mới (New Institutional Economics) của Douglass North và Lý thuyết Nhà nước Kiến tạo Phát triển (Developmental State) bằng cách chứng minh rằng: trong một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam, sự can thiệp của Nhà nước không chỉ nhằm khắc phục thất bại thị trường đơn thuần mà phải chủ động "tạo lập thị trường", "dẫn dắt đổi mới sáng tạo (AIS)" và "bảo đảm cân bằng phân phối lợi ích chuỗi giá trị".

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu trước đây (như Phan, 2005; Kushebina & Kukhar, 2020; Suresh Neethirajan & cs., 2021) vốn chủ yếu dùng phương pháp thống kê mô tả hoặc hồi quy OLS tuyến tính không phù hợp với biến phụ thuộc bị chặn, luận án đã:

1. Kết hợp phân tích biên hiệu suất với mô hình Kinh tế lượng Phân số (Fractional Response Model) của Papke & Wooldridge (1996), loại bỏ triệt để các sai số chệch mẫu khi ước lượng hiệu suất $TE \in [0, 1]$.
2. Triển khai tam giác đạc dữ liệu đa chiều kết hợp kiểm định nhân tố khám phá (PCA) và phân tích độ tin cậy thang đo Likert cho 11 tiêu chí đo lường thể chế.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ nhất từ phân tích dữ liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là biến số Điều hành và điều tiết thị trường (REG) của Nhà nước trong giai đoạn 2017–2021 chưa đạt được mức ý nghĩa thống kê kỳ vọng đối với việc nâng cao hiệu suất doanh nghiệp. Phân tích định tính chuyên sâu chỉ ra nguyên nhân là do tồn tại "độ trễ chính sách" lớn và sự phối hợp thiếu đồng bộ giữa các cơ quan quản lý liên ngành (Bộ NN&PTNT, Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan) trong việc dự báo cung cầu, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp chế biến thịt và sữa vẫn phải tự chống chịu trước các cú sốc biến động giá nguyên liệu thế giới và dịch bệnh nội địa.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bảng hỏi chuẩn hóa chi tiết cho 11 tiêu chí đánh giá vai trò Nhà nước, hệ thống mã hóa biến số, định nghĩa toán học của mô hình Fractional Logit/Probit, và quy trình xử lý dữ liệu trên phần mềm chuyên dụng (Stata/SPSS). Quy trình này hoàn toàn có thể nhân rộng để đánh giá vai trò Nhà nước trong các phân ngành công nghiệp chế biến thủy hải sản, chế biến rau quả hoặc tại các quốc gia có bối cảnh kinh tế tương đồng.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tới định hình 3 trụ cột:

1. Đánh giá tác động của Thương mại Nước ảo (Virtual Water Trade) và Dấu chân Carbon (Carbon Footprint) trong chuỗi giá trị chế biến SPCN theo cam kết Net Zero 2050 của Việt Nam.
2. Xây dựng mô hình chuỗi cung ứng số và ứng dụng Blockchain trong truy xuất nguồn gốc chất lượng thịt - sữa xuất khẩu sang thị trường EU và Hoa Kỳ.
3. Nghiên cứu cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính công - tư (PPP) trong việc xây dựng hệ thống logistics chuỗi lạnh quốc gia.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thuỳ Linh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, mang lại 05 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Chuẩn hóa cấu trúc 05 nội dung can thiệp của Nhà nước trong phát triển CNCB SPCN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
2. Xây dựng bộ công cụ đo lường thực chứng: Thiết lập 11 chỉ tiêu định lượng khoa học, tin cậy để đo lường hiệu quả quản trị nhà nước đối với ngành công nghiệp chế biến thực phẩm.
3. Định lượng chính xác tác động thể chế: Sử dụng mô hình hồi quy phân số chứng minh tác động quyết định của môi trường thể chế và chính sách hỗ trợ khả thi tới hiệu suất kỹ thuật (TE) của doanh nghiệp chế biến thịt và sữa.
4. Phân tích thực trạng và nguyên nhân gốc rễ: Chỉ rõ các thành tựu tăng trưởng giá trị gia tăng (5-7%/năm), đồng thời vạch rõ các điểm nghẽn về hạ tầng logistics lạnh, thiếu liên kết chuỗi giá trị và sự bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế trong tiếp cận nguồn lực.
5. Đề xuất hệ giải pháp chiến lược đồng bộ đến năm 2030: Kiến nghị 05 nhóm giải pháp thực tiễn gắn với lộ trình hành động cụ thể cho từng bộ ngành và chính quyền địa phương.

