CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG GẮN VỚI THỰC TIỄN TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 1. Khái quát về sử dụng tình huống gắn với tình huống trong dạy học 1. Tình huống Theo từ điển tiếng Việt: “ Tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại một địa điểm, trong một thời gian cụ thể, buộc người ta phải suy nghĩ hành động và tìm cách đối phó giải quyết”[8]. Đặc điểm cơ bản nhất của tình huống không phải là những trường hợp bất kì trong thực tế mà là những tình huống đã được điều chỉnh, nghiên cứu kĩ lưỡng để mang tính điển hình và phục vụ tốt cho mục đích và mục tiêu giáo dục.
Tức là giúp cho HS có thể hiểu và vận dụng tri thức cũng như rèn luyện được các kĩ năng và kĩ xảo. Trong nghiên cứu này, khái niệm về tình huống được hiểu như sau: “Tình huống là một quá trình diễn ra song song giữa con người và hoàn cảnh cụ thể. Trong đó con người là chủ thể của hành động và có thể xử lí tình huống theo nhiều hướng khác nhau dựa theo kiến thức, kinh nghiệm và trải nghiệm của bản thân”. Tình huống dạy học Theo Danilop và Xkatkin tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ Xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học.
Bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứa đựng mối liên hệ giữa mục đích – nội dung – phương pháp tại một thời điểm với nội dung là một đơn 9 vị kiến thức [5]. Một tình huống thông thường chưa phải là một tình huống dạy học. Tình huống đó chỉ trở thành tình huống dạy học khi người GV đưa những nội dung cần hướng dẫn HS vào trong các sự kiện của tình huống. GV cấu trúc các sự kiện sao cho phù hợp với logic sư phạm, để khi HS giải quyết tình huống đó sẽ đạt được mục tiêu dạy học.
Tác giả Phan Trọng Ngọ cho rằng: tình huống dạy học là tình huống trong đó có sự ủy thác của GV. Đây chính là quá trình người GV đưa ra những nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện tình huống [14]. Tác giả Nguyễn Văn Cường đã nhấn mạnh, dạy học tình huống là một quan điểm dạy học. Trong đó việc dạy học được tổ chức theo một chủ đề phức hợp gắn với các tình huống trong thực tiễn [1].
Như vậy, có thể thấy mục đích chính của việc sử dụng tình huống trong dạy học được sử dụng để khuyến khích người học phân tích, bình luận, đánh giá, suy xét và trình bày ý tưởng của mình. Qua đó, HS từng bước chiếm lĩnh tri thức hay vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã học và kinh nghiệm của bản thân vào giải quyết những tình huống phù hợp với điều kiện thực tế. Phân loại tình huống Theo Phan Trọng Ngọ có 2 loại tình huống: * Tình huống thực: Là tình huống dạy học có thể được người dạy chọn lọc từ những tình huống thực trong cuộc sống. *Tình huống giả định: Là tình huống dạy học có thể được các GV tạo dựng lên.
Có thể là tình huống xảy ra trong cuộc sống thường ngày hoặc là những tình huống phát sinh trong quá trình học tập của HS [14]. Ngoài ra còn có thể phân loại tình huống dạy học như sau: * Tình huống lớn (tình huống chi tiết): Tình huống này chú trọng tới việc ra quyết định và người đưa ra quyết định. Khi sử dụng tình huống này người học đọc trước toàn bộ tình huống và chuẩn bị một bản phân tích về những quyết định có thể đưa ra. Tình huống sau đó sẽ được thảo luận trong lớp theo từng nhóm lớn.
Dưới sự điều phối của GV. * Tình huống mô tả 10 Kết quả của các tình huống này thường không có ranh giới rõ ràng giữa câu trả lời đúng và sai. Loại tình huống này thường được đưa ra thảo luận trong một vài buổi học. Người học sẽ làm việc theo nhóm nhỏ để phân tích tình huống nhằm xác định những dữ kiện đã biết và những yếu tố chưa biết.
Với cách học này người học sự chủ động nghiê cứu và chiếm lĩnh tri thức * Tình huống nhỏ Đây là loại tình huống ngắn gọn. Loại tình huống này có thể được sử dụng trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Tình huống nhỏ thường được thiết kế để sử dụng trong một buổi học. Vì vậy nó có nội dung tương đối cô đọng và súc tích.
Loại tình huống này thường hay được GV sử dụng để dẫn dắt vào bài. * Tình huống trực tiếp Loại tình huống này có thể dài hay ngắn nhưng ngay để giải quyết tình huống. Người học sẽ trả lời những câu hỏi trực tiếp để nhằm giúp bản thân giải quyết vấn đề bài học. * Tình huống hạt nhân Loại tình huống này chỉ bao gồm hai hay ba câu nhằm truyền tải một nội dung đơn nhất.
Loại tình huống này GV thường sử dụng để khơi gợi và dẫn dắt vào bài. * Tình huống lựa chọn Loại tình huống này có nét tương đồng với dạng câu hỏi trắc nghiệm. Tình huống lựa chọncó ngữ cảnh rõ ràng. Loại tình huống này thường được sử dụng trong các bài kiểm tra, hoặc trong quá trình thảo luận.