Luận án khẳng định bước tiến quan trọng: Chuyển đổi căn bản từ tư duy "quản lý hành chính tiền kiểm" sang "kiến tạo thể chế hậu kiểm minh bạch, lấy hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp làm thước đo năng lực phục vụ của bộ máy nhà nước". Đây là công trình nghiên cứu công phu, có giá trị học thuật cao, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và phát triển bền vững nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN CÁC TÀI LIEU NGHIÊN CỨU VE VAI TRÒ NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIEN CÔNG NGHIỆP CHE BIEN SAN PHAM CHAN NUÔI 1. Những tài liệu nghiên cứu liên quan đến phat triển công nghiệp chế biến đối với sản phẩm chăn nuôi Qua tìm hiểu tình hình nghiên cứu liên quan đến dé tài cho thay có một số công trình đã quan tâm nghiên cứu về phát trién CNCB SPCN. Dé có thé kế thừa và hoàn thiện khung lý thuyết, luận án sẽ chia các nghiên cứu liên quan thành các nhóm như sau: 1. Các nghiên cứu liên quan đến vai trò phát triển công nghiệp chế bién sản phẩm chăn nuôi Trong một nền kinh tế mà nông nghiệp là nghề chính của người dân thì các quốc gia đặt trọng tâm hơn vào công nghiệp hoá lĩnh vực chế biến nông sản dé tạo điều kiện gắn kết giữa nông nghiệp và công nghiệp.

Trong bối cảnh này, công nghiệp hoá đòi hỏi phải thành lập các ngành CNCB nông sản, sử dụng các nguyên liệu nông nghiệp sẵn có tại địa phương, trong đó có CNCB SPCN. Các nước đang phát triển từ lâu đã thúc đây quá trình chế biến giá trị gia tang của các sản phâm sơ cấp như một con đường dẫn đến công nghiệp hoá (Seluhinga & Philip, 2021). CNCB nông sản không chỉ tạo thêm giá trị gia tăng mà còn tạo ra việc làm trực tiếp và gián tiếp, đặc biệt là ở nhiều khu vực đặc biệt đề hấp thụ lực lượng lao động dư thừa. Bằng số liệu đáng tin cậy, đóng góp của CNCB SPCN vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP), xoá đói giảm nghèo, tăng cường xuất khâu đã được thảo luận trong nghiên cứu của Suresh Neethirajan & cộng sự (2021).

Hon thé nữa, nghiên cứu này đã khang định một cách thuyết phục về đóng góp bằng tiền của lĩnh vực này, cũng như những thiệt hại về kinh tế và xã hội do không đầu tư vào lĩnh vực này và từ đó đưa ra các kiến nghị với chính phủ dé tăng nguồn lực phát triển cho lĩnh vực. Ngành chăn nuôi và CNCB SPCNở các nước đang phát triển cũng đóng góp cung cấp nguồn lương thực ổn định, việc làm và cơ hội tăng thu nhập (Serra & cộng sự, 2020). Thái Lan hiện nay là quốc gia đang phát triển, dé nâng cao thu nhập bình quân đầu người thì phải nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước, muốn vậy thì cần phát triển nhóm ngành tiềm năng, trong đó có CNCB thực phẩm, đặc biệt là thực phẩm từ SPCN (Sawangrat, 2020). Bởi vì đây là lĩnh vực công nghiệp quan trọng đối với Thái Lan ở cấp độ cao.

CNCB là ngành sử dụng nhiều lao động nhất, có giá trị đầu tư, giá trị gia tăng cao nhất và được đầu tư vào nghiên cứu và phát triển nhiều nhất trong số các lĩnh vực sản xuất khác nhau ở Thái Lan (Sawangrat, 2020). Loison (2020) cho rằng, quá trình chuyển đổi nông nghiệp thành công là một quá trình thống nhất. Và phát triển ngành chăn nuôi quy mô nhỏ, thê hiện bằng việc tăng cường sản xuất và thương mại hóa các SPCN là con đường đóng góp vào sự thành công đó. Mặc dù, việc thúc đây phát triển CNCB nông sản, trong đó có CNCB SPCN không phải là ý tưởng ban đầu của chính phủ Thái Lan, nhưng ngành đó lại được quảng bá với tên gọi “công nghiệp nông nghiệp” trong những năm 1980 (Jermsittiparsert & cộng sự, 2019).

Nguyên nhân dang sau sự thay đổi này là do CNCB nông sản được coi là ngành tạo ra lợi nhuận cao cho các nhà đầu tư ngành nông nghiệp, hỗ trợ phát triển nông thôn cũng như đưa về nguồn thu ngoại tệ cho đất nước. Đặc biệt, với hệ thống nhà máy chế biến trải rộng khắp đất nước cùng với sự hỗ trợ của nhà nước đã giảm thiểu van dé di cư từ nông thôn ra thành thị (Bhagwat & Sharma, 2007). Theo Owoo & Lambon-Quayefio (2018) mặc dù ngành CNCB SPCN ở Ghana bị chỉ phối bởi doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, nhưng nó lại đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế Ghana bởi nó tạo ra việc làm và thu nhập cho người dân, đặc biệt là công việc và thu nhập cho phụ nữ. Các nghiên cứu khác cũng cho thấy đóng gop rõ ràng và vai trò quan trọng của CNCB đối với SPCN cho nền kinh tế các quốc gia (Fukase & Martin, 2018).

Cụ thé, tại Sahel, SPCN qua chế biến có vai trò chính cho tăng trưởng và hội nhập khu vực. SPCN chưa và đã qua chế biến đóng góp khoảng 19% GDP của cả nước ở Mali và là mặt hàng xuất khâu lớn thứ 3 sau vàng và bông. Ở Kenya, SPCN chiếm giá trị thị trường ước tính 800 triệu đô la Mỹ, cung cấp 80% lượng thịt bò tiêu thụ hàng năm (Behnke & Muthami, 2011). Ở Sudan, các hoạt động CNCB SPCN đã tạo ra giá trị 12,3 và 14,5 tỷ đô la Mỹ - tương ứng với từ 23% đến 27% GDP năm 2009.

Ở Ethiopia, hoạt động này cung cấp 80% kim ngạch xuất khẩu và lợi tức đầu tư từ 25% đến 30% mỗi năm (Behnke & Metaferia, 2011) trong khi ở Tây Nam Uganda, hoạt động chế biến mang lại lợi nhuận trên mỗi ha đất cao hơn 6,8 lần so với hệ thống trang trại (Ocaido & cộng sự 2009). Lý luận về tầm quan trọng của CNCB SPCN đã được trình bày thông qua nghiên cứu về các doanh nghiệp trong ngành thịt ở Serbia từ năm 2010-2012 (Mijic & cộng sự, 2014). Nghiên cứu này đã phân chia các doanh nghiệp thành 2 nhóm: các doanh nghiệp chăn nuôi và các công ty bảo quản và chế biến. Kết quả quan sát chi ra rang: lĩnh vực bảo quản và chế biến thịt ở Serbia đóng vai trò quan trọng trong ngành sản xuất nông nghiệp hơn bởi vì nó tích hợp các chủ thể tham gia vào các giai đoạn khác nhau trong chuỗi sản xuất thịt bao gồm sản xuất thức ăn chăn nuôi, chăn nuôi, chế biến và bán các sản phẩm từ thịt.

Tác động của CNCB SPCN, cụ thé là chế biến sữa và các sản phẩm thịt từ trang trại ở Bỉ, Pháp, Đức và Anh tới kinh tế - xã hội của các trang trại, hộ gia đình và địa phương cũng đã được nghiên cứu do một tô chức của EU tài trợ (Revell & Francois, 2014). Các trang trại này đều có diện tích lớn hơn mức trung bình của cả nước và hầu hết là dùng đến sản xuất nông nghiệp thông thường. Nó đã phác thảo quy mô và sự phân bố của hoạt động CNCB SPCN ngay tại trang trại, dé từ đó chỉ ra 2 vấn đề: (1) tác động của nó đến hoạt động kinh doanh nông nghiệp; thu nhập của hộ gia đình và đóng góp giải quyết việc làm ở nông thôn; (2) thái độ và hành vi mua hàng của người tiêu dùng đối với các sản phẩm này. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng chế biến chiếm một phần quan trọng và ngày càng tăng trong thu nhập của các hộ gia đình.