Qua sự phân loại kể trên có thể thấy rằng không có loại tình huống nào có thể vận dụng cho mọi giờ học. Do vậy, GV vận dụng loại tình huống nào? Nhằm mục đích gì? Cách thức sử dụng tình huống đó ra sao là do ý tưởng sư phạm của mỗi GV trong từng bài học cụ thể. Tiêu chí của tình huống dạy học - Các sự kiện được đề cập trong mỗi tình huống được xây dựng phù hợp với đặc điểm nhận thức của người trả lời và phù hợp với thực tiễn cuộc sống. 11 - Các tình huống cần chứa đựng các yêu cầu cần đạt của bài học.
Để giải quyết thành công tình huống HS cần có sự chủ động tìm tòi khám phá để chiếm lĩnh tri thức nhằm giải quyết vấn đề dặt ra trong tình huống. Tình huống gắn với thực tiễn a. Khái niệm về tình huống gắn với thực tiễn Tác giả Hà Xuân Thành khi nghiên cứu về dạy học Toán ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực GQVĐ thực tiễn thông qua việc khai thác và sử dụng các tình huống thực tiễn đã cho rằng. Tình huống gắn với thực tiễn là loại tình huống mà trong khách thể của nó chứa đựng các yếu tố mang nội dung thực tế.
Trong đó có các hoạt động tác động của con người nhằm biến đổi thực tế [17]. Theo Vũ Hữu Tuyên, tình huống thực tế là một tình huống mà trong khách thể có chứa đựng những phần tử là yếu tố thực tế [18]. Như vậy có thể hiểu rằng tình huống gắn với thực tiễn là những tình huống mà nội dung của tình huống đó là những vấn đề thực tế gắn liền với cuộc sống hàng ngày của HS. Trong nghiên cứu này, theo chúng tôi, sử dụng tình huống gắn với thực tiễn trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 là: “GV nghiên cứu, sử dụng những tình huống chứa đựng các yếu tố thực tế liên quan đến đời sống và học tập của HS vào tổ chức các hoạt động học tập trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3”.
Các tình huống này được vận dụng và khai thác trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 nhằm giúp HS chủ động khám phá, giải quyết được yêu cầu cần đạt của bài học thông qua việc vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học và kinh nghiệm sẵn có của bản thân. Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng được diễn ra trong một quá trình học tập rèn luyện. Trong đó, chủ thể (người học) huy động và vận dụng hệ thống kiến thức, kĩ năng của bản thân được tích lũy qua vốn sống, vốn kinh nghiệm sẵn có hay từ nguồn tri thức chiếm lĩnh trong môi trường lớp học và các hoạt động trải nghiệm ngoài cuộc sống để phát hiện, giải quyết hiệu quả 12 những tình huống, vấn đề đặt ra trong thực tiễn. Khả năng vận dụng có thể diễn ra trong một tình huống (bối cảnh) có tính tương tự liên quan đến hoạt động tham gia trên lớp hoặc có thể là giải quyết một tình huống (bối cảnh) mới đòi hỏi người học phải hình thành khả năng vận dụng linh hoạt vốn hiểu biết được chiếm lĩnh để biến đổi, cải thiện vấn đ ề thực tiễn phù hợp theo từng trường hợp cụ thể.
Qua đó, chủ thể bộc lộ được các yếu tố tâm lí (phẩm chất, nhân cách) thoả mãn nhu cầu khám phá tri thức trong quá trình hoạt động; đánh giá được tính hiệu quả của vấn đề khi vận dụng đ ể có những điều chỉnh phù hợp hoặc rút ra những kinh nghiệm, bài học cho bản thân.Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng là một trong những năng lực đặc thù của môn Tự nhiên và Xã hội. Đối với lớp 3, năng lực này được biểu hiện thông qua việc HS giải thích được ở mức độ đơn giản một số sự vật, hiện tượng, mối quan hệ trong tự nhiên và xã hội xung quanh,.; phân tích được tình huống liên quan đến vấn đề an toàn, sức khoẻ bản thân, người khác và môi trường xung quanh; giải quyết được vấn đề, đưa ra được cách ứng xử phù hợp, trong các tình huống có liên quan (ở mức độ đơn giản); trao đổi, chia sẻ với những người xung quanh để cùng thực hiện, nhận xét cách ứng xử trong mỗi tình huống (Bộ GD-ĐT, 2018). Một số yêu cầu khi sử dụng tình huống gắn với thực tiễn vào dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3. Để có những tình huống gắn với thực tiễn hay, cập nhật và đáp ứng yêu cầu cần đạt của bài học GV cần lưu ý một số yêu cầu như sau: - GV cần lựa chọn những tình huống mang tính điển hình và thời sự.
Các tình huống gắn với thực tiễn do GV xây dựng cần phải đảm bảo những sự kiện trong tình huống phải gắn với thời gian, không gian, địa điểm và con người cụ thể. - Để có nguồn tình huống gắn với thực tiễn dồi dào và phong phú, giáo viên có thể xây dựng ngân hàng tình huống. Bên cạnh đó GV có thể xây dựng một cơ sở dữ liệu dùng chung trong cùng môn học giữa các trường khác nhau. - GV phải tạo ra tình huống phù hợp với đặc điểm nhận thức của HS.