Hay nói cách khác, chế biến tạo ra càng ngày càng nhiều giá trị tăng thêm so với chăn nuôi thuần tuý. Nghiên cứu cũng đưa ra kết luận là thị trường cho các sản phẩm này rất tiềm năng và cơ hội mở rộng lớn, các vấn đề cần lưu ý là chiên lược vê giá cả, xúc tiên và phân phôi sản phâm. 10 Ngoài ra, nghiên cứu ở Mỹ của Saul & cộng sự (2014) chỉ ra răng một cơ sở chế biến SPCN nằm trong vùng nông thôn (cụ thé là ở Palouse, Washington, nơi có dân số khoảng 1.000 người) thì có tác động kinh tế đáng ké đến nền kinh tế địa phương. Tuy nhiên, néu một cơ sở chế biến SPCN được đầu tư phát triển và nằm ở những vùng đô thị lớn hơn (chăng hạn như Lewiston, dân số hơn 30.000 người) thì tác động sẽ nhỏ hơn rất nhiều và không đáng kê so với nền kinh tế địa phương.

Đây là cơ sở dé tham khảo nhằm có những chiến lược phát trién CNCB SPCN phù hợp với từng địa phương, vùng miền. Bên cạnh đó, CNCB SPCN được chứng minh là có đóng góp to lớn trong công cuộc xoá đói giảm nghéo ở Thái Lan (Watanabe & cộng sự, 2009). Thực tế là, hầu hết người nghèo ở Thái Lan đều làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Chính vì vậy việc phát triển của CNCB SPCN 6 Thái Lan sẽ tác động đến việc giảm nghèo thông qua 2 kênh: (1) thu mua nông sản của nông dân và (2) tạo việc làm cho người nghèo tại các nhà máy chế biến.

Với kênh thứ nhất, việc thu mua SPCN của doanh nghiệp chế biến góp phần tăng sản lượng nông nghiệp chăn nuôi hơn bất kỳ ngành nào khác. Việc thu mua SPCN được duy trì 6n định sẽ kích thích phát triển ngành chăn nuôi, từ đó dẫn đến thu nhập của người dân được cải thiện. Đối với kênh thứ hai, CNCB SPCN thu hút lượng lớn người nghèo nhất trong các ngành sản xuất, không chỉ vì quy mô của nó mà còn vì cường độ lao động cao đặc biệt là về việc làm của người nghéo. Ngoài ra, CNCB SPCN mang lại cơ hội việc làm lớn cho nông dân trong thời kỳ trái vụ.

Các nghiên cứu liên quan đến điều kiện, nguôn lực phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi Nghiên cứu ở Cộng hoà Kazakhstan giai đoạn từ 2015-2019 đã được triển khai và đánh giá thực trạng CNCB SPCN (Kushebina & Kukhar, 2020). Từ đó, đã chi ra một số vấn dé chính ở ngành này là: thiếu cơ sở cung cấp và chất lượng nguyên liệu đầu vào kém do quy mô chăn nuôi nhỏ lẻ; hệ thống bảo quản kém phát triển dẫn đến chi phí bảo quản và vận chuyên SPCN cao; mức độ cơ giới hoá, tự động hoá, trình độ khoa học lạc hậu; nguồn nhân lực được đào tạo ít, không có 11 các chuyên gia; khả năng bảo hộ thị trường nội địa kém, bị bán phá giá hàng nhập khẩu; nguồn lực về vốn không đủ, khó thu hút các nhà đầu tư vào lĩnh vực này; sự liên kết giữa nhà cung cấp nguyên liệu và nhà sản xuất thành phẩm lỏng lẻo; cơ sở hạ tang kém;. Những vấn đề trên đã có tác động tiêu cực, kìm hãm sự phát triển của lĩnh vực này ở Kazakhstan. Từ đó, nhóm tác giả đã đề xuất những điều kiện, nguồn lực tiền dé dé hình thành và thúc đây phát triển CNCB SPCN mạnh mẽ va hiệu quả, đặc biệt nhấn mạnh đến hướng hỗ trợ chính của nhà nước đối với các doanh nghiệp chế biến SPCN.

Về nguồn lực KHCN trong phát triển CNCB SPCN đã được Hồng Lan (2018) trình bay trong nghiên cứu của minh. Cụ thé, KHCN giúp làm giảm tốt thất sau thu hoạch và trong quá trình chế biến, nâng cao năng suất và sức cạnh tranh, đảm bảo chất lượng sản pham,.